Nhạc cụ gõ là nhạc cụ đầu tiên hợp nhất với trẻ mầm non: chỉ cần gõ, lắc hay vỗ là ra tiếng, không cần kỹ thuật phức tạp, và mỗi lần gõ là một lần trẻ chủ động tạo ra nhịp. Trống nhỏ, trống lục lạc, phách, song loan, mõ, lục lạc lắc tay, tam giác chuông là bộ cơ bản cho một lớp; dùng chúng theo trình tự từ nhịp đều đến tiết tấu, rồi đến nhiều tầng, trẻ có được cảm nhịp chắc trước khi học bất kỳ nhạc cụ nào khác.
Bài này giới thiệu các nhóm nhạc cụ gõ và âm sắc của chúng, những nhạc cụ gõ Việt dễ đưa vào lớp, cách cầm và gõ đúng, trình tự dạy nhịp, quy ước lớp học để giờ gõ không thành giờ ồn, và cách tự làm nhạc cụ an toàn cho trẻ nhỏ.
Vì sao nhạc cụ gõ đi trước mọi nhạc cụ khác
Với nhạc cụ gõ, khoảng cách giữa ý muốn và âm thanh rất ngắn: trẻ muốn có tiếng, trẻ gõ, tiếng vang lên. Không cần tìm phím, không cần thổi đúng hơi, không cần bấm đúng dây. Vì vậy trẻ dồn toàn bộ chú ý vào điều quan trọng nhất ở tuổi này là gõ đúng lúc.
Nhạc cụ gõ cũng là bước nối tự nhiên từ bộ gõ cơ thể. Trẻ đã vỗ tay, vỗ đùi, dậm chân theo nhịp; cầm thêm một chiếc phách là kéo dài bàn tay ra, âm thanh rõ hơn, vang hơn. Giáo viên có thể chuyển một hoạt động vỗ tay sang nhạc cụ mà không cần dạy lại từ đầu.
Cuối cùng, nhạc cụ gõ cho phép cả lớp cùng làm nhạc. Mỗi trẻ cầm một nhạc cụ, giữ một phần, và tất cả tạo thành âm thanh chung. Trải nghiệm "mình là một phần của bản nhạc" đến sớm, và đó là động lực lớn với trẻ nhỏ.
Các nhóm nhạc cụ gõ và cách dùng trong lớp
Chia theo chất liệu và cách tạo tiếng giúp giáo viên chọn nhạc cụ cho từng mục đích: giữ nhịp, tô màu âm thanh, tạo hiệu ứng.
| Nhóm | Ví dụ | Âm sắc | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Gỗ, tre | Phách, song loan, mõ, thanh gõ, ống tre | Khô, gọn, tắt nhanh | Tiết tấu rõ từng tiếng, nhịp đều |
| Da, màng | Trống tay, trống cơm nhỏ, trống lục lạc | Trầm, ấm, có độ vang | Giữ nhịp đều, phách mạnh |
| Kim loại | Tam giác chuông, chuông nhỏ, chũm choẹ nhỏ | Sáng, ngân dài | Đánh dấu đầu câu, cuối câu, hiệu ứng |
| Lắc | Lục lạc tay, hũ hạt, maracas | Rì rào, liên tục | Tô màu, tiếng mưa, đoạn chuyển |
Một lớp mầm non không cần đủ mọi loại. Có vài nhạc cụ ở mỗi nhóm đã đủ để trẻ nhận ra sự khác nhau về âm sắc, một trong những kỹ năng nghe quan trọng của tuổi này.
Nhạc cụ gõ Việt dễ đưa vào lớp mầm non
Song loan là nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, gồm một khối tròn và một thanh có quả gõ, khi ép xuống tạo tiếng "cốc" gọn. Trong đờn ca tài tử và cải lương, song loan dùng để giữ nhịp, người chơi thường đạp bằng chân. Trẻ nhỏ có thể đặt song loan trên sàn hoặc trên đùi và ấn bằng tay.
Phách nói chung là nhạc cụ gõ bằng tre hoặc gỗ, gõ hai thanh vào nhau hoặc gõ lên một mặt gỗ, tạo tiếng khô, giòn. Phách là lựa chọn rất tốt để trẻ gõ tiết tấu lời đồng dao vì mỗi tiếng rõ ràng, không bị ngân lẫn vào tiếng sau.
Mõ là khối gỗ khoét rỗng, gõ bằng dùi gỗ, tiếng vang và ấm. Trống cơm nhỏ cho tiếng trầm êm. Ống tre cắt nhiều độ dài khác nhau, gõ hoặc dộng xuống đất, cho trẻ nghe ngay ống dài tiếng trầm, ống ngắn tiếng cao.
Ngoài ra còn có thể kể đến sênh, nhạc cụ gõ bằng gỗ trong nhiều loại hình âm nhạc truyền thống, nhưng với trẻ mầm non, giáo viên chỉ cần vài nhạc cụ quen thuộc, chắc chắn, dễ cầm. Điều quan trọng không phải số lượng mà là trẻ được nghe, được cầm thử và được biết tên gọi đúng của từng món.
Đưa nhạc cụ Việt vào lớp không chỉ vì chúng rẻ và dễ kiếm. Khi gõ song loan, trẻ được nghe kể về đờn ca tài tử; khi gõ ống tre, trẻ được nghe về nhạc cụ tre nứa của nhiều vùng. Âm thanh gắn với câu chuyện văn hoá, và trẻ nhớ cả hai.
Cầm và gõ đúng cách
Trống lục lạc. Cầm ở vành, chỗ không có lục lạc, ngón cái đặt ở mặt trống. Vỗ vào giữa mặt bằng các đầu ngón hoặc lòng bàn tay của tay kia, hoặc lắc nhẹ để lục lạc rung. Cầm vào chỗ lục lạc sẽ bóp tắt tiếng.
Phách và thanh gõ. Một thanh nằm yên trong lòng bàn tay khum, thanh kia gõ xuống. Bàn tay khum tạo hộp cộng hưởng nhỏ, tiếng vang hơn hẳn so với cầm chặt.
Tam giác chuông. Treo bằng dây hoặc móc, không cầm trực tiếp vào thân. Gõ nhẹ bằng que kim loại ở cạnh đáy. Cầm vào thân sẽ làm tiếng tắt ngay.
Trống tay. Gõ bằng đầu ngón hoặc lòng bàn tay, nảy lên sau khi chạm như chạm vào bếp nóng. Bàn tay đè lên mặt trống làm tiếng đục và tắt.
Lục lạc và hũ hạt. Lắc ngắn, dứt khoát để có từng tiếng theo nhịp, hoặc rung liên tục để tạo tiếng nền. Trẻ cần được dạy cả hai cách và biết khi nào dùng cách nào.
Trình tự dạy nhịp bằng nhạc cụ gõ
Trình tự dưới đây trải qua nhiều tuần. Mỗi bước được làm bằng cơ thể trước, rồi mới chuyển sang nhạc cụ.
- Gõ theo nhịp đều: cả lớp gõ một tiếng mỗi nhịp theo bài hát quen, ở tốc độ đi bộ thong thả.
- Gõ và dừng: gõ khi nhạc chơi, dừng ngay khi nhạc dừng. Luyện nghe và tự kiểm soát.
- To và nhỏ, nhanh và chậm: gõ theo sự thay đổi của nhạc hoặc theo tay cô điều khiển.
- Phách mạnh: chỉ gõ ở tiếng đầu của mỗi nhóm (một trong hai, một trong ba). Trẻ cảm được nhịp hai, nhịp ba.
- Tiết tấu lời: gõ theo từng chữ của câu đồng dao. Trẻ thấy tiết tấu khác với nhịp đều.
- Hai tầng: một nhóm giữ nhịp đều bằng trống, nhóm kia gõ tiết tấu bằng phách. Đổi vai.
- Hỏi và đáp: cô gõ một câu ngắn, từng trẻ gõ một câu trả lời của mình.
Quy ước lớp: để giờ gõ không thành giờ ồn
Nhạc cụ gõ trong tay trẻ nhỏ rất dễ trở thành nguồn ồn. Điều giữ trật tự không phải là quát mà là quy ước được dạy từ buổi đầu và lặp lại mỗi buổi. Quy ước phổ biến nhất là "tư thế nghỉ": nhạc cụ đặt yên trên thảm trước mặt, tay đặt lên đầu gối. Khi chưa đến lượt hoặc khi cô nói, nhạc cụ ở tư thế nghỉ.
Việc phát và cất nhạc cụ cũng nên có thứ tự. Cô phát cho từng trẻ, trẻ đặt ngay ở tư thế nghỉ; trước khi cất, cả lớp chơi một lần cuối rồi để nhạc cụ xuống, cô hoặc trẻ trực nhật đi thu. Phát cả rổ ra giữa lớp cho trẻ tự lấy thường dẫn đến tranh giành và ồn.
Một tín hiệu dừng thống nhất cho cả lớp cũng rất hữu ích: cô giơ cao một tay, hoặc gõ một tiếng tam giác chuông, và mọi nhạc cụ trở về tư thế nghỉ. Luyện tín hiệu này như một hoạt động vui, ai về tư thế nghỉ nhanh và nhẹ nhất được làm người ra tín hiệu lượt sau.
Trẻ cũng nên được khám phá tự do một chút trước khi vào hoạt động có hướng dẫn: vài chục giây để gõ thử thoải mái. Được thoả tò mò, trẻ sẽ dễ dừng khi cô ra tín hiệu. Bỏ qua bước này, trẻ sẽ lén gõ suốt buổi.
Tự làm nhạc cụ gõ: vui nhưng phải an toàn
Hũ nhựa đựng hạt, ống tre, nắp hộp, chai nhựa có sỏi là những nhạc cụ tự làm quen thuộc. Tự làm cùng trẻ còn là một hoạt động khám phá âm thanh: hạt gạo kêu khác hạt đậu, hũ đầy kêu khác hũ vơi, ống dài kêu khác ống ngắn.
An toàn là điều kiện tiên quyết. Hạt nhỏ, sỏi nhỏ, hạt cườm là nguy cơ hóc, nhất là với trẻ dưới ba tuổi và với trẻ vẫn còn thói quen cho đồ vào miệng. Nắp hũ phải dán chặt hoặc quấn băng keo nhiều vòng, kiểm tra trước mỗi buổi. Ống tre phải được mài nhẵn hai đầu, không có dằm. Nhạc cụ tự làm bị nứt, hở nắp thì bỏ ngay.
Cũng nên tránh những vật tạo tiếng quá chói hoặc quá to sát tai như nắp nồi kim loại đập vào nhau. Tai trẻ nhỏ nhạy cảm, và giờ nhạc nên dạy trẻ thưởng thức âm thanh, không phải chịu đựng tiếng ồn.
Ghép nhạc cụ gõ với đồng dao và bài hát
Một ví dụ đơn giản với bài "Một con vịt": nhóm trống gõ nhịp đều suốt bài, nhóm phách chỉ gõ ở chữ "cạp cạp cạp", nhóm lục lạc rung nhẹ ở câu cuối. Mỗi nhóm có việc rõ ràng, phải lắng nghe để vào đúng chỗ, và cả lớp nghe ra một bản nhạc nhiều màu.
Với đồng dao "Dung dăng dung dẻ", trẻ vừa nắm tay đi vòng vừa đọc, một bạn đứng giữa gõ trống giữ bước. Đến chữ cuối, cả lớp ngồi xuống và tam giác chuông ngân một tiếng. Hoạt động gói gọn trong vài phút nhưng có đủ nhịp đều, tiết tấu lời, vận động và âm sắc.
Giáo viên nên chọn nhạc cụ theo nội dung lời: tiếng mưa dùng lục lạc, bước voi dùng trống trầm, tiếng chim dùng chuông nhỏ. Trẻ học được rằng âm sắc mang ý nghĩa, và về sau tự chọn nhạc cụ cho câu chuyện của mình.
Giáo viên quan sát gì trong giờ gõ
Giờ nhạc cụ gõ cho giáo viên nhiều thông tin về cảm nhịp và khả năng tự điều chỉnh của từng trẻ. Những điều đáng ghi:
- Trẻ gõ cùng nhịp với nhóm hay đi trước, đi sau; lệch ở tốc độ nhanh hay chậm.
- Trẻ dừng ngay khi có tín hiệu hay cần vài tiếng mới dừng được.
- Trẻ giữ được phần của mình khi nhóm khác chơi phần khác hay bị kéo theo.
- Trẻ điều chỉnh to nhỏ theo yêu cầu được không.
- Trẻ có tự nghĩ ra cách gõ mới, có thích thử nhạc cụ lạ không.
- Trẻ có chờ lượt, chuyền nhạc cụ cho bạn một cách tự nhiên không.
Những ghi chép này giúp chia vai hợp lý ở buổi sau: bạn còn lệch nhịp giữ phần nhịp đều cạnh cô, bạn đã vững thử phần tiết tấu khó hơn. Không có bảng điểm, chỉ có bước tiếp theo cho từng bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể chơi nhạc cụ gõ trong lớp?
Trẻ nhà trẻ đã có thể lắc lục lạc, gõ trống nhỏ cùng người lớn. Từ ba, bốn tuổi trẻ bắt đầu gõ theo nhịp đều và dừng đúng lúc. Năm, sáu tuổi trẻ chơi được hai tầng, gõ tiết tấu lời và hỏi đáp tiết tấu.
Có nên cho trẻ mang nhạc cụ gõ về nhà?
Một nhạc cụ nhỏ như phách hay lục lạc ở nhà giúp trẻ chơi lại những gì đã học. Ba mẹ nên thống nhất với con chỗ để và lúc chơi, để nhạc cụ không thành nguồn ồn suốt ngày khiến cả nhà mệt.
Song loan có khó chơi với trẻ nhỏ không?
Song loan nhỏ gọn, chỉ cần ấn xuống là ra tiếng nên trẻ mầm non chơi được. Cái khó là ấn đúng lúc vì tiếng rất gọn, không che được lệch nhịp. Chính điều này làm song loan thành nhạc cụ tốt để luyện gõ chính xác.
Nhạc cụ gõ đồ chơi bằng nhựa có dùng được không?
Dùng được nếu tiếng không quá chói và nhạc cụ chắc chắn, không có chi tiết nhỏ dễ rơi ra. Tuy vậy, nhạc cụ bằng gỗ, tre, da thật cho âm sắc phong phú hơn, giúp trẻ nghe được sự khác biệt giữa các chất liệu.
Làm sao để trẻ không tranh nhau nhạc cụ đẹp?
Luân phiên theo vòng là cách hiệu quả: sau mỗi bài, cả lớp chuyển nhạc cụ sang bạn bên phải. Trẻ biết mình sẽ đến lượt nên ít tranh giành. Giới thiệu mỗi nhạc cụ có một vai riêng cũng giúp trẻ bớt coi một món là hơn món khác.
Trẻ cứ gõ thật mạnh thì sửa thế nào?
Cho trẻ thử gõ thật nhỏ như mèo đi và thật to như voi, rồi hỏi tiếng nào hay hơn cho đoạn này. Khi trẻ hiểu to nhỏ là một lựa chọn âm nhạc chứ không phải lỗi, trẻ bắt đầu điều chỉnh lực tay.
