Phương pháp Orff (Orff Schulwerk) dạy nhạc cho trẻ bằng con đường trẻ vốn có sẵn: nói có nhịp, vận động, hát và gõ nhạc cụ, rồi để trẻ tự ứng tác trên những mẫu đơn giản. Trẻ không bắt đầu bằng lý thuyết hay nốt nhạc mà bằng trải nghiệm: đọc một câu đồng dao thành tiết tấu, chuyển tiết tấu ấy sang tiếng vỗ, rồi sang trống, rồi sang thanh gõ có cao độ.
Với lớp mầm non, Orff hợp vì nó không cần trẻ biết chữ hay biết nốt, lại cho cả nhóm cùng làm nhạc ngay từ buổi đầu. Phần dưới nói về nguồn gốc của phương pháp, những nguyên tắc cốt lõi, bộ nhạc cụ đặc trưng, và cách giáo viên Việt Nam có thể dùng đồng dao, bài hát thiếu nhi quen thuộc làm chất liệu thay cho bài hát Đức gốc.
Orff Schulwerk từ đâu ra
Phương pháp mang tên nhà soạn nhạc người Đức Carl Orff (1895–1982), người được biết nhiều nhất qua tác phẩm hợp xướng Carmina Burana. Những năm 1920, Orff cùng các cộng sự làm việc tại một trường dạy thể dục và múa ở München, nơi ông tìm cách kết hợp âm nhạc với chuyển động. Người cộng sự gắn bó lâu dài nhất trong việc xây dựng chất liệu dạy học là Gunild Keetman.
Sau Thế chiến thứ hai, Orff và Keetman phát triển ý tưởng ấy thành chất liệu dạy nhạc cho trẻ em, xuất bản thành bộ Musik für Kinder (Âm nhạc cho trẻ em) gồm nhiều tập trong những năm 1950. Chữ "Schulwerk" có thể hiểu là "công việc ở trường": một tập hợp mẫu và ý tưởng để giáo viên phát triển, không phải giáo trình đóng khung từng buổi.
Từ đó, phương pháp lan ra nhiều nước, và mỗi nơi thay bài hát Đức bằng đồng dao, dân ca của chính mình. Đây là điểm quan trọng với lớp học Việt Nam: tinh thần Orff là dùng ngôn ngữ và âm nhạc mà trẻ đã nghe từ nhỏ, nên một lớp Orff ở Việt Nam nên vang tiếng đồng dao Việt, không phải bản dịch.
Năm nguyên tắc cốt lõi
Bắt đầu từ lời nói. Tên của trẻ, tên con vật, câu đồng dao đều có sẵn tiết tấu. Giáo viên cho trẻ đọc "Bắc kim thang cà lang bí rợ" thật rõ nhịp, rồi bỏ lời chỉ giữ tiếng vỗ. Trẻ học tiết tấu mà không cần một ký hiệu nào.
Cơ thể là nhạc cụ đầu tiên. Vỗ tay, vỗ đùi, dậm chân, búng ngón (với trẻ lớn) tạo ra các tầng âm thanh khác nhau. Trong tài liệu Orff gọi đó là "bộ gõ cơ thể". Trẻ chơi bằng cơ thể trước rồi mới cầm nhạc cụ, nên khi cầm dùi đã có sẵn nhịp trong tay.
Chơi trên mẫu lặp lại. Một mẫu tiết tấu hoặc giai điệu ngắn lặp đi lặp lại suốt bài (ostinato) là xương sống của nhiều bài Orff. Trẻ nhỏ giữ một mẫu đơn giản, trẻ lớn hơn chơi phần phức tạp hơn, và cả nhóm tạo ra âm nhạc nhiều tầng.
Thang năm âm. Thanh gõ Orff có thể tháo bớt phím, để lại năm âm (thường là Đô, Rê, Mi, Son, La). Với năm âm này, gõ phím nào cùng lúc cũng nghe êm, nên trẻ tự do thử mà không sợ "sai". Thang năm âm lại rất gần với dân ca Việt.
Ứng tác là mục tiêu, không phải phần thưởng. Sau khi chơi theo mẫu, trẻ được tự tạo: đổi một câu tiết tấu, nghĩ một động tác, gõ một đoạn "hỏi" để bạn "đáp". Trẻ là người làm nhạc, không chỉ là người chơi lại bài của người lớn.
Bộ nhạc cụ Orff và phiên bản cho lớp học Việt Nam
Bộ nhạc cụ Orff gồm nhạc cụ không cao độ (trống nhỏ, trống lục lạc, phách gỗ, thanh gõ, tam giác chuông, maracas) và nhạc cụ có cao độ dạng thanh gõ: xylophone phím gỗ, metallophone phím kim loại âm ấm, glockenspiel phím nhỏ âm sáng. Điểm chung là phím tháo lắp được, dùi to vừa tay trẻ, âm thanh đẹp ngay khi gõ nhẹ.
Trường không có đủ bộ chuẩn vẫn làm được nhiều. Song loan, phách tre, mõ gỗ, trống cơm nhỏ, ống tre gõ là nhạc cụ không cao độ rất Việt. Hũ nhựa đựng hạt, nắp nồi, ống tre cắt khác độ dài cũng tạo âm thanh để phân biệt to nhỏ, cao thấp. Với nhạc cụ có cao độ, một vài thanh gõ tốt dùng luân phiên theo nhóm vẫn hơn nhiều đồ chơi phát âm lệch.
Điều nên tránh là nhạc cụ đồ chơi có âm sai cao độ hoặc âm quá chói. Tai trẻ nhỏ đang hình thành, và những âm sai lặp lại hằng ngày không giúp gì cho việc nghe. Một nguyên tắc dễ nhớ: thà ít nhạc cụ nhưng âm chuẩn, còn hơn nhiều nhạc cụ âm lệch.
Một hoạt động Orff mẫu cho trẻ 4–5 tuổi
Hoạt động dưới đây dùng câu đồng dao "Bắc kim thang" quen thuộc của Nam Bộ, kéo dài khoảng 15–20 phút và có thể chia làm hai buổi.
- Đọc và nghe nhịp: cả lớp đọc câu đồng dao, giáo viên vỗ nhịp đều nhẹ trên đùi. Đọc ba lần, lần sau nhỏ hơn lần trước.
- Chuyển lời sang cơ thể: vỗ tay đúng theo từng chữ, rồi thì thầm lời trong đầu chỉ giữ tiếng vỗ. Trẻ nhận ra tiết tấu là "hình dáng" của lời.
- Thêm tầng: một nhóm vỗ đùi giữ nhịp đều, nhóm kia vỗ tay theo lời. Đổi vai sau mỗi lượt.
- Chuyển sang nhạc cụ: nhóm giữ nhịp dùng trống nhỏ, nhóm theo lời dùng phách tre. Giáo viên đứng giữa, dùng tay ra hiệu vào và dừng.
- Thêm cao độ: hai bạn ngồi thanh gõ chỉ để hai phím Đô và Son, gõ luân phiên làm nền. Cả lớp đọc hoặc hát trên nền đó.
- Ứng tác: giữa hai lần đọc, một bạn được gõ tự do trên thanh năm âm trong khoảng bốn nhịp. Cả lớp lắng nghe rồi vỗ tay chào bạn.
- Khép lại: trẻ kể vừa dùng những âm thanh nào, thích phần nào. Giáo viên ghi nhanh những ai đã giữ được nhịp khi có tầng khác chơi cùng.
Cùng một khung, giáo viên có thể thay bằng bài "Chi chi chành chành", "Rềnh rềnh ràng ràng" hay một bài thiếu nhi lớp đang học. Chất liệu đổi, các bước giữ nguyên.
Orff giúp trẻ nhỏ những gì và không hứa những gì
Với trẻ mầm non, cái được dễ thấy nhất là cảm nhịp chắc hơn, nghe kỹ hơn và dám làm nhạc trước bạn. Vì mọi người cùng chơi, trẻ nhút nhát được che chở trong âm thanh chung, có thể bắt đầu bằng phần dễ rồi tiến dần. Việc chờ hiệu lệnh vào, dừng, đổi vai cũng là luyện tập tự điều chỉnh và hợp tác.
Orff cũng đặt nền tốt cho việc học nhạc cụ sau này: trẻ quen nghĩ về âm nhạc theo câu, theo mẫu lặp, quen nghe phần của mình trong tổng thể. Khi ngồi vào bàn phím, trẻ đã có sẵn kinh nghiệm "tay trái giữ nền, tay phải chơi giai điệu" qua những lần gõ hai tầng.
Tuy vậy, Orff không phải một giáo trình đọc nốt hay luyện ngón. Nó cũng không có nghiên cứu nào cho thấy làm trẻ "thông minh hơn" theo kiểu những lời quảng cáo hay gặp. Nói đúng nhất thì Orff là một cách tổ chức giờ nhạc để trẻ trải nghiệm âm nhạc chủ động và vui, và sự vui ấy giữ trẻ ở lại với âm nhạc lâu dài.
Lỗi thường gặp khi áp Orff vào lớp mầm non
Nhiều lớp mua bộ nhạc cụ Orff nhưng giờ học vẫn giống lớp truyền thống. Những lỗi hay gặp:
- Phát nhạc cụ quá sớm: trẻ chưa có nhịp trong cơ thể đã cầm dùi, kết quả là tiếng gõ hỗn loạn và giáo viên phải la. Nên đi qua lời nói và cơ thể trước.
- Bỏ qua ứng tác: chỉ cho trẻ chơi lại đúng mẫu của cô, sợ lớp mất trật tự. Ứng tác có thể rất ngắn và có khung (bốn nhịp, năm phím), vẫn giữ trật tự.
- Dùng bài dịch thay vì bài quê nhà: trẻ đọc lời lạ, sai dấu, mất luôn cái lợi của tiết tấu lời nói.
- Biến giờ nhạc thành buổi diễn: tập mãi một bài để biểu diễn cuối kỳ, bỏ mất quá trình khám phá vốn là trái tim của phương pháp.
- Không có quy ước im lặng: trẻ cần một tín hiệu rõ (dùi đặt xuống thảm, tay đặt lên đầu gối) để dừng. Thiếu quy ước này, giờ nhạc nhanh chóng ồn quá mức.
Đồng dao Việt: kho tiết tấu có sẵn cho lớp Orff
Orff đặt lời nói ở điểm xuất phát, và tiếng Việt cho giáo viên một lợi thế lớn: mỗi tiếng là một âm tiết rõ ràng, đồng dao lại thường đi theo nhịp bốn chữ, năm chữ đều đặn. "Chi chi chành chành, cái đanh thổi lửa" có thể đọc thành hai câu bốn phách gọn gàng. "Dung dăng dung dẻ, dắt trẻ đi chơi" có sẵn bước đi trong lời. Trẻ không cần học thêm gì để cảm thấy nhịp của những câu ấy.
Đồng dao còn đi kèm sẵn hoạt động chơi tập thể: nắm tay đi vòng, xoè tay chờ bắt ngón, ngồi xuống ở chữ cuối. Những hoạt động này chính là "vận động" trong ba thành phần lời nói, vận động, âm nhạc của Orff. Giáo viên chỉ cần thêm tầng nhạc cụ và chỗ ứng tác là có một bài Orff hoàn chỉnh mang hồn Việt.
Khi chọn đồng dao, giáo viên đọc kỹ lời để tránh những câu có nghĩa cũ, khó hiểu hoặc không còn hợp với trẻ hôm nay. Có thể giữ khung nhịp và thay một vài chữ cho gần với đời sống của lớp: tên con vật trẻ biết, món ăn trẻ thích. Trẻ lớn còn tự đặt lời mới trên nhịp cũ, một dạng ứng tác bằng lời rất hợp tuổi năm, sáu.
Giáo viên trong lớp Orff làm gì
Trong lớp Orff, giáo viên ít khi đứng trước lớp giảng giải. Vai trò chính là người dẫn: đưa ra một mẫu, quan sát trẻ phản ứng, rồi mở rộng từ chính những gì trẻ làm. Khi một bé vô tình gõ khác mẫu nhưng nghe hay, giáo viên có thể dừng lớp, mời cả lớp thử lại cách gõ của bạn. Trẻ học được rằng ý tưởng của mình có giá trị.
Giáo viên cũng là người giữ nhịp cho cả nhóm. Một nhịp đều chắc chắn từ trống tay hoặc tiếng vỗ của cô giúp trẻ có chỗ bám khi các tầng âm thanh chồng lên nhau. Cô cũng chia vai hợp với từng trẻ: bạn còn khó giữ nhịp được giao mẫu đơn giản nhất, bạn đã vững được giao phần có chỗ nghỉ hay chỗ đổi.
Cuối cùng, giáo viên chịu trách nhiệm về những khoảng lặng. Một lớp Orff tốt có nhiều lúc cả lớp ngồi yên nghe một bạn chơi, nghe tiếng vang của thanh gõ tắt dần. Nghe im lặng cũng là học nhạc, và trẻ nhỏ cần người lớn dẫn dắt để trải nghiệm điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Orff có dùng được cho trẻ ba tuổi không?
Dùng được, với phần lời nói, vận động và nhạc cụ gõ không cao độ là chính. Trẻ ba tuổi chưa cần chơi nhiều tầng hay thanh gõ có cao độ; các bài đồng dao có động tác, đi dừng theo trống đã là Orff ở mức đơn giản nhất.
Có cần mua bộ nhạc cụ Orff chính hãng không?
Không bắt buộc. Nhạc cụ có cao độ nên có âm chuẩn, nhưng nhạc cụ không cao độ có thể dùng song loan, phách tre, mõ, hũ hạt tự làm. Quan trọng hơn là giáo viên hiểu trình tự lời nói, cơ thể, nhạc cụ, ứng tác.
Orff khác Kodály ở điểm nào?
Kodály lấy giọng hát làm trung tâm và có hệ thống đọc nhạc theo bậc khá chặt. Orff lấy nhạc cụ gõ, vận động và ứng tác làm trung tâm, mềm hơn về trình tự. Nhiều lớp mầm non kết hợp cả hai: hát theo tinh thần Kodály, chơi và ứng tác theo Orff.
Giáo viên mầm non không chuyên nhạc có dạy theo Orff được không?
Ở mức cơ bản thì được, vì phần lớn hoạt động dựa vào lời nói, nhịp và cơ thể. Giáo viên cần giữ nhịp đều chắc chắn và có kế hoạch rõ từng bước. Các khoá bồi dưỡng Orff giúp hiểu sâu hơn phần ứng tác và nhạc cụ có cao độ.
Một lớp Orff có ồn quá không?
Có lúc ồn, vì trẻ làm ra âm thanh. Nhưng lớp tổ chức tốt có quy ước dừng rõ ràng, nhiều khoảnh khắc im lặng để nghe, và luân phiên nhóm chơi nhóm nghe. Sự ồn có tổ chức khác hẳn sự hỗn loạn.
