Phương pháp Dalcroze dạy âm nhạc qua chuyển động: trẻ nghe nhạc và trả lời bằng cả cơ thể, đi khi nhạc đi, dừng khi nhạc dừng, bước nặng khi nhạc mạnh, lướt nhẹ khi nhạc êm. Ý tưởng cốt lõi là nhịp, độ dài, sắc thái phải được cảm trong thân thể trước, rồi tay mới diễn lại được trên nhạc cụ. Vì vậy Dalcroze hợp tự nhiên với trẻ mầm non, vốn học bằng vận động.
Nhiều ba mẹ nghĩ học đàn là phải ngồi vào đàn ngay. Thực ra một đứa trẻ đã đi, nhún, xoay theo nhạc hàng trăm lần sẽ chơi phím có nhịp và có câu hơn một đứa trẻ chỉ được dạy bấm đúng phím. Bài này giới thiệu nguồn gốc phương pháp, các nguyên tắc chính, những hoạt động mẫu cho lớp mầm non và cách nối giờ vận động với giờ bàn phím.
Nguồn gốc: một giáo viên nhạc nhận ra học trò "không nghe bằng cơ thể"
Émile Jaques-Dalcroze (1865–1950) là nhà soạn nhạc và giáo sư người Thuỵ Sĩ, dạy lý thuyết và hoà thanh tại nhạc viện Genève cuối thế kỷ mười chín. Ông nhận thấy nhiều sinh viên chơi đúng nốt nhưng không có cảm giác nhịp, không biết câu nhạc thở ở đâu. Ông cho rằng vấn đề nằm ở chỗ âm nhạc chỉ được học bằng đầu và ngón tay, trong khi nhịp điệu vốn sinh ra từ chuyển động của cả cơ thể.
Từ đó ông xây dựng một hệ thống gọi là rythmique, trong tiếng Anh thường gọi là eurhythmics. Hệ thống gồm ba phần gắn với nhau: vận động theo nhịp điệu, luyện tai và giọng (solfège), và ứng tác. Ông lập học viện riêng ở Genève năm 1915, và phương pháp ảnh hưởng rộng sang múa hiện đại, sân khấu cũng như giáo dục âm nhạc thiếu nhi.
Cần phân biệt Dalcroze với thể dục nhịp điệu. Mục tiêu không phải là bài tập thể lực hay động tác đẹp, mà là nghe nhạc thật kỹ và trả lời chính xác. Chuyển động ở đây là cách "nói" về âm nhạc, không phải bài múa đã dựng sẵn.
Bốn nguyên tắc dễ thấy trong một lớp Dalcroze
Nghe rồi mới chuyển động. Giáo viên không đếm "một, hai, ba" mà chơi nhạc, thường là ứng tác trên đàn hoặc trống. Trẻ phải nghe để biết đi nhanh hay chậm, nặng hay nhẹ. Nhạc đổi, chuyển động đổi theo.
Phản ứng nhanh. Những hoạt động có tín hiệu bất ngờ (nhạc dừng thì đứng im, nghe tiếng chuông thì đổi hướng) luyện sự chú ý và tự điều chỉnh. Trẻ học dừng đúng lúc, một kỹ năng quan trọng cả trong âm nhạc lẫn trong lớp học.
Dùng không gian. Trẻ đi trong phòng, đổi hướng, đi vòng tròn, tiến lùi. Không gian cho trẻ cảm thấy độ dài của câu nhạc: một câu dài là một quãng đường dài, một câu ngắn là vài bước rồi dừng.
Cơ thể trước, ký hiệu sau. Trẻ bước nốt dài bằng bước chậm, nốt ngắn bằng bước chạy nhẹ, rồi mới thấy những độ dài ấy được vẽ ra. Ký hiệu đến khi trẻ đã có cảm giác cho nó.
Hoạt động Dalcroze mẫu cho trẻ 3–6 tuổi
Những hoạt động dưới đây cần một khoảng sàn trống, một nhạc cụ giữ nhịp (trống, đàn phím) và nhiều cơ hội dừng. Mỗi hoạt động kéo dài vài phút.
- Đi và dừng: trẻ đi theo trống, trống tắt thì đứng im như tượng. Biến thể: dừng ở tư thế một con vật.
- Voi và chuột: giáo viên chơi âm trầm chậm, trẻ đi nặng như voi; chơi âm cao nhanh, trẻ chạy nhón như chuột. Luyện nghe cao thấp kèm nhanh chậm.
- Thở theo câu nhạc: trẻ cầm khăn voan, vẽ một đường dài trong không khí suốt một câu nhạc, hết câu thì thả khăn xuống. Trẻ cảm được câu có đầu có cuối.
- Bóng nảy theo phách: trẻ lớn tung, đập bóng nhẹ xuống sàn đúng phách mạnh. Hoạt động này giúp trẻ cảm phách mạnh của nhịp hai, nhịp ba.
- Gương soi: hai bạn đối diện, một bạn chuyển động theo nhạc, bạn kia làm theo như gương. Luyện quan sát và phối hợp.
- Tiếng vang: giáo viên vỗ một mẫu tiết tấu bằng bước chân, trẻ bước lại đúng mẫu.
Điểm chung là luôn có âm nhạc dẫn, không phải lời ra lệnh. Giáo viên chơi nhạc tốt càng khiến hoạt động chính xác, nhưng một chiếc trống nhỏ và đôi tay giữ nhịp chắc đã đủ để bắt đầu.
Vì sao nên cảm bằng cơ thể trước khi ngồi vào đàn
Khi trẻ chơi phím, ngón tay phải làm cùng lúc nhiều việc: tìm đúng phím, bấm đủ lực, giữ đủ lâu, nhả đúng lúc. Nếu cảm giác về nhịp và độ dài chưa có sẵn, trẻ dồn hết chú ý vào việc tìm phím, và tiếng đàn nghe rời rạc, không thành câu. Ngược lại, trẻ đã quen bước nốt dài bằng bước chậm thì khi bấm một phím dài sẽ tự giữ phím lâu hơn, không cần cô nhắc đếm.
Vận động còn giúp trẻ hiểu khái niệm trừu tượng như "câu nhạc", "sắc thái", "nhấn". Một câu nhạc với trẻ là quãng đường đi từ chỗ này sang chỗ kia. Chơi mạnh, chơi nhẹ là bước dậm và bước nhón. Những khái niệm ấy, khi đã sống trong cơ thể, sẽ hiện ra trong ngón tay mà không cần giải thích dài.
Ở tuổi mầm non, sức ngồi yên còn hạn chế. Một buổi học đàn có xen phần vận động theo tinh thần Dalcroze giúp trẻ giải toả, quay lại phím với sự chú ý mới, thay vì cố ngồi đến lúc bồn chồn.
Ghép Dalcroze vào một buổi bàn phím
Một cách tổ chức dễ làm là chia buổi thành ba phần. Phần mở đầu là vận động: đi theo nhịp của bài sắp học, dừng theo câu, bước lại tiết tấu. Phần giữa trẻ ngồi vào đàn, chơi đúng câu vừa bước bằng chân. Phần cuối quay lại sàn, chuyển động tự do theo tiếng đàn của cô hoặc của bạn.
Ví dụ với bài có câu "Son – Son – Mi" và "Son – Son – Mi – Mi", trẻ bước theo câu trước, nhón chân ở âm cao, khuỵu gối ở âm thấp. Khi ngồi vào đàn, cô chỉ cần nói "chơi như các con vừa bước", và trẻ chơi có nhịp hơn hẳn so với nhìn hình rồi bấm.
Trong lớp nhóm nhỏ, phần vận động cũng giúp giáo viên quan sát nhanh: bạn nào đã có nhịp, bạn nào còn vội. Từ đó chia lượt ngồi đàn hợp lý, bạn còn vội được bước thêm vài lần trước khi chơi.
An toàn và không gian cho hoạt động vận động
Phòng cho hoạt động Dalcroze cần sàn phẳng, không trơn, không có góc bàn ghế nhọn ở khu vực trẻ đi lại. Trẻ có thể đi chân trần trên sàn gỗ hoặc thảm mỏng, hoặc mang giày đế mềm; tất trơn trên sàn gạch là nguyên nhân trượt ngã hay gặp. Mỗi trẻ cần đủ chỗ để dang tay mà không chạm bạn.
Với nhóm đông, giáo viên chia lượt: một nửa lớp chuyển động, nửa kia ngồi nghe và vỗ nhịp, rồi đổi. Cách này vừa an toàn, vừa cho trẻ cơ hội quan sát bạn, cũng là một cách học.
Những hoạt động có chạy nhanh hoặc đổi hướng đột ngột nên đặt sau phần khởi động nhẹ và có quy ước rõ ràng: chạy nhón, không đẩy bạn, dừng thì đứng chứ không nằm lăn ra sàn. Quy ước ngắn, lặp lại mỗi buổi, giữ được trật tự tốt hơn nhiều so với nhắc nhở liên tục.
Dalcroze, Orff, Kodály: ba con đường bổ sung cho nhau
Ba phương pháp hay được nhắc nhất trong giáo dục âm nhạc thiếu nhi không loại trừ nhau. Mỗi phương pháp mạnh ở một chỗ, và lớp mầm non thường mượn từ cả ba.
| Khía cạnh | Dalcroze | Orff | Kodály |
|---|---|---|---|
| Trung tâm | Chuyển động của cơ thể | Lời nói, nhạc cụ gõ, ứng tác | Giọng hát, dân ca |
| Công cụ đặc trưng | Nhạc ứng tác của giáo viên, khăn, bóng, không gian | Thanh gõ tháo phím, bộ gõ cơ thể, ostinato | Dấu tay, âm tiết tiết tấu, đô di động |
| Mạnh nhất ở | Cảm nhịp, câu nhạc, phản xạ nghe | Làm nhạc tập thể, sáng tạo | Nghe bên trong, hát đúng, chuẩn bị đọc nhạc |
| Trong một buổi organ | Phần mở đầu: bước câu nhạc | Phần giữa: chơi nền, gõ đệm | Phần đầu: hát câu sắp chơi |
Không cần chọn phe. Điều cần là giáo viên hiểu mỗi hoạt động đang nuôi điều gì, để sắp chúng thành một buổi có nhịp: vận động, hát, chơi, rồi nghe lại.
Giáo viên quan sát gì trong giờ vận động theo nhạc
Vì hoạt động Dalcroze là trả lời âm nhạc bằng cơ thể, nó cho giáo viên một cửa sổ để nhìn thấy trẻ nghe được gì. Những điều đáng ghi lại qua các buổi:
- Trẻ đổi tốc độ ngay khi nhạc đổi hay chậm vài nhịp, có nhìn bạn để làm theo không.
- Trẻ dừng đúng lúc nhạc dừng hay vẫn trôi thêm vài bước.
- Trẻ phân biệt được nặng nhẹ, cao thấp qua cách bước hay mọi âm thanh đều thành một kiểu chạy.
- Trẻ có tự nghĩ ra chuyển động riêng hay luôn chờ bắt chước.
- Trẻ có giữ khoảng cách an toàn với bạn khi cả lớp di chuyển.
- Trẻ có thích thú khi nhạc đổi bất ngờ, hay bối rối và đứng lại, cần thêm thời gian làm quen với kiểu hoạt động này.
Những quan sát này không dùng để xếp loại. Chúng giúp giáo viên chọn hoạt động tiếp theo cho cả nhóm và biết bạn nào cần đi thêm vài vòng trước khi ngồi vào đàn. Ghi ngắn sau mỗi buổi, vài dòng cho vài bạn, là đủ để sau một tháng nhìn ra sự thay đổi.
Âm nhạc cho giờ vận động: giáo viên chơi gì
Trong lớp Dalcroze gốc, giáo viên ứng tác trên đàn để nhạc theo sát chuyển động của lớp: thấy trẻ đã quen nhịp đi thì chuyển sang nhịp chạy, thấy trẻ mệt thì chuyển sang nhạc êm. Nhạc thu sẵn khó làm được điều này, vì nó không chờ, không đổi theo lớp.
Giáo viên mầm non không chơi đàn giỏi vẫn có nhiều lựa chọn. Một chiếc trống tay cho được nhanh chậm, to nhỏ, dừng đột ngột. Thanh gõ có cao độ cho âm cao âm thấp. Giọng hát của cô, khi ngân dài hay ngắt gọn, cũng là nhạc cho trẻ chuyển động. Nhạc thu sẵn vẫn dùng được cho phần chuyển động tự do, miễn là cô chọn bản có tiết tấu rõ, không quá nhanh, và dừng nhạc bằng tay khi cần tín hiệu.
Dù chơi bằng gì, nguyên tắc là sự thay đổi phải rõ ràng. Trẻ nhỏ cần sự tương phản lớn để nhận ra: rất chậm với rất nhanh, rất to với rất nhỏ. Những thay đổi tinh tế dành cho trẻ lớn hơn, khi tai đã quen phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Dalcroze có phải là dạy múa không?
Không. Dalcroze dùng chuyển động để học âm nhạc: nghe nhịp, độ dài, sắc thái, câu nhạc. Không có động tác chuẩn hay bài múa dựng sẵn. Một trẻ chuyển động vụng nhưng đúng nhạc vẫn là làm tốt trong lớp Dalcroze.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu được hoạt động kiểu Dalcroze?
Trẻ ba tuổi đã tham gia được các hoạt động đơn giản như đi và dừng theo trống, đi nặng đi nhẹ theo âm thanh. Trẻ năm, sáu tuổi làm được hoạt động phức tạp hơn như bước lại tiết tấu, cảm phách mạnh qua bóng.
Giáo viên không chơi đàn giỏi thì có dạy được không?
Dạy được ở mức cơ bản bằng trống tay hoặc một nhạc cụ gõ, miễn là giữ nhịp chắc và thay đổi rõ ràng giữa nhanh chậm, to nhỏ. Ứng tác trên đàn giúp phong phú hơn nhưng không phải điều kiện để bắt đầu.
Ở nhà ba mẹ làm hoạt động Dalcroze thế nào?
Ba mẹ có thể vỗ tay hoặc gõ nồi giữ nhịp để con đi, dừng khi tiếng gõ tắt, đi chậm khi gõ chậm. Mở một bản nhạc êm cho con cầm khăn vẽ trong không khí. Vài phút mỗi ngày là đủ.
Hoạt động vận động có làm mất thời gian học đàn của con không?
Trong một buổi ngắn, vài phút vận động thường làm phần ngồi đàn hiệu quả hơn vì trẻ đã có nhịp trong người và đỡ bồn chồn. Học đàn ở tuổi mầm non không đo bằng số phút ngồi trên ghế mà bằng chất lượng nghe và chơi.
