Trong lớp năng khiếu mầm non, lời khen và phản hồi có ích nhất là lời nói cụ thể về điều trẻ đã làm và cách trẻ làm ("con thử ba lần mới tìm ra chỗ đặt ngón tay", "con pha thêm trắng nên màu xanh nhạt hẳn"), nói đúng lúc khi trẻ vừa làm xong, và hướng vào nỗ lực, chiến lược, sự tiến bộ thay vì tài năng bẩm sinh. Những câu khen chung chung như "giỏi quá" hay khen tài năng như "con có năng khiếu" nghe dễ chịu nhưng ít giúp trẻ biết phải làm gì tiếp, và có thể khiến trẻ ngại thử việc khó.
Điều này không có nghĩa giáo viên phải dè dặt với sự ấm áp. Trẻ nhỏ cần cảm thấy được yêu mến và được ghi nhận. Vấn đề là chọn loại lời nói nào để vừa ấm áp vừa dạy được điều gì đó. Bài này tóm lược các nghiên cứu có cơ sở về khen và phản hồi, đưa ra cách nói cụ thể cho từng bộ môn, bàn chuyện sửa lỗi và chuyện phần thưởng.
Khen tài năng và khen nỗ lực: điều nghiên cứu cho thấy
Năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm trên học sinh tiểu học. Sau khi làm một bài khá dễ, một nhóm trẻ được khen "em thông minh quá", nhóm kia được khen "em đã cố gắng rất nhiều". Khi sau đó gặp bài khó và làm không tốt, nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ hơn ở lần sau, ít thích thú hơn và làm kém hơn. Nhóm được khen nỗ lực giữ được hứng thú và sẵn sàng chọn việc khó.
Một nghiên cứu khác của nhóm Elizabeth Gunderson, có Carol Dweck và Susan Levine tham gia, ghi hình cha mẹ trò chuyện với con từ một đến ba tuổi, rồi theo dõi trẻ nhiều năm sau. Trẻ có cha mẹ dùng nhiều lời khen về quá trình, như cách làm, sự cố gắng, có xu hướng tin rằng năng lực có thể phát triển khi lên bảy, tám tuổi.
Các kết quả này không có nghĩa khen tài năng một lần là làm hỏng trẻ, và khái niệm tư duy phát triển cũng đã bị đơn giản hoá quá mức trong nhiều tài liệu phổ biến. Nhưng chúng cho thấy một hướng rõ: lời khen hướng vào điều trẻ kiểm soát được, như nỗ lực, chiến lược, sự kiên trì, giúp trẻ đối diện với khó khăn tốt hơn lời khen hướng vào điều trẻ không kiểm soát được.
Với lớp năng khiếu, điều này đặc biệt quan trọng, vì chính tên gọi "năng khiếu" dễ làm người lớn buột miệng "con có khiếu vẽ quá". Trẻ nghe nhiều câu ấy có thể bắt đầu sợ vẽ xấu, vì vẽ xấu nghĩa là "không có khiếu".
Từ lời khen chung chung đến phản hồi có ích
Bảng dưới gợi ý cách chuyển những câu quen miệng thành câu cụ thể hơn, theo từng bộ môn. Không cần thuộc lòng; điều cần là thói quen nhìn kỹ điều trẻ làm rồi nói ra.
| Bộ môn | Câu quen miệng | Câu cụ thể hơn |
|---|---|---|
| Vẽ | "Đẹp quá!" | "Con dùng nhiều màu xanh khác nhau cho bầu trời, chỗ này đậm, chỗ kia nhạt." |
| Organ | "Giỏi lắm!" | "Con giữ được ngón tay cong suốt cả đoạn, tiếng đàn đều hơn hôm qua." |
| Dance | "Con nhảy hay quá!" | "Con dừng đúng lúc nhạc dừng, cả ba lần." |
| Vovinam | "Con khoẻ ghê!" | "Con ngã xuống mà vẫn nhớ thu cằm, đúng như mình tập." |
| Catwalk | "Con xinh quá!" | "Con đi chậm và nhìn về phía trước suốt đường đi, không cúi xuống lần nào." |
| Toán tư duy | "Con thông minh quá!" | "Con đếm lại lần nữa để chắc chắn, nên con tìm ra chỗ đếm sót." |
Ở lớp catwalk cần đặc biệt lưu ý: khen ngoại hình ("xinh", "dễ thương") dạy trẻ rằng điều được đánh giá là vẻ bề ngoài. Lời khen nên hướng vào tư thế, nhịp, sự tự tin, sự cố gắng, những điều trẻ luyện được.
Bốn cấp độ phản hồi và cấp độ nào hữu ích
Phản hồi về nhiệm vụ. Nói trẻ đã làm đúng hay chưa ở một điểm cụ thể: "nốt này con chơi ngón ba, mình cần ngón hai". John Hattie và Helen Timperley, trong một tổng quan về phản hồi trong giáo dục, xếp đây là cấp độ hữu ích khi trẻ đang học điều mới.
Phản hồi về quá trình. Nói về cách trẻ làm: "con chậm lại ở đoạn khó nên chơi đúng hơn". Cấp độ này giúp trẻ có chiến lược dùng cho lần sau, kể cả ở việc khác.
Phản hồi về tự điều chỉnh. Khuyến khích trẻ tự kiểm tra: "con nghe lại xem tiếng trống của con có đều không?". Với trẻ mầm non, đây là cấp độ khó nhưng rất đáng tập dần.
Phản hồi về bản thân. "Con ngoan", "con giỏi". Theo tổng quan của Hattie và Timperley, đây là cấp độ ít giúp ích nhất cho việc học, vì nó không chứa thông tin gì về việc trẻ đã làm. Nó vẫn có chỗ trong quan hệ ấm áp, nhưng không nên là phản hồi chính trong giờ học.
Sửa lỗi mà không làm trẻ nản
Lớp năng khiếu không thể chỉ khen; trẻ cần biết chỗ cần sửa để tiến bộ. Cách sửa hiệu quả với trẻ nhỏ có ba nét. Một là ngắn: một điểm cần sửa mỗi lần, không liệt kê. Hai là cụ thể và làm được ngay: "con thử đặt chân rộng bằng vai xem" thay vì "con đứng chưa vững". Ba là hướng về phía trước: nói điều nên làm thay vì điều đã sai.
Chữ "chưa" có sức mạnh đặc biệt. "Con chưa giữ được nhịp ở đoạn cuối" khác hẳn "con không giữ được nhịp". Chữ "chưa" mở ra một tương lai trong đó trẻ sẽ làm được. Nhiều giáo viên mầm non dùng nó có ý thức, và trẻ cũng bắt đầu tự dùng: "con chưa làm được, nhưng con sẽ tập".
Thời điểm sửa cũng quan trọng. Sửa khi trẻ đang say mê sáng tạo, như đang vẽ một bức tranh tự do, dễ làm trẻ mất hứng. Kỹ thuật nên được sửa trong phần thực hành có hướng dẫn, còn phần tự do để trẻ thoải mái. Với kỹ thuật an toàn, như tư thế ngã hay cách cầm kéo, thì sửa ngay, không chờ.
Cuối cùng, sửa trước mặt cả lớp hay riêng? Với trẻ nhỏ và nhút nhát, sửa riêng, nói nhỏ bên cạnh trẻ thường tốt hơn. Sửa chung chỉ dùng khi nhiều trẻ cùng gặp một lỗi, và nên nói như hướng dẫn cho cả lớp chứ không chỉ tên ai.
Phần thưởng: vì sao nên dè dặt
Hình dán, ngôi sao, phiếu bé ngoan là công cụ quen thuộc ở lớp mầm non. Chúng có thể giúp trong ngắn hạn, nhưng có một nghiên cứu kinh điển khiến nhiều nhà giáo dục dè dặt. Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett quan sát trẻ mẫu giáo vốn thích vẽ bằng bút dạ. Một nhóm được hứa trước sẽ có chứng nhận nếu vẽ; nhóm khác không được hứa gì. Mấy ngày sau, khi bút dạ lại được bày ra trong giờ chơi tự do, nhóm đã được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn hẳn.
Cách giải thích phổ biến là: khi được thưởng để làm một việc mình vốn thích, trẻ bắt đầu nghĩ mình làm vì phần thưởng, và khi không còn thưởng, hứng thú giảm. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức. Với lớp năng khiếu, nơi mục tiêu sâu xa là trẻ yêu bộ môn, đây là cảnh báo đáng để ý.
Điều này không có nghĩa là cấm mọi phần thưởng. Một bất ngờ nhỏ không hứa trước sau một buổi biểu diễn, hay một nghi thức ghi nhận chung cho cả lớp, ít rủi ro hơn hệ thống tích điểm đổi quà. Điều nên tránh là biến việc vẽ, việc đàn thành phương tiện để kiếm hình dán.
Dạy trẻ góp ý cho nhau
Trong lớp năng khiếu, trẻ không chỉ nhận phản hồi từ cô mà còn từ bạn, nhất là ở phần chia sẻ cuối buổi. Nếu không được hướng dẫn, trẻ mầm non góp ý rất thẳng: "tranh bạn xấu", "bạn nhảy sai". Đây là cơ hội để dạy một kỹ năng xã hội quan trọng.
Một khung đơn giản nhiều giáo viên dùng là "một điều mình thích, một câu hỏi mình muốn hỏi". Trẻ nói "tớ thích con chim bạn vẽ màu đỏ" và hỏi "sao con chim lại đứng trên mây?". Câu hỏi thay cho lời chê, và người được hỏi có dịp giải thích ý tưởng của mình. Thường thì câu trả lời làm cả lớp bất ngờ vì có một câu chuyện đằng sau.
Giáo viên làm mẫu khung này nhiều lần trước khi mời trẻ dùng, và nhẹ nhàng chuyển hướng khi trẻ quên: "con thích chỗ nào trong tranh bạn?". Sau vài tuần, phần chia sẻ trở thành lúc trẻ vừa học nhìn tác phẩm của bạn, vừa học nói về tác phẩm của mình.
Khi trẻ tự chê mình
Có những trẻ vẽ xong là vò giấy, nói "con vẽ xấu", hoặc dừng đàn giữa chừng vì "con làm sai rồi". Phản xạ của người lớn là trấn an ngay "không, đẹp mà". Nhưng trẻ thường biết tranh của mình không giống điều nó muốn vẽ, và lời trấn an ấy không thuyết phục.
Cách có ích hơn là công nhận cảm xúc và mở đường tiếp: "con thấy chưa giống ý con muốn, đúng không? Chỗ nào con muốn khác đi?". Trẻ được nghe rằng cảm giác của mình là hợp lý, và có một bước cụ thể để làm. Đôi khi chỉ cần một tờ giấy mới và một gợi ý nhỏ.
Nếu một trẻ thường xuyên tự chê và bỏ dở, giáo viên nên để ý xem trẻ có đang đặt chuẩn quá cao cho mình, hay đã nghe nhiều lời so sánh ở đâu đó. Trao đổi nhẹ nhàng với gia đình giúp tìm ra nguồn gốc, và cả nhà trường lẫn gia đình cùng chuyển sang cách nói về quá trình thay vì kết quả.
Khen cả lớp, khen riêng và khen bằng sự chú ý
Không phải lời khen nào cũng cần nói thành lời. Một giáo viên dừng lại, ngồi xuống, nhìn kỹ bức tranh của trẻ và hỏi "con kể cho cô nghe về chỗ này được không?" đã cho trẻ một sự ghi nhận sâu hơn câu "đẹp quá". Sự chú ý thật của người lớn là phần thưởng mạnh nhất với trẻ nhỏ.
Khen trước cả lớp có tác dụng khi khen một hành vi mà giáo viên muốn cả lớp thấy, như "bạn Na đã đợi bạn rửa cọ xong mới vào bồn". Nhưng nên xoay vòng để trẻ nào cũng có lúc được khen chung, và tránh khen kiểu so sánh "bạn này làm tốt hơn các bạn khác".
Khen riêng hợp với những tiến bộ cá nhân mà chỉ trẻ và cô biết: một trẻ nhút nhát lần đầu đứng lên hát, một trẻ hay bỏ cuộc hôm nay kiên trì đến cuối. Những lời khen ấy nói nhỏ bên tai trẻ thường được nhớ rất lâu. Khi gặp giáo viên năng khiếu của con, ba mẹ có thể hỏi cô đã thấy con tiến bộ ở điểm cụ thể nào; một câu trả lời mô tả được việc con làm cho biết cô đang thật sự quan sát con.
Câu hỏi thường gặp
Khen "giỏi quá" có phải là sai không?
Không sai, và không làm hại trẻ nếu thỉnh thoảng nói. Vấn đề là nếu đó là kiểu khen duy nhất, trẻ không biết mình giỏi ở đâu để làm tiếp. Thêm một câu cụ thể sau "giỏi quá" là đủ để lời khen có ích hơn nhiều.
Khen nỗ lực khi trẻ cố mà vẫn làm sai thì có ổn không?
Ổn, nhưng nên kèm chiến lược. Khen "con cố gắng nhiều" rồi dừng ở đó có thể làm trẻ thấy cố gắng mà không có kết quả. Tốt hơn: "con cố gắng nhiều, mình thử chậm lại ở đoạn này xem có dễ hơn không".
Có nên dùng bảng ngôi sao trong lớp năng khiếu không?
Nên dè dặt. Bảng ngôi sao có thể giúp với hành vi như dọn đồ, nhưng dùng cho chính hoạt động nghệ thuật dễ làm trẻ vẽ, đàn vì ngôi sao. Nếu dùng, nên dùng cho nề nếp chung và không công khai so sánh số sao giữa các trẻ.
Trẻ hỏi "tranh con có đẹp không?" thì trả lời thế nào?
Thay vì chỉ "đẹp", có thể hỏi lại "con thích chỗ nào nhất?" hoặc mô tả điều cô thấy. Trẻ nhận được sự chú ý thật và học cách tự đánh giá tác phẩm của mình, không phụ thuộc hoàn toàn vào lời của người lớn.
Ba mẹ nên khen con thế nào sau buổi biểu diễn?
Nói cụ thể điều ba mẹ thấy và cảm nhận: "mẹ thấy con nhìn về phía mẹ và cười khi kết thúc", "con nhớ hết các động tác dù sân khấu đông người". Tránh so sánh con với bạn khác, và tránh chỉ khen ngoại hình hay trang phục.
