Trẻ chưa biết chữ vẫn "đọc nhạc" được ở mức đầu tiên: nhìn một ký hiệu đơn giản rồi biến nó thành âm thanh hay cử động. Ký hiệu ấy có thể là vạch dài cho âm dài, chấm nhỏ cho âm ngắn, hình đặt cao cho âm cao, hình đặt thấp cho âm thấp, một màu cho mỗi phím đàn, hay một dấu tay cho mỗi bậc âm. Khi những liên kết này đã vững, khuông nhạc năm dòng kẻ về sau chỉ là một cách vẽ khác của điều trẻ đã biết.
Ở tuổi mầm non, mục tiêu không phải là đọc nốt nhanh mà là hiểu rằng âm thanh có thể được ghi lại và đọc ra, giống như lời nói được ghi bằng chữ. Bài này đi qua các loại ký hiệu hợp tuổi, cách dùng màu sao cho đúng, lộ trình từ hình vẽ tới nốt nhạc, một hoạt động mẫu và những điều nên tránh.
Đọc nhạc ở tuổi mầm non nghĩa là gì
Đọc nhạc theo nghĩa đầy đủ gồm nhiều việc cùng lúc: nhận ra cao độ trên khuông, độ dài qua hình nốt, nhịp qua vạch nhịp, rồi biến tất cả thành âm thanh đúng lúc. Đây là kỹ năng phức tạp, ngay cả học sinh tiểu học cũng cần thời gian dài để thành thạo.
Ở tuổi mầm non, giáo viên tách các phần ấy ra và cho trẻ làm quen từng phần qua ký hiệu đơn giản. Phần độ dài được vẽ bằng vạch dài, vạch ngắn. Phần cao thấp được vẽ bằng vị trí trên dưới. Phần "phím nào" được gợi bằng màu. Mỗi phần riêng lẻ nằm trong tầm của trẻ bốn, năm tuổi.
Điều kiện tiên quyết là trẻ đã có kinh nghiệm âm thanh. Ký hiệu chỉ có nghĩa khi nó chỉ vào thứ trẻ đã nghe, đã hát, đã bước. Một trẻ chưa từng vỗ tiết tấu thì nhìn vạch dài vạch ngắn cũng chỉ thấy hình vẽ. Vì vậy, trong lớp mầm non, ký hiệu luôn đến sau âm thanh, không bao giờ trước.
Ký hiệu tiết tấu bằng hình
Vạch dài, vạch ngắn. Một vạch dài cho âm ngân, hai vạch ngắn cho hai âm nhanh. Trẻ vỗ theo khi cô chỉ vào từng vạch. Đây là ký hiệu tự nhiên nhất vì độ dài trên giấy giống độ dài trong thời gian.
Hình gắn với lời. Một hình to cho tiếng ngân, hai hình nhỏ cho hai tiếng nhanh, ví dụ hình con voi cho "voi" và hai con chuột nhỏ cho "chút chít". Trẻ đọc tiết tấu bằng cách đọc tên các hình.
Trái tim cho nhịp đều. Một dãy trái tim hay chấm tròn cách đều nhau biểu thị nhịp đều. Đặt hình ảnh của lời bài hát lên trên các trái tim, trẻ thấy có chữ rơi một tiếng vào một nhịp, có nhịp chứa hai tiếng, có nhịp trống.
Ô trống cho chỗ nghỉ. Một ô để trống, hoặc hình bàn tay đặt lên môi, biểu thị phách lặng. Trẻ học rằng im lặng cũng là một phần của nhạc và cũng được "đọc".
Ký hiệu cao độ bằng vị trí và chuyển động
Khái niệm "cao" và "thấp" trong âm nhạc vốn là một ẩn dụ không gian; trẻ nhỏ đôi khi nhầm cao thấp với to nhỏ. Để giúp trẻ, giáo viên luôn gắn âm cao với vị trí cao: hình đặt cao trên bảng, tay giơ lên, nhón chân. Âm thấp gắn với vị trí thấp: hình đặt thấp, tay hạ xuống, khuỵu gối.
Một bậc thang vẽ trên giấy hoặc dán trên tường là công cụ rất hiệu quả. Mỗi bậc là một âm; một con thú nhỏ "bước" lên xuống bậc thang theo giai điệu cô hát. Trẻ thấy ngay câu nhạc đi lên, đi xuống, đứng yên hay nhảy bậc.
Trẻ cũng có thể "vẽ giai điệu" bằng một đường cong liên tục trên giấy khi nghe một câu nhạc: đường đi lên khi nhạc lên, đi xuống khi nhạc xuống. Đây không phải ký hiệu chính xác, nhưng là bước đầu cho trẻ thấy âm thanh có hình dáng. Dấu tay cao độ theo kiểu Kodály là phiên bản bằng cơ thể của cùng ý tưởng này.
Dùng màu cho nốt nhạc: lợi ích và cạm bẫy
Nhiều lớp làm quen bàn phím gán mỗi nốt một màu: phím Đô dán chấm đỏ, Rê màu cam và cứ thế, rồi bản nhạc là một dãy chấm màu. Trẻ nhìn màu và bấm phím cùng màu. Cách này cho trẻ chơi được câu nhạc rất sớm, tạo niềm vui và tự tin.
Có những hệ ký hiệu được thiết kế bài bản theo hướng này. Figurenotes, một hệ phát triển ở Phần Lan, dùng màu cho tên nốt và hình (vuông, tròn, chữ thập…) cho quãng tám, ban đầu dành cho người học có khó khăn, sau được nhiều lớp phổ thông dùng làm bước chuyển tiếp. Không cần dùng nguyên hệ nào, nhưng ý tưởng ghép màu với hình là đáng học.
Cạm bẫy thứ nhất là trẻ dừng lại ở màu: chỉ "đối màu" mà không nghe, đến khi bỏ màu thì không chơi được. Vì vậy màu phải đi kèm hát và nghe, và được bỏ dần. Cạm bẫy thứ hai là một số trẻ, phần lớn là bé trai, có khó khăn phân biệt màu. Kết hợp màu với hình hoặc với vị trí giúp những trẻ này không bị bỏ lại. Giáo viên để ý khi một bé liên tục nhầm đỏ với xanh lá, và nhẹ nhàng trao đổi với ba mẹ.
Lộ trình từ hình vẽ tới nốt nhạc
Lộ trình dưới đây đi theo mức, không gắn với tháng tuổi. Phần lớn trẻ mầm non dừng ở mức ba hoặc bốn, và như vậy là đủ.
| Mức | Trẻ làm gì | Ký hiệu dùng |
|---|---|---|
| 1. Âm thanh có hình dáng | Vẽ đường cong theo giai điệu, vẽ chấm cho tiếng gõ | Hình tự do của trẻ |
| 2. Dài và ngắn | Vỗ, bước theo vạch dài, vạch ngắn, ô trống | Vạch, hình to nhỏ, trái tim nhịp đều |
| 3. Cao và thấp | Hát, chơi theo hình đặt trên bậc thang hai, ba bậc | Bậc thang, hai dòng kẻ |
| 4. Phím nào | Chơi câu ngắn trên đàn theo dãy chấm màu kèm hình | Màu và hình, rồi bỏ dần màu |
| 5. Gặp khuông nhạc | Nhìn câu quen viết trên ba, rồi năm dòng kẻ | Khuông nhạc rút gọn, nốt to |
Mỗi lần chuyển mức, câu nhạc được dùng nên là câu trẻ đã thuộc. Trẻ đọc câu quen trên ký hiệu mới, nhận ra "à, đây là bài mình biết", và cảm thấy mình đọc được.
Hoạt động mẫu: đọc tiếng mưa
Hoạt động dưới đây dành cho trẻ 4–5 tuổi, khoảng 15 phút, dùng ký hiệu tự làm và nhạc cụ gõ.
- Nghe: cả lớp nghe và bắt chước các tiếng mưa bằng tay: mưa lâm thâm (búng nhẹ ngón), mưa to (vỗ đùi), sấm (dậm chân), tạnh (im lặng).
- Gắn hình: cô đưa ra bốn hình cắt giấy: giọt nhỏ, giọt to, đám mây đen, mặt trời. Mỗi hình gắn với một tiếng.
- Đọc dãy: cô xếp các hình thành một hàng trên sàn. Cô chỉ, cả lớp "đọc" bằng tiếng tay.
- Đổi vai: một bạn lên xếp lại dãy hình, cả lớp đọc bản "mưa" của bạn.
- Chuyển sang nhạc cụ: giọt nhỏ thành tiếng lục lạc, giọt to thành trống, sấm thành trống lớn. Lớp đọc lại bằng nhạc cụ.
- Khép lại: cô hỏi bản nào nghe như mưa thật nhất, vì sao. Trẻ đang bàn về âm nhạc bằng ngôn ngữ của mình.
Sau hoạt động này, trẻ hiểu điều cốt lõi của mọi ký hiệu âm nhạc: một dãy hình có thể được "đọc" ra thành âm thanh, và ai cũng có thể viết bản nhạc của mình.
Điều nên tránh khi dạy trẻ đọc nhạc sớm
Tránh biến ký hiệu thành bài học thuộc. Trẻ thuộc lòng "nốt đen bằng một phách" mà chưa bao giờ vỗ cảm thấy một phách thì kiến thức ấy không dùng được. Mỗi ký hiệu mới cần đi qua tai và cơ thể trước.
Tránh dạy quá nhiều ký hiệu cùng lúc. Mỗi giai đoạn chỉ nên có một loại thông tin mới: hôm nay là dài ngắn, tuần sau mới thêm cao thấp. Gộp chung từ đầu khiến trẻ rối và mất tự tin.
Tránh dùng ký hiệu như phần thưởng hay hình phạt. Đọc đúng được dán sao, đọc sai bị nhắc, trẻ sẽ sợ thử. Ký hiệu nên là công cụ để làm nhạc, không phải bài kiểm tra.
Tránh coi thường ký hiệu tự chế của trẻ. Khi được mời "viết lại bài hát để mai cô nhớ", trẻ thường nghĩ ra cách vẽ rất thú vị: chấm to chấm nhỏ, đường zích zắc, hình con vật. Đó là dấu hiệu trẻ hiểu ký hiệu dùng để làm gì, và là chất liệu tốt để cô nối sang ký hiệu chung.
Nối ký hiệu với bàn phím và nhạc cụ
Ký hiệu chỉ có giá trị khi trẻ dùng nó để làm ra âm thanh. Trong lớp làm quen bàn phím, giáo viên đặt một dãy hình đơn giản trên giá nhạc: ba vạch cho ba tiếng gõ, hai chấm màu cho hai phím. Trẻ nhìn và chơi. Sau mỗi lần chơi, cô hỏi: con có chơi đúng như hình vẽ không, nghe có giống câu mình đã hát không.
Với nhạc cụ gõ, dãy hình có thể dài hơn vì trẻ không phải lo tìm phím. Một dãy tám ô với trống, phách và ô trống cho phép cả lớp đọc và chơi một đoạn có tầng lớp. Trẻ lớn có thể đọc hai dãy chồng lên nhau, một cho trống, một cho phách, giống một bản tổng phổ rút gọn.
Điều quan trọng là luôn có bước kiểm tra bằng tai. Trẻ không chỉ hỏi "mình bấm đúng màu chưa" mà hỏi "nghe có đúng không". Thói quen này là thứ giúp trẻ đi từ ký hiệu tạm thời sang ký hiệu thật mà không mất kết nối với âm thanh.
Trẻ hiểu ký hiệu hay chỉ đang đoán
Một dấu hiệu dễ thấy là trẻ có đọc được dãy hình mới không. Nếu trẻ chỉ chơi đúng những dãy đã học thuộc, có thể trẻ đang nhớ chứ chưa đọc. Giáo viên thử xếp lại các hình theo thứ tự khác, hoặc đưa ra một dãy chưa từng thấy nhưng chỉ dùng những hình quen. Trẻ đọc được dãy mới là trẻ đã hiểu.
Dấu hiệu thứ hai là chiều ngược lại: trẻ nghe một câu ngắn và chọn được dãy hình đúng trong vài dãy. Viết ra từ âm thanh khó hơn đọc, và là bằng chứng chắc hơn rằng trẻ nắm được liên kết. Trẻ năm, sáu tuổi thường làm được với tiết tấu hai, ba ô.
Ghi lại những quan sát này giúp giáo viên biết khi nào chuyển mức, thay vì chuyển theo lịch. Một trẻ còn đoán thì được thêm thời gian với cùng loại ký hiệu, kèm nhiều vỗ và hát, không cần lo lắng hay đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non có nên học đọc nốt trên khuông nhạc không?
Phần lớn trẻ mầm non chưa cần. Ở tuổi này, ký hiệu bằng hình, vị trí và màu phù hợp hơn và đặt nền cho việc đọc khuông nhạc sau này. Một số trẻ năm, sáu tuổi tò mò với nốt nhạc thật thì có thể xem câu quen trên khuông nhạc rút gọn.
Dùng màu cho nốt nhạc có làm trẻ lệ thuộc không?
Có nguy cơ nếu chỉ dùng màu mà không nghe và hát. Màu nên đi kèm âm thanh, được bỏ dần khi trẻ đã quen phím, và ghép với hình hoặc vị trí để trẻ không chỉ dựa vào màu.
Làm sao biết trẻ có khó phân biệt màu?
Khi trẻ thường xuyên nhầm một số cặp màu như đỏ và xanh lá dù gọi tên các màu khác đúng, giáo viên nên ghi nhận và trao đổi với ba mẹ. Kiểm tra sắc giác do nhân viên y tế thực hiện sẽ cho câu trả lời chính xác.
Ở nhà ba mẹ giúp con làm quen ký hiệu âm nhạc thế nào?
Ba mẹ có thể vẽ vạch dài, vạch ngắn và cùng con vỗ theo, hoặc xếp đồ chơi lên bậc cầu thang theo câu hát lên xuống. Mời con tự vẽ "bản nhạc" của mình rồi đọc lại bằng tiếng vỗ cũng là một hoạt động rất tốt.
Trẻ đã biết đọc chữ có học đọc nhạc nhanh hơn không?
Biết chữ giúp trẻ quen với việc ký hiệu đại diện cho âm thanh, nhưng đọc nhạc vẫn cần kinh nghiệm nghe và cảm nhịp riêng. Một trẻ chưa biết chữ nhưng vỗ, hát nhiều có thể đọc ký hiệu tiết tấu tốt hơn trẻ biết chữ mà ít trải nghiệm âm nhạc.
