Quản lý một lớp năng khiếu mầm non hiệu quả phần lớn là việc làm trước khi có vấn đề: vài quy tắc ngắn nói theo hướng tích cực, nề nếp được dạy và luyện như một kỹ năng, tín hiệu quen để gọi sự chú ý, đồ dùng sắp sẵn để trẻ không phải chờ, và chuyển tiếp có báo trước. Khi vẫn có trẻ mất tập trung hay mất bình tĩnh, giáo viên xử lý bằng cách lại gần, giao việc, đổi nhịp, giúp trẻ bình tĩnh lại, thay vì quát mắng hay phạt làm trẻ xấu hổ.
Lớp năng khiếu có những thách thức riêng so với lớp chính khoá: đồ dùng nhiều và dễ gây bừa (màu, cọ, nhạc cụ), không gian vận động rộng (dance, Vovinam), trẻ đến từ nhiều lớp khác nhau và gặp giáo viên ít buổi mỗi tuần. Bài này đi qua các nguyên tắc phòng ngừa, cách tổ chức không gian và đồ dùng, và cách phản ứng với những tình huống hay gặp.
Phòng hơn chữa: điều nghiên cứu về quản lý lớp cho thấy
Nhà tâm lý học giáo dục Jacob Kounin, qua nhiều năm quay phim và phân tích các lớp học, nhận thấy điều phân biệt giáo viên quản lý lớp tốt không nằm ở cách họ xử lý hành vi sai, mà ở những gì họ làm để hành vi sai ít xảy ra. Ông mô tả một phẩm chất gọi là "withitness", tạm hiểu là luôn nắm được mọi chuyện trong lớp, như thể có mắt sau gáy, và khả năng xử lý nhiều việc cùng lúc mà không làm đứt mạch buổi học.
Kounin cũng nhấn mạnh nhịp buổi học: chuyển tiếp trơn tru, không để những khoảng chết, không dừng cả lớp quá lâu vì một trẻ. Những quan sát này, dù làm với lớp học sinh lớn hơn, rất đúng với lớp mầm non, nơi một phút chờ không có việc là đủ để vài trẻ bắt đầu chọc nhau.
Với lớp năng khiếu, điều này có nghĩa là phần lớn công sức quản lý lớp nằm trong khâu chuẩn bị: giáo án có nhịp, đồ dùng sẵn sàng, không gian được sắp xếp, nề nếp được dạy từ buổi đầu. Một lớp được chuẩn bị tốt thường cần rất ít lời nhắc nhở.
Quy tắc lớp: ít, ngắn và nói điều nên làm
Ba đến năm quy tắc là đủ. Trẻ mầm non không nhớ được danh sách dài. Vài quy tắc cốt lõi như "đi nhẹ trong lớp", "dùng tay để làm việc, không để đánh bạn", "dùng xong cất về chỗ", "nghe tín hiệu thì dừng và nhìn cô" bao quát phần lớn tình huống.
Nói điều nên làm. "Đi chậm" dễ làm theo hơn "không được chạy", vì câu thứ nhất cho trẻ biết phải làm gì. Trẻ nhỏ nghe "không chạy" đôi khi chỉ nhớ chữ "chạy".
Có hình ảnh minh hoạ. Mỗi quy tắc kèm một hình vẽ hay một động tác tay giúp trẻ chưa biết đọc nhớ được. Giáo viên chỉ cần làm động tác thay cho lời nhắc.
Riêng cho từng bộ môn. Lớp Vovinam có quy tắc an toàn riêng về khoảng cách và hiệu lệnh; lớp vẽ có quy tắc về rửa cọ và cầm kéo; lớp organ có quy tắc về chạm đàn khi chưa đến lượt. Những quy tắc này nên được dạy ở buổi đầu và nhắc lại đều đặn.
Dạy nề nếp như dạy một kỹ năng
Nề nếp như vào lớp, lấy đồ, cất đồ, xếp hàng, chờ lượt không tự có. Trẻ cần được dạy và luyện như bất kỳ kỹ năng nào khác, nhất là trong vài buổi đầu khoá.
- Làm mẫu: giáo viên làm mẫu chậm, ví dụ lấy khay màu từ kệ, đi đến bàn, đặt xuống nhẹ nhàng.
- Mời vài trẻ làm mẫu: một hai trẻ làm lại trước lớp, cả lớp quan sát.
- Cả lớp luyện: từng nhóm lần lượt làm. Giáo viên mô tả điều trẻ làm đúng: "nhóm này đặt khay nhẹ, không nghe tiếng động nào".
- Luyện lại khi cần: nếu sau vài buổi nề nếp bị lỏng, dành vài phút luyện lại, coi như ôn kỹ năng chứ không phải phạt.
- Giữ ổn định: nề nếp chỉ hiệu quả khi giống nhau mỗi buổi. Thay đổi thường xuyên làm trẻ phải học lại và dễ rối.
Đầu tư thời gian cho nề nếp ở vài buổi đầu khoá trông như mất giờ học bộ môn, nhưng nó trả lại gấp nhiều lần vào những buổi sau, khi lớp vận hành trơn tru mà không cần nhắc.
Sắp xếp không gian và đồ dùng theo bộ môn
Phần lớn tình huống lộn xộn trong lớp năng khiếu bắt đầu từ đồ dùng: phát chậm, thiếu, tranh nhau, hay bừa bãi. Một số cách tổ chức theo bộ môn dưới đây giúp giảm điều đó.
| Bộ môn | Thách thức | Cách tổ chức gợi ý |
|---|---|---|
| Vẽ, tạo hình | Màu, nước, cọ, keo dễ đổ, dễ bừa | Mỗi bàn một khay đủ đồ; tạp dề treo sẵn; khu rửa cọ cố định; khăn lau trong tầm tay trẻ |
| Đàn organ | Trẻ muốn chạm đàn liên tục | Đàn tắt hoặc phủ khăn khi chưa đến phần chơi; chỗ ngồi chờ có hoạt động vỗ nhịp |
| Dance | Không gian rộng, trẻ chạy lung tung | Đánh dấu vị trí trên sàn bằng miếng dán màu; vùng ra vào rõ |
| Vovinam | Va chạm, khoảng cách | Vị trí đứng đánh dấu; khoảng cách đủ một sải tay; khu để giày dép ngoài sàn |
| Catwalk | Nhiều thời gian chờ lượt | Khu khán giả có chỗ ngồi; thứ tự ra sân khấu báo trước |
| Toán tư duy | Học cụ nhỏ, dễ rơi, dễ lẫn | Mỗi bộ trong một hộp riêng; thảm làm việc giới hạn vùng đặt đồ |
Nguyên tắc chung: trẻ tự lấy và tự cất được đồ của mình, đồ nằm ở vị trí cố định và trong tầm với. Khi trẻ không phải chờ cô phát từng món, thời gian chết giảm hẳn và trẻ có thêm trách nhiệm với lớp.
Đầu buổi và cuối buổi: hai lúc dễ lộn xộn nhất
Lớp năng khiếu thường đón trẻ từ nhiều lớp khác nhau, có trẻ vừa ngủ dậy, có trẻ vừa chơi ngoài sân. Mười phút đầu là lúc trẻ mang năng lượng của hoạt động trước vào lớp. Nếu trẻ bước vào một phòng không có việc gì để làm trong lúc chờ bạn đến đủ, lớp sẽ ồn trước khi bắt đầu.
Cách xử lý đơn giản là có một hoạt động "vào lớp" quen thuộc: trẻ đến đâu thì làm ngay đến đó, như tô màu một hình nhỏ ở lớp vẽ, vỗ theo nhạc đang mở ở lớp dance, ngồi vào vị trí đánh dấu và thở chậm ở lớp Vovinam. Khi đủ lớp, giáo viên dùng tín hiệu quen để chuyển sang phần mở đầu.
Cuối buổi cũng dễ rối: trẻ mệt, ba mẹ hoặc cô chủ nhiệm đến đón, đồ dùng chưa cất. Nên dành đủ thời gian cho dọn dẹp như một phần của buổi học, có nhạc dọn dẹp, có việc giao cho từng trẻ, và có một nghi thức chào tạm biệt. Buổi học kết thúc gọn gàng giúp buổi sau bắt đầu dễ hơn.
Khi trẻ tranh giành hay xô đẩy nhau
Dừng hành vi trước, giải thích sau. Khi có va chạm, việc đầu tiên là tách hai trẻ và giữ an toàn, giọng bình tĩnh và chắc chắn. Giải thích dài lúc này không có tác dụng.
Nghe cả hai phía. Khi đã dịu, hỏi từng trẻ chuyện gì đã xảy ra. Trẻ nhỏ thường kể rất khác nhau, và việc được nghe giúp cả hai bình tĩnh hơn.
Tìm cách giải quyết cùng trẻ. "Hai con đều muốn chiếc trống này, mình làm thế nào?" Trẻ năm, sáu tuổi thường đề xuất được: thay phiên, đếm đến mười rồi đổi, cùng chơi. Giải pháp do trẻ nghĩ ra được tôn trọng hơn giải pháp người lớn áp đặt.
Phòng lần sau. Nếu tranh giành lặp lại quanh một món đồ, có thể lớp cần thêm món đó, hoặc cần một quy tắc thay phiên rõ ràng. Xung đột lặp lại thường là tín hiệu về cách tổ chức, không chỉ về trẻ.
Khi trẻ mất tập trung: những phản ứng nhẹ trước
Phần lớn lần trẻ rời khỏi hoạt động là chuyện nhỏ, xử lý được bằng những phản ứng nhẹ mà không cần dừng cả lớp. Thứ tự dưới đây đi từ nhẹ đến rõ ràng hơn.
- Lại gần: giáo viên tiếp tục dạy nhưng di chuyển đến đứng gần trẻ. Sự có mặt của người lớn thường đủ để trẻ quay lại.
- Gọi tên kèm việc: "Minh ơi, con thử vỗ nhịp này với cô nhé", lồng tên trẻ vào hoạt động thay vì nhắc nhở.
- Giao một vai: trẻ đang nghịch đồ được giao làm người phát đồ, người giữ nhịp, người kiểm tra hàng. Năng lượng có chỗ để đi.
- Cho lựa chọn: "con muốn ngồi cạnh cô hay ngồi ở chỗ cũ?". Lựa chọn cho trẻ cảm giác tự chủ mà vẫn đi đúng hướng.
- Đổi nhịp cả lớp: nếu nhiều trẻ cùng mất tập trung, vấn đề nằm ở hoạt động chứ không ở trẻ. Chèn một đoạn vận động ngắn hoặc chuyển phần.
- Nói riêng: khi cần nhắc rõ, giáo viên ngồi xuống ngang tầm trẻ, nói nhỏ, ngắn, nêu điều cần làm. Tránh nhắc tên trẻ trước cả lớp nhiều lần.
Mỗi phản ứng nên đi kèm sự kiên nhẫn. Trẻ mầm non không cố tình phá lớp mà đang học cách điều khiển sự chú ý và cơ thể mình.
Khi trẻ mất bình tĩnh
Có lúc trẻ khóc, la hét, ném đồ vì thất vọng, vì mệt, vì tranh giành với bạn. Lúc đó trẻ không nghe được lời giải thích, vì phần não giúp suy nghĩ đang bị cảm xúc lấn át. Việc đầu tiên là giữ an toàn cho trẻ và các bạn, rồi giúp trẻ bình tĩnh lại.
Nhiều lớp mầm non có một góc bình tĩnh: một chỗ yên, có gối, có vài món đồ mềm, nơi trẻ có thể đến khi thấy khó chịu. Góc này không phải nơi phạt; trẻ được mời đến, không bị đuổi ra. Giáo viên hoặc người hỗ trợ ngồi cùng trẻ nếu cần, gọi tên cảm xúc ("con đang bực vì tranh chưa giống ý con"), và chờ.
Chỉ khi trẻ đã bình tĩnh, giáo viên mới nói chuyện về điều đã xảy ra và điều có thể làm lần sau. Với trẻ nhỏ, cuộc nói chuyện này ngắn và cụ thể. Sau đó trẻ quay lại hoạt động, không bị nhắc lại chuyện cũ trước lớp.
Những hình phạt như bắt đứng quay mặt vào tường, tước phần chơi, bêu tên trước lớp có thể làm trẻ im lặng tức thời, nhưng dạy trẻ cảm giác xấu hổ thay vì cách tự điều chỉnh, và làm hỏng mối quan hệ mà lớp năng khiếu cần để trẻ dám thử. Đây cũng là tiêu chí đáng hỏi khi ba mẹ tìm hiểu bất kỳ lớp năng khiếu nào cho con: lớp xử lý thế nào khi trẻ chưa làm theo quy tắc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng còi hay tiếng hô to để gọi lớp tập trung không?
Với trẻ mầm non, tín hiệu nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn: một tiếng chuông nhỏ, một câu vỗ tay mà lớp đáp lại, một động tác giơ tay. Tiếng còi hay hô to có thể dùng ngoài sân rộng, nhưng trong phòng dễ làm trẻ giật mình và lớp ồn hơn.
Trẻ cứ chạm vào đàn khi chưa đến lượt thì làm sao?
Phủ khăn hoặc tắt đàn khi chưa đến phần chơi, và cho trẻ việc để làm trong lúc chờ, như vỗ nhịp hay hát theo. Trẻ chạm vì háo hức, không phải vì hư. Có việc cho tay làm, trẻ sẽ ít chạm hơn.
Góc bình tĩnh có khiến trẻ lợi dụng để trốn hoạt động không?
Thỉnh thoảng có, nhất là lúc đầu. Giáo viên có thể giới hạn thời gian ở góc, hoặc trò chuyện với trẻ hay đến đó để tìm nguyên nhân. Thường trẻ dùng góc nhiều khi hoạt động quá khó hoặc quá dài, và đó là thông tin đáng để điều chỉnh giáo án.
Một trẻ liên tục phá lớp thì giáo viên nên làm gì?
Quan sát xem hành vi xảy ra lúc nào, trước đó có gì, sau đó trẻ được gì. Thường có một quy luật, như trẻ phá khi phải chờ lâu. Điều chỉnh từ đó và trao đổi với gia đình, giáo viên chủ nhiệm. Nếu kéo dài, có thể cần ý kiến chuyên môn.
Lớp năng khiếu chỉ gặp một hai buổi mỗi tuần, nề nếp có giữ được không?
Giữ được nếu nề nếp đơn giản và giống nhau mọi buổi. Đầu mỗi buổi nên nhắc nhanh bằng hình ảnh hoặc động tác. Nếu nề nếp giống với nề nếp lớp chính khoá của trường, trẻ càng dễ nhớ.
