Ở tuổi mầm non, năng khiếu nên hiểu là tiềm năng học một lĩnh vực nhanh hơn, sâu hơn và với ít trợ giúp hơn so với các bạn cùng tuổi — chứ không phải một tài năng đã thành hình. Nó khác với hứng thú, là sự thích thú khiến trẻ muốn quay lại một hoạt động, và khác với kỹ năng, là điều trẻ đã làm được nhờ được dạy và luyện. Ba thứ này hay đi cùng nhau nên người lớn dễ nhầm: một bé vẽ đẹp có thể đơn giản là đã được cầm bút nhiều hơn bạn, chứ chưa chắc có năng khiếu mỹ thuật nổi bật hơn.
Phân biệt cho đúng không nhằm dán nhãn cho trẻ. Mục đích là để giáo viên và ba mẹ chọn được việc làm tiếp theo: hứng thú cần được giữ ấm, kỹ năng cần được luyện có phương pháp, còn những dấu hiệu tiềm năng thì cần thêm cơ hội để bộc lộ. Bài này đi qua cách các nhà giáo dục định nghĩa năng khiếu, những dấu hiệu quan sát được ở tuổi 2–6, và vì sao ở lứa tuổi này người lớn nên thận trọng với mọi kết luận.
Năng khiếu theo cách các nhà giáo dục định nghĩa
Trong tâm lý học giáo dục, năng khiếu thường được hiểu là khả năng tiềm tàng giúp một người tiến bộ nhanh trong một lĩnh vực khi được tiếp xúc và luyện tập. Nhà nghiên cứu người Canada Françoys Gagné tách rõ hai khái niệm mà tiếng Việt hay gộp làm một: giftedness là năng lực tự nhiên chưa được phát triển, còn talent là năng lực đã được rèn thành thục trong một lĩnh vực cụ thể. Giữa hai thứ ấy là cả một quá trình học, chịu ảnh hưởng của môi trường, của người dạy, của tính cách và của cả may rủi.
Cách nhìn này có ý nghĩa lớn với tuổi mầm non. Một đứa trẻ bốn tuổi gần như chưa có tài năng theo nghĩa thứ hai, vì chưa đủ thời gian luyện tập. Thứ người lớn quan sát được chỉ là những tín hiệu sớm của tiềm năng: trẻ nắm bắt nhanh, nhớ lâu, tự tìm tòi, và có cách làm riêng. Những tín hiệu này có thật, nhưng chúng thay đổi rất nhiều theo năm tháng.
Vì vậy khi nói về năng khiếu ở trẻ nhỏ, các nhà giáo dục mầm non thường dùng những từ mềm hơn như "thế mạnh", "thiên hướng", "điểm sáng". Chữ "năng khiếu" vẫn được dùng, nhưng với nghĩa một cánh cửa đang mở, không phải một kết luận đã đóng.
Năng khiếu, hứng thú và kỹ năng khác nhau ở đâu
Ba khái niệm này dễ lẫn vì trong một hoạt động chúng thường xuất hiện cùng lúc. Bảng dưới tách chúng theo những câu hỏi người lớn có thể tự trả lời khi quan sát trẻ.
| Câu hỏi | Hứng thú | Kỹ năng đã học | Dấu hiệu năng khiếu |
|---|---|---|---|
| Bản chất là gì | Sự thích thú, muốn quay lại hoạt động | Điều trẻ làm được nhờ được dạy và luyện | Tốc độ và chiều sâu tiếp thu khác thường |
| Nhìn thấy qua đâu | Trẻ tự chọn, chơi lâu, hỏi nhiều | Kết quả đúng mẫu, đúng quy trình | Trẻ học nhanh, tự biến tấu, tự đặt vấn đề |
| Thay đổi thế nào | Có thể đổi trong vài tuần | Tăng dần theo luyện tập | Bộc lộ rõ hơn khi có cơ hội, có khi mờ đi |
| Người lớn nên làm gì | Giữ ấm, cho thêm thời gian và vật liệu | Dạy có phương pháp, ôn đều | Mở thêm thử thách vừa sức, không vội kết luận |
Một bé có thể rất hứng thú với âm nhạc nhưng chưa có kỹ năng gì; một bé khác chơi được vài nốt organ nhờ học sớm nhưng không thật sự thích. Ngược lại, có những trẻ mới tiếp xúc với đất nặn vài lần đã tự tạo ra hình khối có cấu trúc, tự sửa khi hỏng mà không cần ai chỉ. Chỉ trường hợp thứ ba mới gợi đến năng khiếu, và kể cả vậy, đó vẫn là một giả thuyết cần theo dõi.
Những dấu hiệu tiềm năng có thể quan sát ở trẻ 2–6 tuổi
Học nhanh với ít trợ giúp. Trẻ hiểu cách làm sau một hai lần làm mẫu, trong khi bạn cùng tuổi cần nhiều lần hơn. Điều quan trọng là so với chính nhóm tuổi của trẻ, không so với một chuẩn người lớn.
Tự đặt câu hỏi và tự thử. Bé không dừng ở việc làm theo mà hỏi "nếu thêm màu này thì sao", "nếu đánh nhanh hơn thì sao", rồi tự kiểm chứng. Sự tò mò có hướng này thường đáng giá hơn kết quả đẹp.
Tập trung lâu khác thường trong một lĩnh vực. Trẻ mầm non thường chuyển hoạt động sau vài phút. Một bé có thể ngồi với khối gỗ hay với cây đàn lâu gấp nhiều lần thời gian thường thấy, và chỉ trong lĩnh vực đó.
Có cách làm riêng. Tranh của trẻ không giống tranh mẫu, điệu nhảy có những biến tấu nhỏ mà trẻ tự nghĩ ra, cách xếp hình đi theo một quy luật trẻ tự đặt. Sự độc đáo này là một tín hiệu, kể cả khi sản phẩm còn vụng.
Nhớ và nhận ra chi tiết trong lĩnh vực đó. Bé nhận ra một giai điệu sau khi nghe một lần, nhớ các màu trong bức tranh đã vẽ tuần trước, hay phát hiện ra quy luật trong dãy hạt mà bạn chưa thấy.
Vì sao ở tuổi mầm non khó nói chắc về năng khiếu
Lý do đầu tiên là sự phát triển không đều. Trẻ mầm non lớn theo từng đợt; một bé ba tuổi tỏ ra nhỉnh hơn hẳn về ngôn ngữ có thể đến năm tuổi lại ngang bằng với các bạn, trong khi một bé chậm nói lại bứt lên ở vận động hay âm nhạc. Những so sánh trong một thời điểm vì thế dễ sai.
Lý do thứ hai là cơ hội không đều. Trẻ được cho cầm bút màu từ sớm, được nghe nhạc nhiều, được chạy nhảy ở sân rộng sẽ có lợi thế ban đầu rất rõ. Người lớn dễ đọc lợi thế đó thành năng khiếu, trong khi thật ra đó là dấu vết của môi trường. Khi các bạn khác được tiếp xúc đủ, khoảng cách thường thu hẹp.
Lý do thứ ba là tháng sinh. Trong cùng một lớp, bé sinh đầu năm có thể lớn hơn bé sinh cuối năm gần mười hai tháng — một khoảng rất lớn ở tuổi bốn, năm. Nghiên cứu về thể thao thiếu niên đã ghi nhận hiện tượng trẻ sinh đầu năm được chọn vào đội nhiều hơn, gọi là hiệu ứng tuổi tương đối. Ở lớp mầm non, hiện tượng tương tự có thể khiến người lớn đánh giá nhầm.
Cuối cùng là tâm trạng và tính cách. Một bé nhút nhát có thể không thể hiện gì trong tháng đầu ở lớp mới, rồi đột ngột "mở" khi đã quen. Kết luận về năng khiếu dựa trên vài buổi đầu là kết luận về sự thích nghi nhiều hơn là về tiềm năng.
Hứng thú: cửa ngõ quan trọng nhất ở tuổi nhỏ
Nếu phải chọn một thứ để nuôi ở tuổi mầm non, các nhà giáo dục thường chọn hứng thú chứ không phải năng khiếu. Lý do khá thực tế: hứng thú là thứ khiến trẻ quay lại một hoạt động hết lần này đến lần khác, và chính sự quay lại ấy tạo ra luyện tập. Không có luyện tập thì tiềm năng nào cũng dừng lại ở mức tiềm năng.
Nghiên cứu của Benjamin Bloom và cộng sự về những người đạt thành tựu cao trong âm nhạc, thể thao, toán học vào thập niên 1980 cho thấy một điểm chung: giai đoạn đầu của họ thường là những năm chơi vui với lĩnh vực đó, có người dạy ấm áp, khích lệ, chưa đòi hỏi chính xác. Sự nghiêm khắc về kỹ thuật chỉ đến sau, khi trẻ đã gắn bó.
Với lớp mầm non, điều này dẫn tới một nguyên tắc dạy đơn giản: giữ cho hoạt động đủ vui để trẻ muốn quay lại, đủ mới để trẻ tò mò, đủ vừa sức để trẻ thấy mình làm được. Một buổi học khiến trẻ mất hứng có giá trị thấp hơn nhiều so với một buổi học ít "nội dung" nhưng trẻ ra về vẫn còn muốn làm tiếp.
Kỹ năng: phần dạy được và cần dạy đúng cách
Không nên vì đề cao hứng thú mà xem nhẹ kỹ năng. Trẻ thích vẽ vẫn cần học cách cầm bút để không mỏi tay, cách rửa cọ để màu không đục, cách để màu nước khô trước khi tô lớp sau. Trẻ thích nhảy vẫn cần học khởi động, học tiếp đất bằng cả bàn chân. Những kỹ năng nền này giúp trẻ làm được điều mình muốn làm, và cảm giác "mình làm được" lại nuôi hứng thú.
Điều cần tránh là dạy kỹ năng theo kiểu tách khỏi ý nghĩa: bắt trẻ tô đều một hình mẫu nhiều lần, tập một động tác đến thuộc lòng mà không biết để làm gì. Trẻ mầm non học kỹ năng tốt nhất khi kỹ năng đó phục vụ một việc trẻ đang muốn làm, chẳng hạn học pha màu cam vì muốn vẽ ông mặt trời lúc chiều.
Kỹ năng cũng là thứ dễ khiến người lớn nhầm. Một bé học vẽ theo mẫu nhiều sẽ cho ra tranh "đẹp" theo con mắt người lớn sớm hơn bạn, nhưng điều đó nói về số giờ luyện chứ không nói về tiềm năng sáng tạo. Khi quan sát, giáo viên nên nhìn vào cách trẻ xử lý một việc mới, chưa được dạy, hơn là vào sản phẩm của việc đã được dạy nhiều lần.
Một cách quan sát đơn giản để không nhầm ba thứ
Giáo viên mầm non và ba mẹ có thể dùng một chuỗi câu hỏi ngắn sau mỗi lần thấy trẻ "có vẻ giỏi" một việc. Mục đích là tách xem điều mình thấy thuộc về hứng thú, kỹ năng hay tín hiệu tiềm năng.
- Trẻ đã được tiếp xúc với hoạt động này nhiều chưa, ở nhà và ở lớp? Nếu nhiều, phần lớn điều thấy được có thể là kỹ năng đã luyện.
- Khi được tự chọn, trẻ có quay lại hoạt động này không? Nếu có, đó là hứng thú, đáng giữ ấm.
- Khi gặp một yêu cầu mới trong cùng lĩnh vực, trẻ xử lý thế nào: chờ được chỉ, làm theo bạn, hay tự thử nhiều cách? Tự thử là tín hiệu đáng ghi lại.
- Điều này có lặp lại qua nhiều tuần, nhiều tâm trạng khác nhau không? Một lần nổi bật chưa đủ để kết luận.
- Ghi lại bằng ví dụ cụ thể (ngày, việc trẻ làm, lời trẻ nói) thay vì nhận xét chung như "bé có năng khiếu".
Cách ghi bằng ví dụ cụ thể giúp người lớn tránh được thiên kiến của trí nhớ, vốn hay giữ lại những khoảnh khắc ấn tượng và quên những ngày bình thường. Sau vài tháng, một tập ghi chép như vậy cho thấy hình ảnh trung thực hơn nhiều so với cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Bé thích vẽ suốt ngày, như vậy có phải là có năng khiếu mỹ thuật không?
Thích vẽ nhiều là dấu hiệu hứng thú rõ ràng, và đó là điều rất đáng quý. Để nói đến năng khiếu, người lớn cần thấy thêm những tín hiệu khác qua nhiều tháng: trẻ học kỹ thuật mới nhanh, tự biến tấu, có cách nhìn riêng. Dù chưa rõ, việc nuôi hứng thú bằng thời gian và vật liệu vẫn luôn đúng.
Năng khiếu có phải là thứ bẩm sinh, có hay không có?
Các nhà nghiên cứu hiện nay xem năng khiếu là sự kết hợp giữa yếu tố bẩm sinh và môi trường, không phải công tắc bật tắt. Ở tuổi mầm non, phần môi trường như cơ hội tiếp xúc, người dạy và sự khích lệ tác động rất mạnh, nên tiềm năng của trẻ còn đang hình thành.
Trẻ không có dấu hiệu nổi bật nào thì có cần học năng khiếu không?
Có, nếu hiểu lớp năng khiếu là nơi trẻ được trải nghiệm nghệ thuật, vận động và tư duy một cách vui vẻ. Phần lớn lợi ích ở tuổi này đến từ việc tham gia, như phối hợp vận động, tập trung, tự tin, chứ không phụ thuộc vào việc trẻ có xuất sắc hay không.
Có nên làm bài kiểm tra để biết con có năng khiếu gì không?
Ở tuổi 2–6, các công cụ đo năng khiếu rất kém ổn định vì trẻ thay đổi nhanh và phụ thuộc vào tâm trạng hôm đó. Những dịch vụ hứa đọc được năng khiếu qua vân tay không có cơ sở khoa học. Quan sát nhiều tháng trong hoạt động thật đáng tin hơn bất kỳ bài đo nào.
Giáo viên năng khiếu ghi nhận sự tiến bộ của trẻ bằng cách nào nếu không chấm điểm?
Giáo viên thường dùng hồ sơ tác phẩm: lưu tranh, ảnh, đoạn quay ngắn theo thời gian kèm ghi chú về điều trẻ đã làm được. Nhìn lại hồ sơ, ba mẹ thấy rõ con đã đi từ đâu đến đâu mà không cần so con với bạn.
Nếu bé có dấu hiệu năng khiếu rõ thì có nên cho học chuyên sâu ngay không?
Ở tuổi mầm non, các nhà giáo dục thường khuyên mở rộng trước, đi sâu sau. Có thể cho trẻ thêm thời gian và thử thách trong lĩnh vực ấy, nhưng vẫn giữ các hoạt động khác và giờ chơi tự do. Việc chuyên sâu hợp hơn khi trẻ lớn và tự thể hiện mong muốn rõ ràng.
