Âm nhạc ở tuổi mầm non: trẻ cảm thụ tiết tấu, cao độ và giai điệu theo thứ tự nào

Ở tuổi mầm non, trẻ thường cảm được nhịp đều (cái "phách" lặp lại) trước tiên, sau đó mới nhận ra tiết tấu (những âm dài ngắn khác nhau), rồi đến cao độ (âm cao, âm thấp) và cuối cùng là giai điệu trọn câu. Thứ tự này không cứng như lịch học, nhưng đủ rõ để giáo viên sắp hoạt động: cho trẻ đi, vỗ, lắc theo nhịp trước khi đòi trẻ hát đúng từng nốt hay chơi một câu trên bàn phím.

Nắm được thứ tự ấy giúp người lớn bớt lo những điều không đáng lo. Một bé bốn tuổi hát "lệch tông" là chuyện thường, vì khả năng điều khiển giọng theo cao độ chín muộn hơn khả năng cảm nhịp. Ngược lại, một bé năm tuổi chưa đi được theo tiếng trống đều thì giáo viên sẽ chú ý nhiều hơn tới phần vận động theo nhạc. Phần dưới đi qua từng lớp cảm thụ, từng độ tuổi và những dấu hiệu giáo viên dùng để quan sát trong giờ nhạc.

Ba lớp của cảm thụ âm nhạc: nhịp đều, tiết tấu, cao độ

Nhịp đều là dòng phách đều đặn chạy suốt bài, giống tiếng tim hay tiếng bước chân. Khi người lớn gật đầu theo một bài hát, họ đang bám vào nhịp đều. Đây là lớp nền: không có nó, mọi thứ khác trong âm nhạc không có chỗ đặt vào.

Tiết tấu là cách các âm dài ngắn sắp xếp trên dòng nhịp đều ấy. Câu "Một con vịt xoè ra hai cái cánh" có những chữ ngân dài, những chữ đi nhanh; cái hình dài ngắn đó là tiết tấu. Trẻ nhận ra tiết tấu sớm nhất qua lời nói, vì tiếng Việt vốn có nhịp, có thanh điệu, có chỗ ngắt.

Cao độ là âm cao hay thấp, và giai điệu là chuỗi cao độ nối thành câu có hình dáng: đi lên, đi xuống, lặp lại. Nhận ra "tiếng này cao hơn tiếng kia" đến khá sớm, nhưng tự hát lại đúng chuỗi cao độ đòi cả tai nghe lẫn khả năng điều khiển dây thanh, nên đến muộn hơn. Với trẻ nói tiếng Việt còn thêm một điểm thú vị: thanh điệu của lời ca đôi khi kéo giai điệu đi theo, nên trẻ có lúc "đọc" lời bài hát theo dấu hơn là hát theo nốt.

Ba lớp này không tách rời. Trong một bài hát, trẻ gặp cả ba cùng lúc. Nhưng khi thiết kế hoạt động, giáo viên có thể đặt trọng tâm vào một lớp mỗi lần, đi từ lớp dễ chạm tới nhất là nhịp đều qua cơ thể.

Từ 2 đến 3 tuổi: nghe, đung đưa và lặp lại

Ở tuổi nhà trẻ, phản ứng với âm nhạc chủ yếu bằng cả người. Trẻ nhún, lắc, vỗ tay khi nhạc vang lên, nhưng thường theo nhịp riêng của mình hơn là nhịp của bài. Đây không phải "chưa có năng khiếu"; đó là giai đoạn trẻ đang gom trải nghiệm: nghe giọng người lớn hát, nghe tiếng trống, tiếng lục lạc, cảm thấy được bế đung đưa theo một bài ru.

Trẻ hai, ba tuổi thích sự lặp lại. Một bài hát ngắn được hát đi hát lại trong nhiều ngày đem lại cảm giác an toàn, và đến một hôm trẻ bất ngờ chen vào đúng chữ cuối câu. Đó là dấu hiệu trẻ đã giữ được khung bài trong đầu. Trẻ cũng hay tự "hát" trong lúc chơi: những chuỗi âm lên xuống tự do, nửa nói nửa hát, không theo bài nào. Người lớn nên để yên cho những khúc tự hát này, vì đó là lúc trẻ thử giọng của mình.

Hoạt động hợp tuổi này là bài đồng dao có động tác, bài hát có chỗ dừng để trẻ làm một việc (vỗ tay, ngồi xuống), nghe âm thanh quen trong nhà và đoán đó là tiếng gì. Thời gian tập trung ngắn, nên mỗi hoạt động chỉ vài phút và luôn có chuyển động.

Từ 3 đến 4 tuổi: nhịp đều bắt đầu ổn định

Khoảng ba đến bốn tuổi, nhiều trẻ bắt đầu khớp bước chân hoặc tiếng vỗ tay với một nhịp đều do người lớn giữ, nhất là khi nhịp ấy ở tốc độ vừa phải, gần với nhịp đi bộ tự nhiên của trẻ. Nhịp quá chậm lại khó giữ hơn với trẻ nhỏ, vì phải chờ, phải kìm cử động. Đây là lý do nhiều giáo viên mầm non chọn tốc độ "đi bộ thong thả" cho hoạt động nhịp đầu tiên.

Trẻ ở tuổi này cũng phân biệt được những cặp đối lập rõ ràng: to và nhỏ, nhanh và chậm, chạy và dừng. Một hoạt động quen thuộc là cho trẻ đi khi trống gõ, dừng khi trống tắt, đi rón rén khi trống gõ nhỏ, dậm mạnh khi trống gõ to. Mỗi lần như vậy trẻ đang luyện nghe kỹ và phản ứng đúng lúc.

Về hát, trẻ ba bốn tuổi thuộc nhiều bài ngắn, hát được trọn câu, nhưng cao độ vẫn hay trượt, nhất là ở những nốt cao. Trẻ thường hát gần với giọng nói của mình. Người lớn chọn bài có tầm cữ hẹp, câu ngắn, nhiều lặp lại sẽ giúp trẻ hát thoải mái hơn là chọn bài người lớn thích.

Từ 4 đến 6 tuổi: tiết tấu, cao độ và câu nhạc

Bảng dưới tổng hợp những điều giáo viên mầm non thường thấy ở từng độ tuổi. Đây là xu hướng chung để tham khảo, không phải chuẩn để đối chiếu từng trẻ; chênh nhau một năm vẫn là bình thường.

Đến cuối tuổi mẫu giáo, điều đáng giá nhất không phải số bài trẻ thuộc mà là trẻ biết lắng nghe: nghe nhạc để đổi cử động, nghe bạn để vào cùng lúc, nghe chính mình để chỉnh giọng. Đó là nền cho mọi việc học nhạc về sau, kể cả học một nhạc cụ.

Vì sao nhịp đều đi trước cao độ

Cảm nhịp gắn chặt với vận động. Trẻ đã đi, chạy, nhún từ trước khi vào lớp mầm non, và những cử động lặp lại ấy chính là nhịp. Khi âm nhạc gặp chuyển động sẵn có, việc khớp hai thứ với nhau đến tương đối tự nhiên. Các nghiên cứu về khả năng đồng bộ với nhịp ở trẻ nhỏ cho thấy khả năng này cải thiện dần qua tuổi mẫu giáo và tốt hơn khi trẻ được dùng cả cơ thể thay vì chỉ ngón tay.

Hát đúng cao độ thì khác. Trẻ phải nghe một âm, giữ nó trong đầu, rồi điều khiển các cơ nhỏ của thanh quản để phát ra đúng âm đó. Đây là kỹ năng phối hợp tinh và cần nhiều lần thử. Thêm vào đó, giọng trẻ nhỏ có tầm cữ hẹp; nhiều bài hát của người lớn nằm ngoài tầm ấy, nên trẻ "lệch" không phải vì tai kém mà vì bài quá cao hoặc quá thấp so với giọng.

Hệ quả cho lớp học khá thực tế: bắt đầu từ cơ thể và nhịp, rồi mới đến giọng và nốt. Một giờ nhạc mầm non tốt thường có nhiều phút đi, vỗ, lắc hơn là phút ngồi yên hát. Các phương pháp có tên tuổi như Dalcroze, Orff, Kodály tuy khác nhau nhiều điểm nhưng đều đặt nhịp và cảm nhận bằng cơ thể ở chỗ đầu tiên.

Giáo viên quan sát gì trong giờ nhạc

Giờ nhạc mầm non không chấm điểm. Thay vào đó, giáo viên ghi lại những gì nhìn thấy qua nhiều buổi, để biết hoạt động nào hợp, trẻ nào cần thêm thời gian. Những điều thường được ghi:

• Khớp nhịp: bước chân, tiếng vỗ của trẻ có đi cùng tiếng trống không, ở tốc độ nào thì khớp, tốc độ nào thì lạc.
• Phản ứng với thay đổi: nhạc dừng thì trẻ có dừng không, nhạc nhỏ đi thì cử động có nhẹ đi không.
• Lặp lại mẫu: giáo viên vỗ một mẫu ngắn, trẻ có vỗ lại được không, sai ở chỗ nào (thường là chỗ âm dài).
• Giọng hát: trẻ hát bằng giọng hát hay giọng nói, có chỗ nào trong bài trẻ hát rõ hơn hẳn.
• Tham gia: trẻ hát to, hát nhỏ, chỉ nhép miệng hay đứng nhìn. Đứng nhìn cũng là một cách học, nhất là với trẻ mới vào lớp.
• Tự sáng tạo: trẻ có tự thêm động tác, tự đổi lời, tự gõ một kiểu khác không.

Những ghi chép này cho ba mẹ một bức tranh cụ thể hơn nhiều so với một con số: "tuần này con đã tự vỗ đúng tên mình và tên hai bạn" nói được điều gì đó rõ ràng.

Mỗi trẻ một nhịp: khi nào không cần lo

Phần lớn khác biệt giữa các trẻ cùng lớp chỉ là khác nhịp phát triển. Trẻ được nghe hát nhiều ở nhà thường tự tin hát sớm hơn. Trẻ nhút nhát có thể thuộc bài rất kỹ nhưng chỉ hát khi về nhà. Trẻ hiếu động cảm nhịp tốt khi được đi lại, lại khó giữ nhịp khi phải ngồi yên. Những khác biệt này không nói gì về khả năng âm nhạc lâu dài.

Người lớn nên tránh hai việc. Thứ nhất là kết luận sớm kiểu "con không có tai nhạc", vì cao độ còn phát triển nhiều năm sau mầm non. Thứ hai là thúc trẻ hát to, hát cao để "trông có năng khiếu": hét thay cho hát dễ làm giọng trẻ mệt và khiến trẻ quen dùng sai giọng.

Có vài trường hợp nên hỏi thêm chuyên môn: trẻ không phản ứng với âm thanh ở phía sau lưng, thường xuyên không nghe được lời gọi, hoặc hoàn toàn không để ý khi nhạc dừng dù đã được chơi nhiều lần. Những dấu hiệu này liên quan tới thính lực nhiều hơn là âm nhạc, và việc kiểm tra thính lực ở cơ sở y tế giúp loại trừ nguyên nhân sớm.

Ở nhà nuôi cảm thụ âm nhạc theo đúng thứ tự

Biết thứ tự cảm thụ, ba mẹ chọn việc làm ở nhà cũng dễ hơn. Với nhịp đều, cách đơn giản nhất là đi bộ cùng con và cùng đọc một câu đồng dao theo bước chân, hoặc vỗ nhẹ lên lưng con theo bài hát lúc ru ngủ. Những lần như vậy không tốn thêm thời gian mà gắn âm nhạc vào sinh hoạt.

Với tiết tấu, ba mẹ chơi cùng con với tên người trong nhà: vỗ "Bà – nội", "Mẹ – Lan", "Anh – Minh – Khang" để con nghe tên nào hai tiếng, tên nào ba tiếng, chữ nào kéo dài. Với cao độ, ba mẹ hát nhẹ ở giọng thấp, chậm, để con theo được; đổi giọng cao một chút cho câu hỏi, giọng thấp cho câu trả lời, con sẽ nghe ra sự khác nhau. Không cần đàn, không cần ứng dụng: giọng người và đôi tay đã đủ cho những năm đầu.

Điều duy nhất cần tránh là biến những khoảnh khắc này thành bài kiểm tra. Hỏi "con vỗ đúng chưa" làm trẻ dè dặt; vỗ cùng con và cười khi lạc nhịp làm trẻ muốn thử tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ hai tuổi đã nên vào lớp nhạc chưa?

Ở hai tuổi, trẻ hưởng lợi nhiều nhất từ việc được hát cho nghe, được đung đưa theo nhạc và chơi với nhạc cụ gõ đơn giản cùng người lớn. Một lớp nhóm nhỏ ngắn, nhiều vận động và lặp lại thì hợp; lớp đòi ngồi yên học nốt thì chưa hợp.

Con hát lệch tông có phải là không có năng khiếu âm nhạc?

Không. Hát đúng cao độ là kỹ năng chín muộn, phụ thuộc vào việc được nghe hát nhiều và được hát bài vừa giọng. Nhiều trẻ hát lệch ở bốn tuổi đã hát khá đúng ở sáu, bảy tuổi khi được tập đều đặn với bài phù hợp.

Nên mở nhạc cho trẻ nghe hay người lớn tự hát?

Cả hai đều có ích, nhưng giọng người thật hát trực tiếp có giá trị riêng: trẻ nhìn thấy miệng, nét mặt, có thể hát theo ở tốc độ chậm và được người lớn chờ. Nhạc thu sẵn hợp để nghe, nhảy, còn tập hát thì giọng người lớn gần gũi hơn.

Trẻ thích nhảy theo nhạc nhưng không chịu hát thì sao?

Đó là cách trẻ đang tham gia âm nhạc qua cơ thể, vốn là lớp cảm thụ nền tảng. Giáo viên vẫn cho trẻ nhảy, rồi lồng dần những chữ cuối câu, những tiếng kêu vui để trẻ dùng giọng mà không thấy áp lực phải hát cả bài.

Làm sao biết con cảm nhịp tốt hay chưa?

Quan sát lúc con đi hoặc vỗ theo một bài quen ở tốc độ vừa: bước chân có rơi đều cùng nhạc không. Đừng thử bằng bài quá nhanh hay quá chậm. Nếu chưa khớp, cứ cho con đi theo tiếng vỗ của ba mẹ thường xuyên, khả năng này cải thiện rõ qua vài tháng.

Tuổi mầm non có cần học đọc nốt nhạc không?

Chưa cần đọc nốt theo khuông nhạc. Ở tuổi này, trẻ có thể làm quen với ký hiệu bằng màu, hình, độ dài của vạch để biểu diễn âm dài ngắn, cao thấp. Đọc nốt chuẩn sẽ dễ hơn nhiều khi trẻ đã có kinh nghiệm nghe và vận động phong phú.