Những buổi organ đầu tiên của trẻ 4–6 tuổi nên là buổi làm quen chứ chưa phải học bài: trẻ khám phá đàn phát ra tiếng thế nào, tìm nhóm hai phím đen và ba phím đen, nhận ra bên trái trầm bên phải bổng, biết đánh số ngón tay, rồi chơi những câu rất ngắn mà trẻ đã hát thuộc. Khi những điều này đã quen, việc học một bài trọn vẹn sẽ đến nhẹ nhàng hơn nhiều.
Ở trường mầm non, đàn organ mà ba mẹ hay nói thực chất là đàn phím điện tử, có bàn phím nhẹ, nhiều tiếng nhạc cụ và tiết điệu đệm sẵn. Những tính năng ấy hấp dẫn nhưng cũng dễ làm trẻ phân tán. Bài này đi qua mục tiêu thật của giai đoạn làm quen, trình tự các buổi đầu, cách dùng tính năng của đàn hợp lý và những dấu hiệu cho thấy trẻ đã sẵn sàng cho bước tiếp theo.
Mục tiêu thật của giai đoạn làm quen
Trong vài tháng đầu, mục tiêu không phải số bài trẻ chơi được. Giáo viên muốn trẻ có được bốn thứ: thích ngồi vào đàn, định hướng được trên bàn phím mà không cần dán nhãn, dùng ngón tay đúng cách ở mức đơn giản, và nối được điều tai nghe với điều tay chơi.
"Định hướng trên bàn phím" có nghĩa là trẻ nhìn vào hàng phím dài và biết mình đang ở đâu. Bàn phím có vẻ rối với người mới, nhưng thực ra có một mẫu lặp lại rất rõ: nhóm hai phím đen, nhóm ba phím đen, xen kẽ suốt chiều dài. Khi trẻ nhìn ra mẫu ấy, mọi phím trắng đều có "địa chỉ": phím Đô nằm ngay bên trái nhóm hai phím đen, ở bất kỳ quãng nào.
"Nối tai với tay" là điều quan trọng nhất về lâu dài. Một bé bấm phím vì cô chỉ thì chỉ nhớ được vị trí. Một bé bấm phím vì muốn tìm lại âm mình vừa hát thì đang học âm nhạc. Các buổi làm quen tốt luôn có phần hát trước và phần tìm lại trên phím.
Trình tự gợi ý cho khoảng 8–10 buổi đầu
Trình tự dưới đây là một gợi ý, mỗi bước có thể kéo dài một hay nhiều buổi tuỳ lớp. Mỗi buổi vẫn có hát, vận động và nhạc cụ gõ xen vào chứ không chỉ ngồi đàn.
- Đàn có những âm thanh nào: trẻ bấm thử phím trầm, phím bổng, nghe và chuyển động theo (voi ở bên trái, chim ở bên phải). Giáo viên giới thiệu cách bật, tắt, chỉnh âm lượng vừa nghe.
- Phím đen thành nhóm: trẻ dùng hai ngón (ngón 2 và 3) bấm cùng lúc mọi nhóm hai phím đen từ trái sang phải, rồi ba ngón cho nhóm ba phím đen. Hoạt động này dạy mẫu lặp của bàn phím.
- Chơi trên phím đen: năm phím đen tạo thành thang năm âm, gõ phím nào cũng hài hoà. Trẻ chơi tự do trên phím đen trong khi cô đệm nền, một trải nghiệm "chơi nhạc" ngay buổi đầu.
- Đánh số ngón tay: ngón cái là 1 đến ngón út là 5, cho cả hai tay. Luyện bằng hoạt động vẫy ngón theo số, in bàn tay lên giấy và đánh số.
- Tìm phím Đô: phím trắng ngay bên trái nhóm hai phím đen. Trẻ tìm mọi phím Đô trên đàn, rồi tìm phím Đô ở giữa đàn, gần chỗ mình ngồi.
- Câu hai âm, ba âm: chơi lại những câu đã hát như "Son – Mi" hoặc ba âm Đô – Rê – Mi đi lên, đi xuống. Trẻ hát trước, chơi sau.
- Hai tay luân phiên: một tay chơi một âm giữ nhịp (ví dụ phím Đô trầm bằng tay trái), tay kia chơi câu ngắn. Chưa cần hai tay cùng lúc.
- Chơi cho bạn nghe: mỗi bạn chơi câu mình thích, cả nhóm vỗ tay chào. Không chấm, không so.
Dùng tính năng của đàn phím điện tử thế nào cho đúng
Đàn phím điện tử có tiết điệu đệm tự động, hàng trăm tiếng nhạc cụ, nút ghi âm và đèn sáng ở phím. Những thứ này làm trẻ thích thú, nhưng nếu để trẻ bấm tự do suốt buổi, trẻ sẽ mải đổi tiếng hơn là nghe. Giáo viên thường giữ đàn ở một tiếng nhạc cụ trong (tiếng piano hoặc organ cơ bản) cho phần học chính, và để phần đổi tiếng làm phần thưởng ngắn cuối buổi.
Tiết điệu đệm có thể dùng có chủ đích: chọn một nhịp chậm, đều để trẻ chơi câu ngắn khớp với nhịp. Đây là cách luyện nhịp đều rất tốt, giống có một người bạn giữ nhịp. Nhưng tiết điệu quá nhanh hoặc quá ồn sẽ lấn át tiếng đàn của trẻ.
Âm lượng là điều nhiều lớp bỏ qua. Trong phòng có vài cây đàn cùng kêu, âm lượng lớn gây mệt và khiến trẻ không nghe được mình. Dùng tai nghe cho trẻ chơi riêng, rồi tháo tai nghe khi chơi chung là cách nhiều lớp nhóm nhỏ áp dụng. Với tai trẻ nhỏ, âm lượng tai nghe nên để thấp và thời gian đeo ngắn.
Những điều không nên vội ở tuổi này
Áp lực "phải đánh được bài" thường đến từ người lớn hơn là từ trẻ. Những điều không cần vội:
- Đọc nốt trên khuông nhạc: trẻ chưa biết đọc chữ thì đọc khuông nhạc còn xa. Ký hiệu bằng màu, hình, vị trí là đủ cho giai đoạn đầu.
- Hai tay chơi hai phần khác nhau: phối hợp độc lập hai tay là kỹ năng khó, cần thời gian. Bắt đầu bằng hai tay luân phiên.
- Bấm hợp âm đệm: bàn tay nhỏ chưa đủ rộng và chưa đủ độc lập ngón cho nhiều hợp âm.
- Tập một bài dài để biểu diễn: trẻ chán, người lớn cáu, và trẻ học được rằng đàn là việc phải chịu đựng.
- Thi chứng chỉ, thi xếp hạng: không phù hợp với trẻ mầm non. Mục tiêu là niềm vui và nền tảng nghe, không phải thành tích.
Những việc này sẽ đến, và đến nhanh hơn khi nền tảng nghe, nhịp, định hướng bàn phím đã chắc. Vội ở giai đoạn đầu thường phải trả giá bằng việc trẻ chán đàn trước khi kịp thích.
Vì sao nhiều giáo viên bắt đầu từ phím đen
Người lớn thường nghĩ phím trắng là "phím chính" nên bắt đầu ở đó. Với trẻ nhỏ, phím đen lại dễ hơn ở mấy điểm. Phím đen nổi cao, hẹp, xếp thành nhóm hai và ba, nên mắt trẻ nhận ra ngay. Ngón tay đặt lên phím đen cũng ít trượt sang phím bên cạnh hơn so với hàng phím trắng phẳng liền nhau.
Quan trọng hơn, năm phím đen trong một quãng tạo thành thang năm âm. Gõ phím đen nào cùng lúc với phím đen nào cũng nghe êm tai, không có âm chỏi gắt. Trẻ được chơi tự do mà vẫn ra âm nhạc dễ nghe, nên cảm giác "mình đang chơi nhạc" đến ngay buổi đầu. Thang năm âm lại gần với nhiều làn điệu dân ca Việt, nên khi cô đệm một nền nhẹ, tiếng phím đen của trẻ nghe rất "quen tai".
Sau khi trẻ đã quen mẫu nhóm phím đen, phím trắng trở nên dễ tìm, vì mỗi phím trắng được gọi tên theo vị trí so với nhóm phím đen gần nhất. Bắt đầu từ phím đen vì vậy không phải đi đường vòng, mà là đi qua tấm bản đồ trước khi tìm từng con đường.
Hát trước, tìm phím sau: một ví dụ cụ thể
Giả sử lớp đang hát một câu ba âm đi xuống Mi – Rê – Đô, như câu kết của nhiều bài thiếu nhi. Giáo viên không bắt đầu bằng "các con bấm phím này, phím này, phím này". Cả lớp hát câu ấy vài lần, tay đi xuống theo giai điệu như bước xuống cầu thang. Rồi cô hỏi: âm cuối là âm Đô, các con tìm phím Đô ở giữa đàn nhé.
Khi trẻ đã đặt ngón 1 lên phím Đô, cô hỏi tiếp: câu hát đi lên hay đi xuống để tới Đô? Trẻ trả lời đi xuống, nghĩa là hai âm trước nằm bên phải. Trẻ thử bấm, hát theo, nghe xem có giống không. Có bé tìm ra ngay, có bé thử ba bốn lần. Cả hai đều đang học, vì đều dùng tai để kiểm tra tay.
Cách làm này chậm hơn chỉ vị trí phím trong vài phút đầu, nhưng sau vài tuần sẽ nhanh hơn rất nhiều: trẻ bắt đầu tự dò những câu quen mà không cần cô chỉ. Đây cũng chính là con đường các phương pháp Kodály và Orff khuyến khích, áp vào bàn phím.
Ba mẹ đồng hành ở giai đoạn làm quen
Giai đoạn làm quen là lúc ba mẹ dễ sốt ruột nhất, vì về nhà con chưa "đàn được bài nào". Thay vì hỏi con hôm nay học bài gì, ba mẹ thử hỏi: hôm nay con tìm được phím nào, con thích tiếng đàn trầm hay bổng, con hát bài gì với cô. Những câu hỏi này cho con kể lại trải nghiệm và giữ niềm vui.
Nếu nhà có bàn phím, để đàn ở chỗ con dễ tới, bật tắt dễ, và cho con tự khám phá. Có thể chơi cùng con hoạt động tìm mọi nhóm hai phím đen, hoặc ba mẹ hát một câu ngắn để con dò lại. Ba mẹ không cần biết đàn để làm những việc này.
Điều nên tránh là bắt con biểu diễn cho khách, quay video để so với con nhà khác, hoặc đặt mốc "hết tháng phải đánh được bài này". Ở tuổi mầm non, áp lực từ người lớn là lý do phổ biến khiến trẻ từ chối nhạc cụ mà trước đó trẻ rất thích.
Dấu hiệu trẻ sẵn sàng cho bước tiếp theo
Sau giai đoạn làm quen, giáo viên nhìn vào vài dấu hiệu để biết trẻ có thể tiến sang học bài ngắn trọn vẹn. Trẻ tự tìm được phím Đô ở nhiều quãng mà không cần nhìn cô. Trẻ dùng đúng ngón khi được nhắc số. Trẻ chơi lại được một câu ba, bốn âm sau khi hát. Trẻ ngồi được vài phút tập trung với một việc trên đàn trước khi cần đổi hoạt động.
Một dấu hiệu nữa thường bị bỏ qua là trẻ có tự tìm âm không. Khi nghe một câu quen, trẻ tự dò trên phím để chơi lại, dù chưa đúng hết, là đang dùng tai dẫn tay. Đây là dấu hiệu quý hơn cả chơi đúng một bài được dạy kỹ.
Nếu trẻ chưa có những dấu hiệu này sau nhiều buổi, không có nghĩa trẻ "không hợp đàn". Có thể trẻ cần thêm thời gian, cần nhiều vận động và hát hơn, hoặc đang hứng thú với một bộ môn khác hơn. Ở tuổi mầm non, giữ cho trẻ niềm vui với âm nhạc quan trọng hơn giữ trẻ ở lại với một nhạc cụ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dán nhãn tên nốt lên phím đàn cho trẻ không?
Nhãn giúp nhanh lúc đầu nhưng làm trẻ nhìn chữ thay vì nhìn mẫu phím đen. Nhiều giáo viên chỉ đánh dấu một phím Đô ở giữa đàn làm mốc, còn lại để trẻ tự tìm qua nhóm hai phím đen, ba phím đen.
Trẻ bốn tuổi ngồi đàn được bao lâu mỗi lần?
Thường chỉ vài phút liên tục cho một việc trên đàn, sau đó cần đổi sang hát, vận động hoặc nhạc cụ khác. Một buổi học nhóm nhỏ có thể dài hơn nhưng phần ngồi đàn được chia nhỏ, xen với hoạt động khác.
Có nên để trẻ bấm tự do lung tung trên đàn không?
Có, ở những khoảng được dành riêng. Khám phá tự do là cách trẻ học đàn phát ra những âm thanh gì. Giáo viên chỉ cần quy ước rõ lúc nào chơi tự do, lúc nào nghe cô, và có tín hiệu dừng.
Ở nhà không có đàn thì có theo được lớp làm quen bàn phím không?
Ở giai đoạn làm quen, phần lớn việc ở nhà là hát, vỗ tiết tấu, đánh số ngón tay qua hoạt động vẫy ngón. Không có đàn vẫn theo được. Khi trẻ học bài dài hơn, có một bàn phím nhỏ để thử ở nhà sẽ giúp ích.
Học organ trước có làm khó việc học piano sau này không?
Ở mức làm quen thì không. Cách bố trí phím, đánh số ngón, đọc câu nhạc là giống nhau. Khác biệt về độ nặng phím và kỹ thuật bấm sẽ được điều chỉnh khi trẻ chuyển nhạc cụ ở tuổi lớn hơn.
Trẻ thuận tay trái có học đàn phím khó hơn không?
Không đáng kể. Đàn phím dùng cả hai tay, và nhiều phần việc của tay trái như giữ âm trầm còn hợp với trẻ thuận tay trái. Giáo viên quan sát để luân phiên vai trò hai tay cho cân bằng.
