Với lớp năng khiếu mầm non, nhóm nhỏ dạy được nhiều hơn chủ yếu vì ba lẽ: mỗi trẻ có nhiều lượt được làm thật thay vì chờ, giáo viên kịp quan sát và phản hồi từng trẻ, và các hoạt động vận động hay dùng dụng cụ an toàn hơn. Không có một con số sĩ số đúng cho mọi môn; lớp vẽ, lớp organ cần người lớn đến gần từng trẻ thường nhỏ hơn lớp hát tập thể hay lớp dance cơ bản.
Sĩ số là chuyện tổ chức mà giáo viên không phải lúc nào cũng quyết được. Điều giáo viên quyết được là cách chia nhóm bên trong lớp: theo cặp, theo trạm, theo trình độ hay ghép tuổi. Bài này bàn về những gì nghiên cứu và quy định nói về sĩ số, nhu cầu riêng của từng bộ môn, các kiểu chia nhóm và cách dạy tốt khi lớp buộc phải đông.
Nghiên cứu và quy định nói gì về sĩ số
Nghiên cứu được nhắc nhiều nhất về sĩ số là dự án STAR ở bang Tennessee (Mỹ) cuối những năm 1980: học sinh từ mẫu giáo đến lớp 3 được xếp ngẫu nhiên vào lớp nhỏ khoảng 13–17 em hoặc lớp thường khoảng 22–25 em. Học sinh lớp nhỏ có kết quả học tập tốt hơn, và lợi ích rõ hơn ở nhóm trẻ thiệt thòi. Đây là chương trình chính khoá, không phải lớp năng khiếu, nhưng cho thấy sĩ số có tác động thật ở tuổi nhỏ.
Ở Việt Nam, Điều lệ trường mầm non quy định số trẻ tối đa của mỗi nhóm, lớp theo độ tuổi, với lớp mẫu giáo khoảng 25 trẻ cho lớp 3–4 tuổi, 30 trẻ cho lớp 4–5 tuổi và 35 trẻ cho lớp 5–6 tuổi, kèm số giáo viên tương ứng. Đây là trần cho lớp chính khoá; nhà trường nên kiểm văn bản hiện hành vì quy định có thể được sửa đổi. Lớp năng khiếu ngoại khoá không bắt buộc theo đúng con số này nhưng thường chọn nhỏ hơn nhiều, vì mục tiêu là luyện một kỹ năng cụ thể.
Một số tiêu chí kiểm định chất lượng mầm non ở nước ngoài, như của Hiệp hội Quốc gia về Giáo dục Trẻ nhỏ của Mỹ, đặt cả tỷ lệ người lớn trên trẻ lẫn quy mô nhóm tối đa, với tinh thần chung là trẻ càng nhỏ thì nhóm càng nhỏ. Tinh thần ấy dùng được cho lớp năng khiếu: điều quan trọng không chỉ là bao nhiêu trẻ, mà là mỗi người lớn chịu trách nhiệm bao nhiêu trẻ cùng lúc.
Nhóm nhỏ cho trẻ những gì mà lớp đông khó có
Nhiều lượt làm thật. Trong lớp organ mười trẻ chung hai cây đàn, mỗi trẻ chỉ ngồi đàn vài phút. Trong lớp sáu trẻ, thời gian ấy tăng gấp nhiều lần. Kỹ năng năng khiếu được xây bằng số lần làm thật, không phải số phút ngồi trong lớp.
Phản hồi kịp lúc. Trẻ cầm cọ sai, đặt tay lên phím sai, bước chân lệch nhịp cần được chỉnh ngay khi đang làm. Ở nhóm nhỏ, giáo viên đi một vòng là đến được mọi trẻ. Ở lớp đông, nhiều thói quen sai kịp hình thành trước khi cô đến.
Quan sát được từng trẻ. Giáo viên năng khiếu cần biết mỗi trẻ đang ở đâu để chọn thử thách vừa sức. Với nhóm nhỏ, giáo viên nhớ được ai đã làm được gì trong buổi; với lớp đông, quan sát chỉ dừng ở mức "cả lớp".
Trẻ nhút nhát dám tham gia. Nói, hát, biểu diễn trước sáu bạn dễ hơn nhiều so với trước hai mươi bạn. Nhóm nhỏ là bậc thang tự nhiên cho những trẻ cần thời gian để tự tin.
Trẻ học được từ bạn. Trong nhóm năm sáu trẻ, mỗi trẻ nhìn rõ bạn bên cạnh làm thế nào và nghe được bạn giải thích. Ở lớp đông, trẻ chủ yếu nhìn cô từ xa. Học từ bạn cùng tuổi thường dễ hơn học từ người lớn, vì khoảng cách kỹ năng gần hơn.
An toàn hơn. Lớp dance, Vovinam có chuyển động nhanh và va chạm; lớp vẽ, tạo hình có kéo, keo. Nhóm nhỏ giúp giáo viên bao quát được mọi trẻ cùng lúc, điều kiện tối thiểu của an toàn.
Sĩ số gợi ý theo bộ môn
Bảng dưới là gợi ý dựa trên đặc điểm hoạt động của từng bộ môn, để nhà trường và giáo viên cân nhắc. Không phải quy định, và con số phù hợp còn tuỳ phòng học, dụng cụ, số người lớn hỗ trợ.
| Bộ môn | Đặc điểm cần lưu ý | Quy mô thường hợp lý |
|---|---|---|
| Đàn organ | Mỗi trẻ cần thời gian riêng trên phím; cô phải chỉnh tư thế tay từng trẻ | Nhóm rất nhỏ, mỗi trẻ hoặc mỗi cặp một đàn |
| Vẽ, tạo hình | Dụng cụ nhiều, cần chỉnh cách cầm cọ, kéo | Nhóm nhỏ đến vừa |
| Toán tư duy | Thao tác học cụ, cô cần nghe trẻ giải thích | Nhóm nhỏ đến vừa, chia cặp bên trong |
| Dance | Cần không gian di chuyển, quan sát đội hình | Vừa, tuỳ diện tích sàn |
| Vovinam | Vận động mạnh, cần bao quát an toàn liên tục | Vừa, có thêm người lớn hỗ trợ khi đông |
| Catwalk, trình diễn | Trẻ lần lượt ra sân khấu, phần còn lại làm khán giả | Vừa; quá đông thì thời gian chờ quá dài |
Điểm chung: những môn cần chỉnh kỹ thuật bằng tay cho từng trẻ, như organ và vẽ, cần nhóm nhỏ nhất. Những môn có hoạt động tập thể, như dance cơ bản, chịu được nhóm lớn hơn nhưng bù lại cần thêm người lớn khi có động tác khó hoặc nguy cơ va chạm.
Các kiểu chia nhóm bên trong lớp
Theo cặp. Hai trẻ cùng làm một nhiệm vụ: một bạn vỗ tiết tấu, bạn kia lặp lại; một bạn xếp quy luật, bạn kia kéo dài. Cặp là đơn vị nhỏ nhất của học hợp tác, phù hợp từ khoảng bốn tuổi. Ghép cặp có chủ đích, chẳng hạn một trẻ tự tin với một trẻ nhút nhát, thường cho kết quả tốt.
Theo trạm. Lớp chia thành ba bốn góc, mỗi góc một hoạt động liên quan đến cùng chủ đề, trẻ xoay vòng sau mỗi khoảng thời gian. Giáo viên ngồi ở một trạm cần hướng dẫn kỹ, các trạm còn lại là hoạt động trẻ tự làm được. Đây là cách biến một lớp đông thành nhiều nhóm nhỏ mà không cần thêm giáo viên.
Theo mức độ sẵn sàng. Trong cùng một hoạt động, trẻ đã vững nhận thử thách khó hơn, trẻ còn làm quen làm phiên bản đơn giản hơn. Cách chia này nên linh hoạt và thay đổi theo từng kỹ năng, không thành nhãn cố định "nhóm giỏi, nhóm yếu" mà trẻ nhận ra và mang theo.
Ghép tuổi. Trẻ ba đến sáu tuổi học chung, như cách tổ chức của nhiều lớp Montessori. Trẻ lớn củng cố kỹ năng bằng cách giúp em, trẻ nhỏ học bằng cách nhìn anh chị. Cách này đòi hỏi giáo viên chuẩn bị nhiều mức hoạt động cùng lúc, và hợp với môn mà khác biệt tuổi không gây nguy hiểm.
Dạy theo trạm: một ví dụ cho lớp đông
Khi lớp có mười tám trẻ với một giáo viên và một người hỗ trợ, chủ đề "âm thanh và màu sắc của mưa" có thể tổ chức thành ba trạm, mỗi trạm sáu trẻ, xoay vòng sau khoảng mười phút.
- Trạm cùng giáo viên: làm tiếng mưa bằng nhạc cụ gõ, từ mưa lâm râm đến mưa to, rồi nhỏ dần. Giáo viên hướng dẫn, quan sát nhịp và cường độ của từng trẻ.
- Trạm cùng người hỗ trợ: vẽ mưa bằng màu nước trên giấy ướt, quan sát màu loang. Người hỗ trợ lo dụng cụ và an toàn, khuyến khích trẻ kể về tranh.
- Trạm tự làm: xếp hạt màu xanh và trắng theo quy luật "giọt mưa", có mẫu gợi ý. Trẻ đã quen hoạt động này nên làm được mà không cần người lớn ngồi cạnh.
- Tín hiệu xoay vòng: một đoạn nhạc ngắn quen thuộc báo hiệu đổi trạm. Trẻ dọn trạm cũ trước khi sang trạm mới.
- Tập hợp cuối buổi: cả lớp ngồi lại, mỗi trạm một trẻ kể điều mình đã làm, rồi cả lớp cùng "làm một cơn mưa" bằng tay và chân.
Mỗi trẻ được ở trong nhóm sáu người với một người lớn ít nhất hai phần ba buổi, điều mà một lớp mười tám trẻ học chung không có được. Cái giá là giáo viên phải chuẩn bị nhiều hơn và lớp cần được tập quy trình xoay trạm từ những buổi đầu.
Người lớn thứ hai trong lớp: hỗ trợ đúng cách
Biết mục tiêu của buổi. Người hỗ trợ, dù là giáo viên phụ hay bảo mẫu, cần được nghe trước buổi học hôm nay dạy gì và mình phụ trách phần nào. Không biết mục tiêu, người hỗ trợ dễ làm hộ trẻ cho nhanh, đúng điều giáo viên chính đang tránh.
Đứng ở vị trí bao quát. Trong lớp vận động, hai người lớn đứng ở hai góc đối diện thì nhìn được toàn sàn. Đứng cùng một chỗ là lãng phí người thứ hai.
Đi theo trẻ cần thêm thời gian. Người hỗ trợ có thể ngồi cạnh trẻ chưa theo kịp, nhắc lại hướng dẫn riêng, hoặc cùng trẻ làm lại bước đầu, để giáo viên chính giữ được nhịp cho cả lớp.
Ghi lại quan sát. Một cuốn sổ nhỏ hoặc vài tấm ảnh do người hỗ trợ ghi trong buổi là nguồn thông tin quý khi giáo viên viết nhận xét. Hai cặp mắt thấy được nhiều hơn một.
Khi lớp buộc phải đông: những điều vẫn làm được
Không phải trường nào cũng có điều kiện chia lớp nhỏ. Khi lớp đông, giáo viên vẫn có cách tăng lượt làm và phản hồi cho từng trẻ. Thứ nhất, giảm thời gian giảng chung và tăng thời gian làm theo cặp, vì cặp là cách nhân số lượt luyện tập nhanh nhất. Thứ hai, dùng nhiều hoạt động mà cả lớp làm đồng thời, như vỗ tiết tấu, vẽ trên không, đi theo nhịp, thay vì từng trẻ lần lượt.
Thứ ba, chọn mỗi buổi vài trẻ để quan sát kỹ, xoay vòng qua các buổi, để sau vài tuần giáo viên có thông tin về mọi trẻ. Thứ tư, mời trẻ lớn hoặc trẻ đã vững làm "trợ giảng nhỏ" ở một số hoạt động; trẻ được giao vai thường rất có trách nhiệm.
Với các môn có rủi ro an toàn như Vovinam hay dance có nhảy, lớp đông cần thêm người lớn hỗ trợ chứ không chỉ cách tổ chức. Đây là điều kiện không nên thương lượng. Sĩ số cụ thể của từng lớp là điều ba mẹ nên hỏi thẳng nhà trường, kèm câu hỏi lớp có mấy người lớn đứng lớp trong các môn vận động.
Câu hỏi thường gặp
Lớp năng khiếu mầm non bao nhiêu trẻ là vừa?
Không có con số chung cho mọi môn. Môn cần chỉnh kỹ thuật từng trẻ như organ, vẽ nên nhỏ; môn tập thể như dance cơ bản chịu được lớn hơn nếu có đủ không gian và người lớn hỗ trợ. Điều nên hỏi là mỗi trẻ có bao nhiêu thời gian làm thật trong buổi.
Học chung với trẻ lớn hơn có thiệt cho con không?
Thường không, nếu giáo viên chuẩn bị nhiều mức hoạt động. Trẻ nhỏ học nhiều từ việc nhìn anh chị, trẻ lớn củng cố kỹ năng khi giúp em. Cần chú ý an toàn với các môn vận động mạnh, nơi chênh lệch thể chất có thể gây va chạm.
Chia nhóm theo trình độ có làm trẻ tự ti không?
Có thể, nếu nhóm cố định và được gọi tên kiểu "nhóm giỏi, nhóm yếu". Nên chia linh hoạt theo từng hoạt động, thay đổi thường xuyên, và để trẻ nào cũng có lúc ở vai trò làm được tốt.
Học theo cặp với trẻ mầm non có hiệu quả không?
Có, nhất là từ khoảng bốn tuổi. Cặp cho mỗi trẻ nhiều lượt làm hơn và tập cho trẻ lắng nghe, chờ lượt. Lúc đầu nên giao nhiệm vụ rất rõ cho từng vai trong cặp, rồi giảm dần hướng dẫn khi trẻ quen.
Lớp đông thì giáo viên quan sát trẻ bằng cách nào?
Giáo viên có thể chọn vài trẻ để quan sát kỹ mỗi buổi và xoay vòng, kết hợp ghi chép nhanh, ảnh tác phẩm, đoạn quay ngắn. Sau vài tuần, mỗi trẻ đều có thông tin. Người hỗ trợ trong lớp cũng có thể ghi lại quan sát.
