Té ngã an toàn là cách ngã sao cho phần cứng và dễ tổn thương nhất của cơ thể, như đầu, cổ, cổ tay và khuỷu tay, không nhận trọn lực va chạm. Với trẻ 3–6 tuổi, lớp Vovinam dạy điều này qua vài động tác rất đơn giản: hạ thấp người trước khi chạm đất, cằm thu vào ngực, cuộn tròn lưng, và để cả cánh tay hoặc vai chia lực thay vì chống thẳng cổ tay.
Trẻ nhỏ ngã nhiều hơn người lớn rất nhiều, và phần lớn những cú ngã chỉ để lại vết trầy. Nhưng cú ngã đập đầu ra sau hay chống thẳng tay xuống nền cứng có thể gây chấn thương thật. Biết ngã là một kỹ năng sống, và sàn võ là nơi an toàn để luyện nó thành phản xạ.
Vì sao trẻ cần học cách ngã
Khi mất thăng bằng, phản xạ tự nhiên của nhiều người là duỗi thẳng tay ra chống. Ở trẻ nhỏ, xương và khớp cổ tay còn đang phát triển, nên cú chống thẳng tay xuống nền gạch là một trong những tình huống dễ gây đau hay chấn thương. Một phản xạ khác là ngã ngửa ra sau mà đầu không được giữ, nhất là khi trẻ đang chạy lùi hay trượt chân.
Tập ngã không xoá được tai nạn, nhưng thay đổi cách cơ thể phản ứng. Khi động tác ngồi thấp, thu cằm, cuộn người được lặp lại đủ nhiều trên đệm, nó dần trở thành phản ứng tự nhiên. Đó là lý do võ, judo hay thể dục dụng cụ đều dạy ngã trước khi dạy những động tác khó.
Với trẻ mầm non, việc tập ngã còn có một lợi ích tâm lý: trẻ bớt sợ ngã. Một đứa trẻ biết rằng ngã cũng không sao, chỉ cần ngồi xuống và lăn, sẽ mạnh dạn leo trèo, chạy nhảy hơn, và đứng dậy nhanh hơn sau khi vấp.
Lộ trình tập ngã từ thấp lên cho trẻ 3–6 tuổi
Nguyên tắc vàng là bắt đầu sát mặt đệm và chỉ nâng độ cao khi trẻ đã làm đúng nhiều lần. Một lộ trình gợi ý, có thể kéo dài nhiều tuần:
- Lăn như quả trứng: trẻ ngồi, ôm gối, thu cằm, lăn ra sau rồi lăn về. Học giữ đầu không chạm đệm.
- Ngồi xuống thấp: từ đứng, gập gối hạ mông xuống sát gót rồi ngồi xuống đệm, tay vỗ nhẹ hai bên.
- Ngã ngửa từ tư thế ngồi: từ ngồi, lăn lưng ra sau như quả trứng, hai tay vỗ xuống đệm để chia lực, cằm luôn thu.
- Ngã nghiêng từ tư thế ngồi xổm: nghiêng người sang một bên, để vai và cạnh thân chạm đệm, tay cùng bên vỗ xuống, đầu giữ khỏi đệm.
- Lăn tròn qua vai: chỉ dành cho trẻ 5–6 tuổi đã vững các bước trên, có giáo viên đỡ, trên đệm dày.
- Ghép vào tình huống: đang bước chậm, nghe hiệu lệnh "trượt chân" thì ngồi thấp và ngã nghiêng như đã tập.
Không bước nào cần hoàn thành trong một buổi. Có trẻ cần vài tuần mới dám lăn ra sau, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Bốn nguyên tắc cơ thể trẻ cần nhớ
Hạ thấp trước khi chạm đất. Ngã từ độ cao thấp thì lực va chạm nhỏ. Vì vậy mọi kiểu ngã đều bắt đầu bằng việc gập gối, ngồi thấp xuống. Giáo viên hay nói: "Ngồi xuống trước, rồi mới ngã." Với trẻ nhỏ, chỉ riêng thói quen ngồi thụp xuống khi mất thăng bằng đã giảm được nhiều cú ngã mạnh.
Thu cằm, nhìn rốn. Câu này giúp trẻ giữ đầu khỏi đập xuống đệm khi ngã ngửa. Trẻ được tập nhìn vào rốn mình mỗi lần lăn ra sau. Đây là nguyên tắc được nhắc nhiều nhất, vì đầu là phần cần bảo vệ trước tiên.
Cuộn tròn, đừng cứng như khúc gỗ. Lưng cong như quả trứng thì lăn được, lực rải ra trên một diện rộng; thân thẳng cứng thì đập một lần mạnh vào một điểm. Hình ảnh quả trứng và khúc gỗ rất dễ hiểu với trẻ, và trẻ thường thích giả làm cả hai để cảm nhận sự khác biệt.
Cả cánh tay vỗ đệm, không chống cổ tay. Tay vỗ xuống đệm bằng cả cánh tay, lòng bàn tay úp, giúp chia lực. Trẻ được nhắc không đẩy thẳng tay ra chống, vì cổ tay nhỏ phải nhận cả sức nặng cơ thể. Với trẻ mầm non, cú vỗ không cần mạnh, chỉ cần đúng chỗ.
Điều kiện an toàn của buổi tập ngã
Tập ngã chỉ an toàn khi sàn an toàn. Đệm phải đủ dày, êm, không trơn, các mảnh ghép khít không hở mép. Khoảng trống xung quanh mỗi trẻ phải đủ rộng để không lăn vào bạn hay vào tường. Phòng tập nên được dọn sạch đồ vật nhỏ, và trẻ không đeo kẹp tóc cứng, vòng hay đồ chơi trong túi.
Sĩ số khi tập ngã nên nhỏ hơn bình thường, hoặc chia lớp thành từng nhóm để giáo viên quan sát được từng em. Giáo viên quỳ gần đệm, sẵn sàng đỡ đầu hay lưng trẻ ở những lần đầu. Tuyệt đối không có hoạt động xô đẩy để trẻ "ngã thật"; cú ngã bị người khác gây ra là cú ngã không kiểm soát được.
Trẻ vừa ốm dậy, đang đau, có tiền sử chấn thương cổ hay lưng, hoặc có tình trạng sức khoẻ cần lưu ý nên được ba mẹ báo cho giáo viên trước. Với những trẻ này, giáo viên có thể cho tập các bước thấp nhất hoặc chỉ quan sát, và khi có nghi ngại, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Khi trẻ sợ ngã: đi chậm, đi cùng
Có trẻ thích thú ngay khi được lăn trên đệm, có trẻ đứng co ro ở mép sàn. Nỗi sợ ngã là bình thường, nhất là với trẻ từng ngã đau. Ép trẻ ngã khi đang sợ dễ làm trẻ cứng người, chính tư thế dễ đau nhất.
Giáo viên thường cho trẻ sợ ngã bắt đầu bằng những việc chẳng giống ngã chút nào: nằm ngửa trên đệm đung đưa như chiếc thuyền, ôm gối lăn qua lại, ngồi xem bạn làm. Khi trẻ đã thấy đệm êm và không có gì đáng sợ, cô mới mời trẻ thử bước đầu tiên, có tay cô đỡ sau lưng.
Một mẹo nhỏ khác là cho trẻ sợ ngã làm "trợ lý" của cô trong vài buổi: đếm nhịp cho bạn lăn, đưa tay đỡ con thú bông lăn trên đệm, chỉ cho bạn chỗ thu cằm. Đứng gần hoạt động trong một vai an toàn giúp trẻ quen dần mà không bị đặt vào tâm điểm, và nhiều trẻ tự xin thử sau khi đã "dạy" con thú bông đủ lần.
Lời khen trong giai đoạn này nên nhắm vào sự dũng cảm hơn là kỹ thuật: "Con đã thử lăn rồi đấy", "Hôm nay con dám ngồi lên đệm". Với trẻ nhỏ, can đảm thử một lần là bước tiến lớn hơn nhiều so với một cú ngã đẹp.
Ba mẹ ôn cùng con ở nhà thế nào cho an toàn
Tập ngã ở nhà có thể giúp con nhớ lâu, nhưng chỉ khi điều kiện an toàn. Một vài gợi ý:
- Chỉ ôn trên nệm dày hoặc thảm xốp dày, tránh xa cạnh bàn, ghế, cửa kính.
- Ôn những bước thấp như lăn quả trứng, ngồi xuống thấp; để phần lăn qua vai cho giờ học có giáo viên.
- Dùng chính những câu con đã học ở lớp: "thu cằm nhìn rốn", "ngồi xuống trước".
- Không đẩy con để "thử phản xạ" dù đùa, vì con không chuẩn bị được.
- Khen khi con tự dùng kỹ năng trong đời thật, như ngồi thụp xuống khi trượt chân ở sân.
Nếu con ngã thật và có dấu hiệu đáng lo như đau đầu tăng dần, nôn, lừ đừ, đau sưng không giảm ở tay chân, cần đưa con đi khám ngay chứ không chờ xem.
Một điều nữa: đừng biến việc ôn ở nhà thành bài kiểm tra. Nếu con không muốn lăn hôm nay, cứ để đó. Kỹ năng ngã được giữ nhờ tập đều ở lớp và nhờ con thấy vui khi làm, không nhờ ba mẹ bắt làm lại cho đúng.
Những hiểu lầm về chuyện cho trẻ tập ngã
"Tập ngã là dạy con ngã nhiều hơn." Ngược lại, trẻ tập ngã thường tự tin hơn với thăng bằng của mình và biết tự hạ thấp người khi thấy chao đảo. Số lần ngã không tăng, chỉ có cách ngã thay đổi.
"Trẻ nhỏ mềm dẻo, ngã không sao đâu." Trẻ nhỏ đúng là hay ngã mà ít khi đau nặng, nhưng đầu của trẻ chiếm tỷ lệ lớn so với cơ thể nên dễ đập đầu hơn người lớn. Bảo vệ đầu vẫn là việc phải dạy.
"Cứ cho ngã trên sàn cứng mới quen." Sàn cứng không làm trẻ học nhanh hơn mà chỉ làm trẻ đau và sợ. Mọi lộ trình tập ngã đúng đều bắt đầu trên đệm mềm, và chỉ có võ sinh lớn ở trình độ cao mới tập trên mặt cứng hơn.
"Học vài buổi là thành phản xạ." Phản xạ cần lặp lại nhiều tuần, nhiều tháng. Vì thế lớp võ mầm non thường đưa một chút tập ngã vào gần như mọi buổi, thay vì dạy dồn trong vài buổi rồi bỏ.
Từ sàn võ ra đời thường: sân chơi, cầu thang, sàn trơn
Giá trị của tập ngã chỉ trọn vẹn khi trẻ dùng được nó ngoài sàn tập. Giáo viên có thể giúp bằng cách kể những tình huống đời thường và hỏi trẻ sẽ làm gì: trượt chân ở sàn nhà tắm ướt, vấp bậc cầu thang, bị bạn chạy va vào ở sân chơi. Trẻ trả lời bằng động tác: ngồi thụp xuống, thu cằm, cuộn người. Việc nối như vậy giúp kỹ năng không bị "nhốt" trong phòng tập.
Ở trường, những hoạt động ngoài trời như leo cầu trượt, chạy đuổi, đi trên gờ thấp là dịp tự nhiên để giáo viên nhắc lại. Khi một trẻ trượt ngã mà ngồi xuống đúng cách, cô nói ngay cho trẻ biết: "Con vừa ngã đúng như ở lớp võ đấy." Lời công nhận đúng lúc giúp trẻ nhận ra mình đã dùng kỹ năng thật.
Ở nhà, ba mẹ cũng nối được bằng những câu hỏi nhẹ lúc đi chơi: "Nếu con trượt ở chỗ này thì con làm gì nhỉ?" Trẻ thích trả lời bằng cách làm thử ngay tại chỗ, và mỗi lần như vậy là một lần ôn tự nhiên, không cần đệm hay giờ tập riêng. Điều cần giữ là giọng nhẹ nhàng, không doạ con rằng chỗ nào cũng nguy hiểm, để con vẫn thích khám phá.
Song song, người lớn vẫn phải làm phần việc của mình: lau khô sàn, dán chống trơn ở bậc cầu thang, giữ sân chơi có nền mềm dưới các thiết bị leo trèo. Kỹ năng ngã giúp trẻ bớt đau khi tai nạn xảy ra, còn môi trường an toàn giúp tai nạn ít xảy ra ngay từ đầu. Hai thứ đi cùng nhau mới đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tập ngã được?
Những động tác thấp nhất như lăn quả trứng, ngồi xuống đệm có thể bắt đầu từ khoảng 3 tuổi trong lớp có giáo viên. Các kiểu ngã từ tư thế đứng và lăn qua vai nên để khi trẻ lớn hơn, vững thăng bằng và hiểu hướng dẫn. Mốc tuổi chỉ là tham khảo, mức sẵn sàng của từng trẻ mới quyết định.
Tập ngã nhiều có làm trẻ đau lưng không?
Trên đệm đủ dày, với động tác thấp và lưng cuộn tròn, tập ngã không gây đau lưng. Đau thường đến khi sàn cứng, đệm mỏng, hoặc trẻ ngã với lưng thẳng cứng. Nếu con kêu đau sau buổi tập, nên báo giáo viên và theo dõi; đau kéo dài thì đi khám.
Kỹ năng ngã trong võ có giúp khi đi xe đạp không?
Một phần có. Phản xạ thu cằm, không chống thẳng cổ tay và cuộn người giúp giảm chấn thương ở nhiều kiểu ngã. Nhưng khi đi xe đạp, mũ bảo hiểm và khu vực đạp xe an toàn vẫn là điều quan trọng nhất. Kỹ năng ngã là lớp bảo vệ thêm, không thay được đồ bảo hộ.
Con hay ngã ở nhà, có phải con vụng về không?
Trẻ mầm non ngã nhiều là bình thường vì đang phát triển thăng bằng và hay vận động nhanh hơn khả năng kiểm soát. Nếu con ngã nhiều hơn hẳn các bạn cùng tuổi, hay vấp ngay cả khi đi chậm, hoặc có thay đổi đột ngột, ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi để được kiểm tra.
Giáo viên dạy ngã cần có những gì?
Giáo viên cần hiểu kỹ thuật ngã của môn võ, biết điều chỉnh xuống mức trẻ nhỏ, có kỹ năng đỡ trẻ đúng cách và nắm sơ cứu cơ bản. Phòng tập cần đệm phù hợp và sĩ số vừa phải để quan sát được từng em. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường về những điều này.
