Dạy liên môn trong lớp năng khiếu là để nhiều bộ môn cùng xoay quanh một chủ đề có ý nghĩa với trẻ, mỗi môn đóng góp bằng kỹ năng riêng của mình. Ví dụ với chủ đề "cơn mưa", lớp nhạc làm tiếng mưa bằng nhạc cụ gõ, lớp vẽ vẽ mưa bằng màu nước, lớp dance di chuyển như giọt mưa rơi, lớp toán đếm và xếp quy luật giọt mưa. Trẻ thấy cùng một điều từ nhiều phía, nên hiểu sâu hơn và nhớ lâu hơn.
Liên môn hợp với trẻ mầm non vì trẻ không chia thế giới thành môn học như người lớn. Nhưng liên môn cũng dễ thành hình thức: đếm con vật trong bài hát cho có toán, vẽ minh hoạ bài nhảy cho có mỹ thuật, trong khi không môn nào được học thật. Bài này giải thích lợi ích, chỉ ra cái bẫy, đưa cách thiết kế một chủ đề liên môn và một ví dụ cụ thể cho sáu bộ môn năng khiếu.
Vì sao liên môn hợp với tuổi mầm non
Trẻ ba đến sáu tuổi học bằng trải nghiệm trọn vẹn. Khi trẻ chơi với nước, trẻ cùng lúc khám phá màu, âm thanh, chuyển động, số lượng. Việc tách "giờ nhạc", "giờ vẽ", "giờ toán" là cách tổ chức của người lớn; với trẻ, một chủ đề hấp dẫn kéo dài qua nhiều hoạt động có ý nghĩa hơn những bài học rời rạc.
Khi cùng một chủ đề xuất hiện ở nhiều môn, trẻ có nhiều cơ hội gặp lại cùng một khái niệm dưới hình thức khác nhau. Nhịp "mưa nhỏ, mưa to, mưa nhỏ" trong giờ nhạc, mảng màu nhạt đậm trong giờ vẽ, chuyển động chậm nhanh trong giờ dance đều là một ý tưởng về sự tăng giảm. Gặp lại nhiều lần, ở nhiều dạng, là cách trẻ nhỏ hiểu sâu.
Liên môn còn có lợi cho động lực. Một chủ đề trẻ quan tâm, như con vật trẻ yêu thích hay một chuyến đi chợ cùng mẹ, kéo trẻ vào cả những môn trẻ chưa thích lắm. Một trẻ mê khủng long có thể vui vẻ vào giờ toán khi được đo xem bước chân khủng long dài mấy bước chân mình.
Từ chủ đề đến dự án: một truyền thống có tên tuổi
Ý tưởng tổ chức việc học quanh chủ đề và dự án có lịch sử lâu dài trong giáo dục mầm non. Lilian Katz và Sylvia Chard mô tả phương pháp dự án, trong đó trẻ cùng giáo viên tìm hiểu sâu một đề tài thật, như cái cây ở sân trường hay chiếc xe buýt, qua nhiều tuần, với câu hỏi do chính trẻ đặt ra. Các trường mầm non ở Reggio Emilia cũng nổi tiếng với những dự án kéo dài, nơi trẻ thể hiện hiểu biết bằng nhiều "ngôn ngữ": vẽ, nặn, chuyển động, âm nhạc.
Giáo dục mầm non Việt Nam cũng quen với cách tổ chức theo chủ đề trong chương trình chính khoá, như chủ đề gia đình, nghề nghiệp, thế giới động vật. Lớp năng khiếu có thể nối với chủ đề chính khoá của trường để trẻ thấy sự liên tục giữa giờ học chính và giờ năng khiếu.
Điểm khác của lớp năng khiếu là mỗi môn có mục tiêu kỹ thuật riêng cần giữ: lớp organ vẫn phải dạy tư thế tay, lớp Vovinam vẫn phải dạy tư thế ngã. Liên môn ở đây không thay chương trình bộ môn, mà là một lớp ý nghĩa phủ lên, giúp kỹ năng của từng môn có chỗ để dùng.
Cái bẫy của liên môn hình thức
Môn "khách" chỉ có mặt cho đủ. Một bài hát về con vịt, rồi "đếm xem có mấy con vịt" là toán. Đếm một lần cho có không dạy được gì về số. Liên môn thật đòi hỏi mỗi môn có mục tiêu thật, được dạy đến nơi.
Kỹ thuật của từng môn bị hy sinh. Khi mọi thứ phải "hợp chủ đề", giáo viên organ có thể bỏ bài luyện ngón cần thiết chỉ vì nó không liên quan đến mưa. Chủ đề nên phục vụ kỹ năng, không ngược lại. Có những buổi không hợp chủ đề cũng không sao.
Chủ đề do người lớn áp đặt. Chủ đề người lớn thấy hay chưa chắc trẻ thấy hay. Chủ đề tốt thường đến từ điều trẻ đang tò mò, hoặc từ một trải nghiệm chung của lớp như một trận mưa to hôm qua.
Sản phẩm cuối quan trọng hơn quá trình. Nhiều dự án biến thành chuẩn bị cho một buổi trưng bày đẹp, người lớn làm phần lớn. Trẻ học từ quá trình khám phá, không phải từ một sản phẩm hoàn hảo mà mình không làm ra.
Thiết kế một chủ đề liên môn
Các bước dưới đây giúp giáo viên các môn cùng xây một chủ đề mà mỗi môn vẫn giữ được mục tiêu riêng.
- Chọn chủ đề từ trẻ: lắng nghe điều trẻ nói, hỏi, chơi gần đây. Một chủ đề tốt cụ thể, gần gũi, có nhiều khía cạnh: cơn mưa, khu vườn, chợ quê, những chú chim, ngày hội của lớp.
- Mỗi môn ghi mục tiêu riêng trước: giáo viên từng môn viết mục tiêu kỹ năng của mình cho giai đoạn này, không nghĩ đến chủ đề. Đây là bước chống liên môn hình thức.
- Tìm điểm nối thật: sau đó mới hỏi "mục tiêu của môn mình gặp chủ đề ở đâu một cách tự nhiên?". Nếu không có chỗ nối tự nhiên, môn ấy có thể không tham gia chủ đề lần này.
- Sắp thứ tự trong tuần: các môn trao đổi xem trẻ gặp chủ đề ở môn nào trước, để môn sau dựa trên trải nghiệm của môn trước. Ví dụ lớp nhạc làm tiếng mưa trước, lớp dance di chuyển theo chính bản "nhạc mưa" ấy sau.
- Chọn một khoảnh khắc chung: một buổi chia sẻ nhỏ cuối chủ đề, nơi trẻ trình bày những gì mình đã làm ở các môn. Không cần quy mô lớn; một góc trưng bày và mười phút biểu diễn trong lớp là đủ.
- Nhìn lại: giáo viên các môn cùng xem điều gì hiệu quả, điều gì gượng ép, để chủ đề sau tốt hơn.
Bước thứ hai là bước hay bị bỏ qua nhất, và cũng là bước quyết định chủ đề có thật sự dạy được gì hay không.
Ví dụ: chủ đề "Cơn mưa" qua sáu bộ môn
Bảng dưới minh hoạ một chủ đề kéo dài khoảng hai tuần cho nhóm trẻ 4–5 tuổi. Mỗi ô ghi mục tiêu riêng của môn và cách nó gặp chủ đề.
| Bộ môn | Mục tiêu riêng | Hoạt động trong chủ đề |
|---|---|---|
| Âm nhạc, organ | Phân biệt to – nhỏ, nhanh – chậm | Làm "bản nhạc mưa" bằng nhạc cụ gõ: lâm râm, nặng hạt, tạnh dần; trên đàn, phím bổng là mưa nhỏ, phím trầm là sấm |
| Vẽ | Dùng màu nước trên giấy ướt, quan sát màu loang | Vẽ bầu trời mưa, thử nhỏ giọt màu và thổi bằng ống hút |
| Dance | Điều khiển tốc độ và cường độ chuyển động | Di chuyển như giọt mưa nhỏ, cơn mưa rào, vũng nước; dừng khi "tạnh mưa" |
| Vovinam | Giữ thăng bằng, bước di chuyển | Bước qua "vũng nước" bằng các bước tấn đã học, giữ thăng bằng trên một chân |
| Catwalk | Đi chậm, giữ dáng, dừng đúng điểm | Đi với chiếc ô nhỏ, dừng lại "ngắm mưa" ở giữa sân khấu |
| Toán tư duy | Quy luật, đo dung tích | Xâu hạt quy luật "giọt mưa"; đo nước mưa hứng được bằng cốc |
Mỗi môn vẫn dạy đúng kỹ năng của mình; chủ đề chỉ cho kỹ năng ấy một bối cảnh có nghĩa. Cuối hai tuần, buổi chia sẻ có thể là "một cơn mưa" do cả lớp tạo ra: nhạc mưa, tranh mưa treo xung quanh, các bạn di chuyển như mưa.
Nhìn lại một chủ đề: trẻ đã học được gì ở từng môn
Cuối mỗi chủ đề, giáo viên các môn nên trả lời vài câu hỏi để biết liên môn có thật sự dạy được gì hay chỉ tạo không khí.
- Mục tiêu riêng của môn mình có đạt không? Nếu lớp nhạc đặt mục tiêu phân biệt to – nhỏ, thì cuối chủ đề bao nhiêu trẻ làm được, ghi chép nói gì.
- Trẻ có nhận ra mối nối giữa các môn không? Những câu như "giống bạn mưa trong giờ nhảy" hay "tranh con cũng có mưa nhỏ mưa to" là dấu hiệu trẻ đã nối được.
- Chủ đề có kéo được trẻ ít hứng thú vào môn nào không? Đây là một lợi ích đáng ghi nhận nếu có.
- Môn nào bị gượng ép? Nếu một môn phải bỏ mục tiêu kỹ thuật để hợp chủ đề, lần sau môn ấy có thể không tham gia, hoặc tìm điểm nối khác.
- Trẻ đóng góp gì cho hướng đi của chủ đề? Những câu hỏi, ý tưởng của trẻ làm chủ đề rẽ hướng là dấu hiệu chủ đề đang sống.
Những câu trả lời này đi vào hồ sơ của lớp và giúp chọn chủ đề sau tốt hơn. Chúng cũng là tư liệu để kể với ba mẹ về những gì con đã làm trong hai tuần qua.
Nối chủ đề ra ngoài lớp năng khiếu
Một chủ đề liên môn có sức sống nhất khi nó không dừng ở cửa lớp năng khiếu. Nếu chủ đề trùng hoặc gần với chủ đề chính khoá của trường, trẻ có thêm nhiều giờ trong ngày để gặp lại nó. Nếu gia đình biết chủ đề, ba mẹ có thể cùng con nghe tiếng mưa trên mái nhà, cùng con vẽ, cùng con đếm giọt nước rơi từ mái hiên.
Những kết nối nhỏ ấy không cần chuẩn bị gì nhiều, nhưng chúng cho trẻ thấy điều học ở lớp có mặt trong đời sống thật. Đó cũng là cách đơn giản nhất để ba mẹ hiểu lớp năng khiếu của con đang làm gì, qua chính lời con kể.
Giáo viên chỉ cần gửi cho gia đình tên chủ đề, một hai câu về điều con đã làm, và một gợi ý nhỏ có thể làm ở nhà trong mười phút. Gợi ý càng gần đời sống càng dễ được làm: nghe mưa, gõ nhịp bằng thìa, đếm vũng nước trên đường đi học.
Phối hợp giữa các giáo viên bộ môn
Liên môn chỉ thành công khi giáo viên các môn nói chuyện với nhau. Điều này nghe hiển nhiên nhưng khó trong thực tế, vì mỗi giáo viên năng khiếu thường dạy theo lịch riêng, ít khi gặp nhau. Một cuộc họp ngắn đầu mỗi giai đoạn để chọn chủ đề và ghi mục tiêu, cùng một kênh trao đổi để báo "tuần này lớp nhạc đã làm tiếng mưa", là đủ để các môn nối được.
Giáo viên chủ nhiệm lớp mầm non là người nối quan trọng. Họ biết chủ đề chính khoá, biết điều trẻ đang quan tâm, và có thể nhắc lại trong ngày những gì trẻ làm ở lớp năng khiếu. Khi giáo viên chủ nhiệm hỏi "hôm nay con làm tiếng mưa bằng gì?", trẻ được kể lại và củng cố.
Ở Global Star Talents, sáu chương trình nằm trong cùng hệ thống Global Star School, nên giáo viên năng khiếu và giáo viên mầm non có điều kiện trao đổi về chủ đề và về từng trẻ, điều mà các lớp ngoại khoá đặt rời thường thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Liên môn có làm trẻ học mỗi môn ít đi không?
Có thể, nếu chủ đề lấn mất mục tiêu của từng môn. Khi thiết kế đúng, mỗi môn vẫn dạy kỹ năng riêng và chủ đề chỉ tạo bối cảnh. Thời gian luyện kỹ năng không giảm, chỉ có thêm ý nghĩa.
Một chủ đề nên kéo dài bao lâu?
Thường từ một đến vài tuần, tuỳ mức hứng thú của trẻ. Khi trẻ vẫn còn đặt câu hỏi và muốn làm tiếp, chủ đề có thể kéo dài. Khi trẻ bắt đầu chán, nên khép lại bằng một buổi chia sẻ nhỏ và chuyển chủ đề mới.
Lớp năng khiếu ngoài trường có dạy liên môn được không?
Được, nhưng khó hơn nếu mỗi môn do một nơi khác dạy. Trong cùng một lớp, giáo viên vẫn có thể nối hai ba hoạt động khác loại quanh một chủ đề, như nghe nhạc rồi vẽ theo nhạc, hoặc đếm nhịp khi nhảy.
Trẻ không thích chủ đề thì sao?
Chủ đề tốt nhất thường đến từ trẻ. Nếu trẻ không hứng thú, giáo viên có thể hỏi trẻ đang quan tâm điều gì và điều chỉnh. Không nên ép trẻ theo chủ đề chỉ vì giáo án đã viết sẵn.
Ba mẹ biết con đang học chủ đề gì để làm gì?
Biết chủ đề giúp ba mẹ nối ở nhà: hỏi con về tiếng mưa con làm ở lớp, cùng con nghe mưa, cùng con vẽ. Những cuộc trò chuyện ấy giúp con kể lại và hiểu sâu điều đã học, mà không cần thêm bài tập nào.
