Trong cùng một lớp năng khiếu mầm non, trẻ có thể chênh nhau gần một năm tuổi, khác nhau về sức bền, độ khéo tay, khả năng chú ý, sự tự tin và cả khí chất bẩm sinh. Cách để ai cũng tham gia được là dạy phân hoá: giữ cùng một mục tiêu lớn cho cả lớp nhưng chuẩn bị nhiều mức thử thách, nhiều cách tham gia và nhiều cách thể hiện, để mỗi trẻ được làm việc ở mức vừa đủ khó với mình.
Phân hoá không có nghĩa là soạn mười giáo án cho mười trẻ, cũng không phải chia lớp thành nhóm giỏi nhóm kém. Đó là một thói quen thiết kế: khi chuẩn bị một hoạt động, giáo viên luôn tự hỏi "trẻ còn khó khăn sẽ làm phiên bản nào, trẻ đã vững sẽ được thêm gì". Bài này giải thích vì sao khác biệt trong lớp lớn hơn ta tưởng, các cách phân hoá có cơ sở, ví dụ cho từng bộ môn, và cách đối xử công bằng với trẻ đi nhanh lẫn trẻ đi chậm.
Khác biệt trong lớp lớn hơn ta tưởng
Ở Việt Nam, trẻ mầm non thường được xếp lớp theo năm sinh. Điều đó có nghĩa là trong cùng một lớp năm tuổi, một bé sinh tháng một và một bé sinh tháng mười hai chênh nhau gần mười hai tháng. Với người lớn, một năm không đáng kể; với trẻ năm tuổi, đó là một phần năm cuộc đời. Khác biệt về vận động, ngôn ngữ, khả năng chú ý giữa hai trẻ ấy có thể rất rõ, mà không trẻ nào "chậm" cả.
Ngoài tuổi, trẻ còn khác nhau về khí chất. Nghiên cứu theo dõi dài hạn ở New York của hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess, bắt đầu từ những năm 1950, mô tả ba kiểu khí chất hay gặp: trẻ dễ thích nghi, trẻ phản ứng mạnh và khó đoán, và trẻ chậm làm quen. Một trẻ chậm làm quen có thể cần nhiều buổi quan sát trước khi tham gia lớp dance, không phải vì không thích mà vì đó là cách trẻ tiếp cận điều mới.
Thêm vào đó là trải nghiệm trước khi đến lớp: có trẻ đã quen cầm bút màu từ hai tuổi, có trẻ lần đầu thấy cây đàn. Cộng ba lớp khác biệt này lại, một lớp năng khiếu mười trẻ thực ra là mười điểm xuất phát khác nhau.
Ba thứ có thể phân hoá
Nội dung. Điều trẻ học có thể khác mức: trong cùng hoạt động quy luật, trẻ này làm dãy hai yếu tố, trẻ kia làm dãy ba yếu tố. Nhà giáo dục Carol Ann Tomlinson, người viết nhiều về dạy học phân hoá, gọi đây là phân hoá nội dung.
Quá trình. Cách trẻ học có thể khác: trẻ này cần cô làm mẫu thêm lần nữa, trẻ kia học qua quan sát bạn, trẻ khác cần thử tay ngay. Cùng mục tiêu, nhiều đường đi.
Sản phẩm. Cách trẻ thể hiện điều đã học có thể khác: sau một buổi về tiếng mưa, có trẻ vẽ, có trẻ gõ nhịp, có trẻ kể bằng lời. Điều quan trọng là trẻ cho thấy mình hiểu, không phải tất cả làm ra cùng một thứ.
Cộng thêm môi trường. Một số trẻ cần chỗ ngồi gần cô, một số cần góc yên hơn, một số cần đứng thay vì ngồi. Điều chỉnh môi trường nhỏ thường đem lại thay đổi lớn mà không ai trong lớp để ý, kể cả chính trẻ được điều chỉnh.
Một hoạt động, nhiều mức: ví dụ theo bộ môn
Bảng dưới minh hoạ cách thiết kế một hoạt động có ba mức thử thách. Trẻ không bị xếp cố định vào mức nào; giáo viên mời trẻ thử mức phù hợp và cho chuyển lên khi trẻ sẵn sàng.
| Bộ môn, hoạt động | Mức làm quen | Mức cơ bản | Mức mở rộng |
|---|---|---|---|
| Vẽ: vẽ khu vườn | Chấm màu, in bằng ngón tay, miếng bọt biển | Vẽ cây, hoa bằng cọ, dùng hai ba màu | Pha màu mới, vẽ thêm chi tiết, kể chuyện về khu vườn |
| Organ: đoạn nhạc ngắn | Gõ nhịp theo bài trên một phím | Chơi giai điệu ba nốt bằng một tay | Thêm nốt giữ ở tay kia hoặc tự đổi nhịp |
| Dance: đoạn tám nhịp | Đi và vỗ tay theo nhịp | Làm đủ bốn động tác theo mẫu | Tự nghĩ động tác thay cho một nhịp |
| Vovinam: thăng bằng | Đứng hai chân, giơ tay theo hiệu lệnh | Đứng một chân trong lúc cô đếm | Đứng một chân, chuyển tay theo hiệu lệnh |
| Toán: chia đều | Chia sáu vật cho hai bạn | Chia mười hai vật cho ba bạn | Chia khi có vật thừa, bàn cách xử lý |
Ba mức không cần ba giáo án; thường chỉ cần thêm vài đồ dùng và vài câu gợi ý. Giáo viên chuẩn bị sẵn để không phải nghĩ tại chỗ khi lớp đang chạy.
Thiết kế cho mọi trẻ ngay từ đầu
Thay vì soạn hoạt động cho "trẻ trung bình" rồi chắp vá cho trẻ khác, một số nhà giáo dục đề xuất thiết kế từ đầu sao cho nhiều trẻ cùng vào được. Khung Thiết kế phổ quát cho học tập, do tổ chức CAST ở Mỹ phát triển, gợi ý ba nguyên tắc: nhiều cách để trẻ hứng thú tham gia, nhiều cách để trình bày nội dung, và nhiều cách để trẻ thể hiện điều mình học.
Áp vào lớp năng khiếu mầm non, điều này có nghĩa là: giới thiệu một bài nhảy bằng cả làm mẫu, hình ảnh, câu chuyện và nhạc, không chỉ bằng lời; cho trẻ chọn giữa vài cách tham gia, như nhảy cùng nhóm hay làm người giữ nhịp; và chấp nhận nhiều kiểu sản phẩm. Những điều chỉnh này giúp trẻ cần hỗ trợ, nhưng cũng làm buổi học phong phú hơn cho mọi trẻ.
Một ví dụ đơn giản: lời hướng dẫn luôn đi kèm làm mẫu bằng động tác. Trẻ đang học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, trẻ phát triển ngôn ngữ chậm hơn, trẻ hay mất tập trung khi nghe đều theo kịp nhờ nhìn. Trẻ nghe tốt cũng không mất gì, mà còn có thêm một cách để nhớ.
Trẻ đi chậm hơn bạn: hỗ trợ mà không dán nhãn
Khi một trẻ chưa theo kịp, phản xạ đầu tiên của giáo viên nên là nhìn lại hoạt động: bước này có quá nhiều yêu cầu cùng lúc không, có cần làm mẫu chậm hơn không, có cần đồ dùng dễ cầm hơn không. Nhiều khó khăn của trẻ biến mất khi hoạt động được chia nhỏ hơn.
Hỗ trợ nên kín đáo. Ngồi cạnh trẻ, làm cùng trẻ, đưa một dụng cụ to hơn, cho thêm thời gian, mà không thông báo trước lớp rằng bạn này cần giúp. Tránh những cụm từ như "nhóm chậm", "bạn yếu". Trẻ mầm non rất nhạy với nhãn, và nhãn có thể theo trẻ lâu hơn khó khăn thật.
Phần lớn khác biệt về nhịp ở tuổi này là bình thường và tự thu hẹp theo thời gian. Khi một trẻ gặp khó ở nhiều lĩnh vực và không tiến lên sau một thời gian dài dù đã được điều chỉnh, giáo viên nên trao đổi với gia đình và giáo viên chủ nhiệm; một số trẻ có thể cần được chuyên gia can thiệp sớm đánh giá thêm. Lớp năng khiếu vẫn là nơi trẻ được tham gia, với những điều chỉnh phù hợp.
Trẻ đi nhanh hơn bạn: mở rộng chiều sâu, không đẩy lên vội
Trẻ làm được mọi thứ nhanh hơn bạn cũng cần được để ý, vì trẻ dễ chán và mất hứng nếu cứ phải chờ. Nhưng câu trả lời không nhất thiết là cho trẻ học bài của lớp lớn hơn. Thường tốt hơn là mở rộng chiều sâu: thêm biến tấu, thêm sáng tạo, thêm vai trò. Trẻ đã vững một đoạn nhảy có thể tự nghĩ động tác mới; trẻ đã pha màu tốt có thể thử pha theo một bức tranh mẫu; trẻ đã chơi đúng giai điệu có thể thử chơi to nhỏ khác nhau.
Trẻ đi nhanh cũng có thể nhận vai giúp bạn, nhưng không nên thành việc thường xuyên đến mức trẻ mất thời gian học của mình. Và quan trọng nhất là tránh những lời như "thần đồng", "giỏi nhất lớp". Chúng tạo áp lực phải luôn giỏi, và khiến trẻ ngại những việc có thể làm mình trông kém.
Ở tuổi mầm non, một trẻ đi nhanh ở một bộ môn chưa nói lên nhiều về chặng đường dài. Điều đáng nuôi là niềm vui và sự tò mò với bộ môn, chứ không phải khoảng cách với bạn.
Quan sát để biết trẻ đang ở mức nào
Muốn mời trẻ vào đúng mức thử thách, giáo viên phải biết trẻ đang ở đâu. Ở tuổi mầm non, không cần bài kiểm tra; quan sát trong hoạt động thật là đủ và chính xác hơn. Phần khám phá đầu buổi là thời điểm tốt: nhìn cách trẻ tự tiếp cận chất liệu, giáo viên biết ngay ai đã quen, ai còn lạ.
Ghi chép ngắn sau mỗi buổi, kiểu "Bảo: đứng một chân được khi cô đếm đến ba, mất thăng bằng sau đó", giúp giáo viên nhớ được mười trẻ qua nhiều tuần. Hồ sơ tác phẩm của từng trẻ cũng là nguồn thông tin cho việc chọn mức.
Điều quan trọng là mức của trẻ thay đổi liên tục và khác nhau giữa các kỹ năng. Một trẻ ở mức mở rộng khi vẽ có thể ở mức làm quen khi đàn. Vì thế việc mời trẻ vào mức nào nên được quyết định cho từng hoạt động, không phải một lần cho cả khoá.
Công bằng không có nghĩa là giống nhau
Một băn khoăn thường gặp của giáo viên và ba mẹ là: cho trẻ này làm khác trẻ kia có công bằng không? Trong giáo dục, công bằng nghĩa là mỗi trẻ nhận được điều mình cần để học, không phải mọi trẻ nhận đúng một thứ. Một trẻ cần đôi giày vừa chân mình, không phải đôi giày cỡ trung bình của cả lớp.
Công bằng cũng có nghĩa là mọi trẻ đều có lúc được làm điều mình giỏi trước lớp. Trẻ đi chậm ở dance có thể là người giữ nhịp trống chắc nhất; trẻ ngại nói có thể là người dọn đồ cẩn thận nhất. Giáo viên tìm và tạo những dịp ấy có chủ đích.
Trẻ mầm non thường chấp nhận khác biệt này tự nhiên hơn người lớn, nhất là khi lớp có văn hoá "mỗi bạn đang tập điều của mình". Giáo viên giữ văn hoá ấy bằng cách khen tiến bộ của từng trẻ so với chính trẻ, không so trẻ với nhau. Điều đó đúng với mọi bộ môn, từ lớp vẽ đến sàn võ: thước đo là con hôm nay so với con hôm trước.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhỏ tháng có nên chờ một năm mới học năng khiếu không?
Thường không cần. Lớp năng khiếu tốt có nhiều mức thử thách để trẻ nhỏ tháng vẫn tham gia vui vẻ. Điều cần là giáo viên biết trẻ nhỏ tháng hơn bạn và đặt kỳ vọng phù hợp, ba mẹ cũng không so con với bạn lớn hơn gần một tuổi.
Dạy phân hoá có làm giáo viên quá tải không?
Lúc đầu có tốn công chuẩn bị. Nhưng thường chỉ cần thêm vài đồ dùng và vài câu gợi ý cho mỗi hoạt động. Sau một thời gian, giáo viên có sẵn một kho phiên bản dễ và khó cho các hoạt động quen thuộc.
Con thấy bạn làm phần khó hơn thì có tự ti không?
Có thể, nếu lớp so sánh. Khi giáo viên nói về việc mỗi bạn đang tập điều của mình và khen tiến bộ cá nhân, trẻ ít để ý đến mức của bạn. Trẻ cũng được mời thử mức khó hơn khi sẵn sàng, nên không có cảm giác bị giữ lại.
Trẻ chậm làm quen cứ đứng nhìn suốt buổi có sao không?
Đứng nhìn cũng là một cách tham gia với trẻ chậm làm quen. Giáo viên có thể mời nhẹ nhàng, cho trẻ một vai nhỏ như giữ nhạc cụ, và không ép. Nhiều trẻ sau vài buổi quan sát đã tham gia rất tự tin.
Khi nào nên lo về sự chậm của con trong lớp năng khiếu?
Khi con gặp khó ở nhiều lĩnh vực khác nhau, không chỉ một bộ môn, và không tiến lên sau một thời gian dài dù đã được điều chỉnh. Lúc đó ba mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và có thể tìm ý kiến chuyên gia phát triển trẻ em.
