Hát cùng trẻ mầm non đúng cách là chọn bài nằm trong tầm cữ hẹp của giọng trẻ, hát mẫu ở giọng trẻ theo được, dạy từng câu ngắn bằng nhiều lần nghe, và giữ cho trẻ hát nhẹ nhàng thay vì hét. Giọng trẻ bốn, năm tuổi thường thoải mái trong một khoảng chỉ vài nốt ở quãng giữa; bài vượt quá khoảng ấy khiến trẻ hát lệch hoặc gào, không phải vì trẻ kém mà vì bài không hợp giọng.
Hát là hoạt động âm nhạc gần gũi nhất, không cần nhạc cụ, làm được ở mọi nơi. Nhưng chính vì gần gũi nên hay bị làm qua loa: mở nhạc to cho trẻ hát theo, chọn bài người lớn thích, khen trẻ hát to. Bài này đi vào từng việc cụ thể để giờ hát thật sự nuôi giọng và tai của trẻ.
Giọng trẻ mầm non khác giọng người lớn thế nào
Thanh quản của trẻ nhỏ bé hơn nhiều, các nếp thanh âm ngắn và mỏng. Kết quả là giọng trẻ cao hơn giọng người lớn, nhẹ hơn, và có tầm cữ hẹp. Nhiều tài liệu sư phạm âm nhạc mầm non gợi ý rằng trẻ ba, bốn tuổi hát thoải mái nhất trong khoảng năm, sáu nốt ở quãng giữa, đại thể quanh từ nốt Rê đến nốt La ở quãng ngay trên Đô giữa, và tầm cữ mở rộng dần theo tuổi.
Con số cụ thể ở mỗi trẻ mỗi khác, nhưng hệ quả thì rõ ràng: rất nhiều bài hát người lớn và không ít bài thiếu nhi được thu âm với ca sĩ người lớn nằm ngoài khoảng ấy. Khi bài quá thấp, trẻ hát lí nhí hoặc nói thay vì hát. Khi bài quá cao, trẻ phải gắng sức, giọng căng và dễ chuyển sang hét.
Trẻ nhỏ cũng chưa phân biệt rõ giữa giọng nói và giọng hát. Một phần việc của giờ hát là giúp trẻ khám phá giọng hát của mình: nhẹ hơn, cao hơn, ngân được, khác với giọng nói và giọng gọi to.
Tiêu chí chọn bài hát cho trẻ mầm non
Trước khi đưa một bài vào lớp, giáo viên có thể tự hỏi những câu sau:
- Tầm cữ: bài có nằm gọn trong khoảng giọng trẻ không, có nốt nào vọt lên quá cao hay xuống quá thấp không.
- Độ dài: bài có ngắn không, câu có ngắn không, có lặp lại nhiều không. Trẻ nhỏ thuộc bài nhờ lặp lại.
- Quãng nhảy: giai điệu đi liền bậc hay nhảy xa. Quãng nhảy lớn khó hát đúng với trẻ.
- Tiết tấu: có rõ ràng, dễ vỗ theo không, có quá nhiều chữ dồn vào một nhịp không.
- Lời: có gần với đời sống của trẻ, dễ hiểu, không có hình ảnh đáng sợ hay nội dung không hợp tuổi.
- Thanh điệu: lời và nhạc có "thuận" nhau không, có chỗ nào dấu của chữ ngược hẳn với hướng giai điệu không.
- Có chỗ cho vận động: bài có gợi ý động tác, chỗ dừng, chỗ đổi để trẻ dùng cơ thể không.
Đồng dao và nhiều bài thiếu nhi quen thuộc như "Một con vịt", "Cả nhà thương nhau" đáp ứng tốt phần lớn tiêu chí này, và đó là lý do chúng sống lâu qua nhiều thế hệ trẻ.
Lời ca tiếng Việt và thanh điệu
Tiếng Việt có sáu thanh, mỗi thanh mang một đường cao độ riêng khi nói. Khi đặt lời vào giai điệu, nếu giai điệu đi lên ở chữ mang dấu nặng hoặc đi xuống ở chữ mang dấu sắc, người nghe có thể nghe nhầm chữ. Với người lớn, chuyện này chỉ gây khó chịu nhẹ; với trẻ mầm non đang học cả lời lẫn nhạc, nó khiến trẻ hát theo dấu của chữ và kéo giai điệu lệch đi.
Các bài đồng dao, dân ca thường rất thuận thanh điệu vì chúng sinh ra từ lời nói. Các bài sáng tác tốt cho thiếu nhi cũng chú ý điều này. Khi gặp bài có chỗ "nghịch", giáo viên không nhất thiết bỏ bài, nhưng nên hát mẫu chậm và rõ ở chỗ đó, có khi kèm dấu tay chỉ hướng giai điệu, để trẻ nghe rõ nhạc đi đâu.
Nội dung lời cũng quan trọng không kém. Bài hát với trẻ nhỏ là một kênh học ngôn ngữ: từ mới, cấu trúc câu, nhịp của tiếng Việt. Lời trong sáng, hình ảnh cụ thể, gần với những gì trẻ thấy hằng ngày giúp trẻ vừa thuộc bài vừa hiểu bài.
Dạy một bài hát mới cho trẻ mầm non
Trình tự dưới đây dùng được cho phần lớn bài hát ngắn. Bài dài hơn có thể chia làm nhiều buổi.
- Nghe trọn bài: cô hát cả bài một hai lần, trẻ chỉ nghe, có thể đung đưa theo. Không bắt trẻ hát ngay.
- Nói về bài: bài nói về ai, làm gì. Cô hỏi vài câu để trẻ nhớ ý chính của lời.
- Hát từng câu: cô hát một câu, trẻ hát lại, như tiếng vang. Câu khó lặp lại nhiều lần hơn.
- Hỏi và đáp: cô hát câu đầu, trẻ hát câu sau, rồi đổi lại. Trẻ được nghe và hát xen kẽ.
- Thêm động tác: gắn mỗi câu với một cử chỉ giúp trẻ nhớ lời và giữ nhịp.
- Hát cùng nhau nhẹ nhàng: cả lớp hát trọn bài, cô hát nhỏ dần để nghe trẻ.
- Hát lại vào những ngày sau: một bài được hát ngắn trong nhiều ngày thuộc lâu hơn một bài tập dài trong một buổi.
Giọng mẫu của người lớn: hát sao cho trẻ theo được
Trẻ học hát chủ yếu bằng cách bắt chước giọng mẫu, nên giọng mẫu của giáo viên và ba mẹ quan trọng hơn mọi bản thu. Giọng mẫu tốt cho trẻ nhỏ là giọng nhẹ, rõ chữ, đúng cao độ, ở giọng trẻ hát được, không luyến láy cầu kỳ, không rung nhiều.
Với giáo viên nam và ông bố, có một điểm đáng lưu ý: giọng nam tự nhiên thấp hơn giọng trẻ khoảng một quãng tám. Một số trẻ nhỏ chưa nhận ra đó là cùng một giai điệu và cố hát xuống theo, kết quả là hát lí nhí ở giọng thấp. Người lớn có thể hát nhẹ ở giọng cao hơn, dùng giọng gió nhẹ, hoặc chơi câu mẫu trên một nhạc cụ có cao độ trước khi hát.
Nhạc thu sẵn có ích để nghe và để vận động, nhưng không thay được giọng người thật khi dạy hát. Bản thu thường phối dày, giọng ca sĩ người lớn, tốc độ cố định. Người thật hát thì chậm lại được, dừng lại được, nhìn được vào mắt trẻ và chờ trẻ.
Khi trẻ hát lệch, hét hoặc không chịu hát
Trẻ hát lệch. Đây là điều bình thường ở tuổi mầm non. Kiểm tra trước xem bài có vừa giọng không. Sau đó cho trẻ nhiều cơ hội nghe và hát lại câu ngắn, hát hỏi đáp một hai nốt. Tránh sửa trước lớp hay nói trẻ "hát sai", vì trẻ sẽ ngại hát.
Trẻ hét thay vì hát. Thường do bài quá cao, nhạc nền quá to hoặc người lớn khen hát to. Giảm nhạc nền, chọn bài thấp hơn, và chơi hoạt động hát nhỏ như thì thầm, như mèo kêu để trẻ khám phá giọng nhẹ. Khen trẻ khi hát nhẹ mà rõ.
Trẻ không chịu hát. Nhiều trẻ thuộc bài nhưng chỉ hát khi về nhà, hoặc tham gia bằng động tác trước. Đó cũng là tham gia. Không ép trẻ hát một mình; mời trẻ hát cùng búp bê, hát cùng một bạn, hoặc chỉ hát chữ cuối câu.
Trẻ chỉ nói lời theo nhịp. Trẻ đang dùng giọng nói thay cho giọng hát. Các hoạt động trượt giọng như tiếng còi tàu đi lên, tiếng máy bay đi xuống giúp trẻ tìm ra giọng hát của mình.
Giữ gìn giọng trẻ hằng ngày
Giọng trẻ cần được giữ như giữ đôi mắt, đôi tai. Trong lớp, giáo viên tránh để trẻ hát tranh tiếng ồn, hát liên tục quá lâu, hay hát ở sân ngoài trời giữa nhiều tiếng xe. Mỗi lần hát nên ngắn, xen với nghe và vận động. Trẻ được uống nước đều trong ngày.
Giáo viên cũng cần giữ giọng của chính mình. Một giáo viên khản giọng sẽ hát mẫu sai, phải gồng, và trẻ bắt chước luôn cái gồng ấy. Hát nhẹ, dùng nhạc cụ thay giọng để ra hiệu, và nghỉ giọng giữa các giờ là những thói quen bảo vệ cả cô lẫn trò.
Ở nhà, thói quen hét gọi nhau từ phòng này sang phòng khác, hét khi chơi, hay hát karaoke với micro mở to ảnh hưởng tới giọng trẻ nhiều hơn người lớn nghĩ. Ba mẹ làm mẫu bằng cách đi tới gần con để nói thay vì gọi to.
Khi giọng trẻ khàn kéo dài, mất tiếng, hoặc trẻ thường xuyên kêu đau rát cổ khi nói, ba mẹ nên cho trẻ đi khám ở cơ sở y tế. Trong thời gian đó, trẻ tham gia giờ nhạc bằng nghe, vận động, nhạc cụ gõ thay cho hát.
Hát kèm động tác và nhạc đệm vừa phải
Với trẻ mầm non, động tác là cái móc để treo lời. Mỗi câu gắn một cử chỉ đơn giản giúp trẻ nhớ thứ tự lời, giữ nhịp bằng cơ thể và có cách tham gia ngay cả khi chưa thuộc chữ. Động tác nên ít, rõ, lặp lại; quá nhiều động tác phức tạp sẽ khiến trẻ lo làm theo mà quên hát.
Nhạc đệm có ích khi nhẹ và đơn giản: vài hợp âm trên đàn, tiếng trống giữ nhịp, hay chỉ tiếng vỗ tay của cô. Nhạc đệm cần để trẻ nghe được chính giọng mình. Nếu phải nói to để át nhạc, nghĩa là nhạc quá to.
Thỉnh thoảng nên hát hoàn toàn không đệm, không động tác, chỉ ngồi gần nhau và hát nhỏ. Những lúc như vậy trẻ nghe được giọng bạn bên cạnh, và cảm giác cả lớp hát chung một giọng là một trải nghiệm âm nhạc rất đẹp với trẻ nhỏ.
Lồng hát vào nhịp sinh hoạt trong ngày
Hát không cần chờ đến giờ nhạc. Trong lớp mầm non, những câu hát ngắn có thể làm tín hiệu chuyển hoạt động: một câu để cất đồ chơi, một câu để rửa tay, một câu để xếp hàng ra sân. Trẻ phản ứng với câu hát nhanh và vui vẻ hơn với lời nhắc, và mỗi ngày được hát hàng chục lần mà không thấy là "học".
Ở nhà, ba mẹ làm tương tự: hát khi tắm cho con, hát khi đi bộ, đặt lời mới cho giai điệu quen để kể việc con đang làm. Không cần giọng hay, không cần bài chuẩn, chỉ cần hát nhẹ ở giọng con theo được.
Những khoảnh khắc này xây cho trẻ một quan hệ thoải mái với giọng hát của mình. Một đứa trẻ được hát cùng người lớn mỗi ngày sẽ coi hát là việc bình thường như nói, và đó là nền tốt nhất cho mọi lớp nhạc về sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ hát karaoke không?
Thỉnh thoảng hát vui cùng gia đình không có hại nếu âm lượng vừa phải và bài vừa giọng. Nhưng phần lớn bài karaoke là bài người lớn, quá cao hoặc quá thấp với trẻ, lại thường mở to, khiến trẻ hét để nghe thấy mình. Không nên dùng karaoke làm cách luyện hát chính.
Trẻ thích hát nhạc người lớn trên mạng thì sao?
Trẻ hát theo những gì nghe nhiều. Ba mẹ không cần cấm cứng mà nên làm phong phú vốn bài của con bằng bài thiếu nhi, đồng dao, dân ca hợp tuổi, và chú ý lời bài hát con nghe. Bài người lớn có nội dung không hợp tuổi thì nên tránh.
Giáo viên giọng không hay có dạy hát cho trẻ được không?
Được, nếu hát đúng cao độ, rõ lời và ở giọng trẻ theo được. Trẻ cần một giọng mẫu chính xác và ấm áp, không cần một giọng biểu diễn. Nếu chưa tự tin về cao độ, giáo viên có thể dùng nhạc cụ để kiểm tra nốt trước khi dạy.
Trẻ mấy tuổi thì hát đúng cao độ?
Không có mốc chung. Nhiều trẻ hát gần đúng bài quen ở năm, sáu tuổi, một số trẻ cần đến tuổi tiểu học. Được nghe hát nhiều, được hát bài vừa giọng và không bị chê là những yếu tố giúp trẻ hát đúng sớm hơn.
Có nên đệm đàn khi trẻ hát không?
Đệm nhẹ, đơn giản giúp giữ nhịp và cao độ. Đệm quá to hoặc phối dày sẽ lấn giọng trẻ, khiến trẻ hát to lên để nghe thấy mình. Thỉnh thoảng hát không đệm giúp trẻ nghe rõ giọng mình và giọng bạn.
Một ngày trẻ nên hát bao nhiêu là đủ?
Không cần đếm phút. Những lần hát ngắn rải rác trong ngày, như lúc chào buổi sáng, chuyển hoạt động, trước giờ ngủ, có giá trị hơn một lần hát dài. Quan trọng là trẻ hát vui, nhẹ nhàng và không mệt giọng.
