Một buổi năng khiếu cho trẻ mầm non thường đi qua bốn phần: mở đầu để kết nối và khơi gợi, khám phá để trẻ tự thử với chất liệu hay câu hỏi, thực hành có hướng dẫn để trẻ luyện một kỹ năng cụ thể, và chia sẻ để trẻ kể lại, trưng bày và khép buổi. Dù là lớp vẽ, dance, organ, Vovinam, catwalk hay toán tư duy, khung bốn phần này giúp buổi học có nhịp, có mục tiêu và vẫn chừa chỗ cho trẻ chủ động.
Khung chỉ là xương sống. Thứ làm nên buổi học tốt là mục tiêu rõ ràng, viết bằng hành vi có thể quan sát, và sự linh hoạt của giáo viên khi lớp không đi theo kế hoạch, điều xảy ra rất thường với trẻ ba đến sáu tuổi. Bài này hướng dẫn cách viết mục tiêu, cách thiết kế từng phần, một khung giáo án mẫu dùng được cho nhiều bộ môn, và việc nên làm sau mỗi buổi dạy.
Bắt đầu từ mục tiêu: viết điều sẽ nhìn thấy được
Giáo án hay hỏng ngay từ dòng mục tiêu. "Trẻ yêu thích âm nhạc", "trẻ phát triển khả năng sáng tạo" là những mong muốn tốt nhưng không dùng được để thiết kế buổi học, vì cuối giờ giáo viên không biết mình đã đạt hay chưa. Một mục tiêu dùng được mô tả điều trẻ làm mà người khác nhìn thấy: "trẻ vỗ đúng tiết tấu hai nốt ngắn một nốt dài theo mẫu cô", "trẻ dùng ít nhất hai màu pha được trên cùng một bức tranh", "trẻ giữ thăng bằng trên một chân trong lúc đếm đến năm".
Mục tiêu viết như vậy giúp giáo viên chọn đúng hoạt động. Nếu mục tiêu là pha màu, buổi học phải có lúc trẻ thật sự pha, chứ không chỉ tô vào hình có sẵn. Nó cũng giúp quan sát: giáo viên biết mình cần nhìn vào đâu trong lúc trẻ làm, và ghi lại gì cho buổi sau.
Mỗi buổi chỉ nên có một đến hai mục tiêu chính. Trẻ mầm non không học được năm điều mới trong bốn mươi lăm phút. Bên cạnh mục tiêu kỹ năng, giáo viên có thể ghi một mục tiêu về thái độ hay xã hội, nhưng cũng viết cụ thể: "trẻ chờ lượt khi dùng chung bảng màu" thay vì "trẻ biết hợp tác".
Cuối cùng, mục tiêu cần hợp với điểm trẻ đang đứng. Giáo viên dựa vào ghi chép của các buổi trước để chọn bước tiếp theo, không phải dựa vào một danh sách cố định cho cả khoá.
Phần mở đầu: kết nối trước, nội dung sau
Nghi thức vào lớp. Một cách chào giống nhau mỗi buổi, như một bài hát ngắn, một động tác chào, hay ngồi thành vòng, cho trẻ biết giờ học bắt đầu. Trẻ nhỏ cảm thấy an toàn khi biết điều gì sắp đến, và nghi thức giúp trẻ chuyển từ trạng thái chơi tự do sang trạng thái học.
Khơi gợi bằng một điều bất ngờ. Một chiếc hộp bí mật, một âm thanh lạ, một bức tranh chỉ hé một góc, một câu hỏi "các con có biết…". Mục đích là tạo câu hỏi trong đầu trẻ trước khi đưa nội dung. Trẻ tò mò thì học chủ động hơn hẳn trẻ chỉ được nghe giới thiệu.
Nối với điều trẻ đã biết. Hỏi lại một điều của buổi trước, hoặc một trải nghiệm đời sống liên quan: "hôm qua đi đường con có nghe tiếng trống không?". Kiến thức mới bám tốt hơn khi có chỗ để móc vào.
Giữ phần này ngắn. Phần mở đầu thường chỉ vài phút. Kéo dài quá, trẻ bắt đầu nhấp nhổm trước khi được làm gì. Dấu hiệu tốt là trẻ háo hức muốn bắt tay vào việc.
Phần khám phá: để trẻ thử trước khi được dạy
Khám phá là lúc trẻ tiếp xúc với chất liệu, nhạc cụ, động tác hay vấn đề theo cách của mình, trước khi giáo viên hướng dẫn kỹ thuật. Ở lớp vẽ, trẻ được thử màu nước trên giấy ướt và xem điều gì xảy ra. Ở lớp organ, trẻ bấm thử phím trầm phím bổng và nói mình nghe thấy gì. Ở lớp dance, trẻ di chuyển tự do theo đoạn nhạc mới. Ở lớp toán, trẻ tự phân loại một rổ đồ.
Lý do của phần này là trẻ hiểu lời hướng dẫn tốt hơn khi đã tự trải nghiệm vấn đề. Một trẻ đã thử để màu nước loang khắp tờ giấy sẽ hiểu ngay vì sao cô dạy cách thấm bớt nước trên cọ. Một trẻ chưa thử sẽ chỉ nghe một lời dặn.
Khám phá không có nghĩa là để mặc. Giáo viên chuẩn bị chất liệu có chủ đích, giới hạn vừa đủ để trẻ không lạc hướng, và đi vòng quanh quan sát, mô tả, hỏi. Những câu như "con thấy gì khi làm thế?", "nếu thử cách khác thì sao?" biến việc nghịch thành việc khám phá.
Phần này cũng là kho thông tin cho giáo viên. Nhìn cách trẻ tự tiếp cận, giáo viên biết trẻ nào đã sẵn sàng cho bước khó hơn, trẻ nào cần làm lại phần nền, và điều chỉnh phần thực hành ngay tại chỗ.
Phần thực hành: làm mẫu, làm cùng, tự làm
Thực hành có hướng dẫn là lúc trẻ luyện kỹ năng mục tiêu. Một trình tự hay dùng trong giáo dục, được hai nhà nghiên cứu P. David Pearson và Margaret Gallagher mô tả là chuyển giao trách nhiệm dần dần, áp vào lớp năng khiếu mầm non như sau.
- Cô làm, trẻ xem: giáo viên làm mẫu chậm, rõ, ít lời. Ở lớp dance là một đoạn bốn nhịp; ở lớp vẽ là cách chấm cọ vào nước rồi vào màu; ở lớp Vovinam là tư thế chào. Làm mẫu hai ba lần, có thể từ nhiều góc.
- Cô và trẻ cùng làm: cả lớp làm theo cùng lúc, giáo viên nói nhịp hoặc gợi ý từng bước. Đây là lúc giáo viên quan sát nhiều nhất để biết trẻ nào cần hỗ trợ.
- Trẻ làm theo nhóm hoặc cặp: giáo viên lùi lại, trẻ làm với bạn. Bạn giỏi hơn một chút thường là người hướng dẫn tốt cho bạn còn lại.
- Trẻ tự làm: trẻ làm một mình hoặc tự biến tấu. Giáo viên chỉ can thiệp khi cần, và ghi nhận ai đã tự làm được.
Không phải buổi nào cũng đi hết bốn bậc. Với kỹ năng mới, buổi đầu có thể chỉ đến bậc hai; buổi sau mới sang bậc ba, bốn. Điều quan trọng là giáo viên biết lớp đang ở bậc nào và không đòi trẻ tự làm khi chưa qua bước làm cùng.
Phần chia sẻ: khép buổi để trẻ mang điều đã học về
Phần chia sẻ hay bị cắt khi buổi học trễ giờ, trong khi đó lại là phần giúp trẻ ghi nhớ. Khi kể lại "hôm nay con đã làm gì", trẻ phải nhìn lại và đặt trải nghiệm thành lời, một bước củng cố trí nhớ rất hiệu quả.
Hình thức chia sẻ thay đổi theo bộ môn. Lớp vẽ trưng bày tranh và mời vài trẻ kể về tranh của mình. Lớp dance mời từng nhóm nhỏ biểu diễn đoạn vừa tập cho các bạn xem. Lớp organ cho vài trẻ chơi đoạn ngắn. Lớp toán mời trẻ kể cách mình giải. Điều chung là trẻ được lắng nghe và các bạn được học cách lắng nghe, cổ vũ.
Giáo viên khép buổi bằng một câu tóm điều cả lớp đã làm, một lời ghi nhận cụ thể cho nỗ lực của lớp, và một nghi thức kết thúc giống nhau mỗi buổi, như bài hát chào, cúi chào hay cùng dọn dẹp. Có thể gợi một điều nhỏ để trẻ thử ở nhà. Một buổi khép tốt cho trẻ cảm giác trọn vẹn và mong đợi buổi sau.
Khung giáo án mẫu dùng chung cho các bộ môn
Khung dưới đây là một gợi ý viết giáo án một buổi, minh hoạ bằng lớp vẽ cho nhóm trẻ 4–5 tuổi. Thời lượng ghi là ví dụ, thực tế điều chỉnh theo lớp.
| Mục | Nội dung ví dụ (lớp vẽ, 4–5 tuổi) |
|---|---|
| Mục tiêu chính | Trẻ pha được ít nhất một màu mới từ hai màu cơ bản và dùng trong tranh |
| Mục tiêu xã hội | Trẻ dùng chung bảng pha màu với bạn bên cạnh, chờ lượt rửa cọ |
| Chuẩn bị | Màu đỏ, vàng, xanh lam; bảng pha; cọ to; giấy dày; khăn lau; tạp dề |
| Mở đầu (khoảng 5 phút) | Bài hát chào; hộp bí mật có quả cam, chiếc lá; hỏi "màu cam ở đâu ra?" |
| Khám phá (khoảng 10 phút) | Mỗi cặp nhận hai màu, thử trộn trên bảng pha, kể màu mới |
| Thực hành (khoảng 15 phút) | Cô làm mẫu pha cam, xanh lá; cả lớp làm cùng; trẻ vẽ tranh "khu vườn" dùng màu tự pha |
| Chia sẻ (khoảng 7 phút) | Trưng bày; ba bốn trẻ kể màu mình pha; cả lớp cùng dọn; bài hát tạm biệt |
| Quan sát và ghi chép | Ai pha được màu mới; ai cần hỗ trợ cầm cọ; khoảnh khắc đáng nhớ |
| Phương án dự phòng | Nếu lớp mệt: rút gọn phần vẽ, chuyển sang in tay bằng màu tự pha |
Khung này dùng được cho dance, organ, Vovinam, catwalk hay toán bằng cách thay nội dung từng ô. Dòng "phương án dự phòng" nhỏ nhưng quan trọng: viết sẵn giúp giáo viên bình tĩnh đổi hướng khi lớp không theo kế hoạch.
Sau buổi dạy: năm phút ghi chép để buổi sau tốt hơn
Giáo án không xong khi buổi học kết thúc. Giáo viên giỏi dành vài phút sau mỗi buổi để ghi lại: mục tiêu có đạt không, trẻ nào làm tốt bất ngờ, trẻ nào gặp khó, phần nào kéo dài hơn dự kiến, điều gì nên đổi. Những ghi chép này trở thành nguyên liệu cho giáo án tiếp theo và cho hồ sơ tiến bộ của từng trẻ.
Câu hỏi phản tư đơn giản nhất là "nếu dạy lại buổi này, mình sẽ đổi gì?". Câu trả lời thường rất cụ thể: chuẩn bị ít màu hơn, cho phần khám phá dài hơn, đổi bài nhạc khác. Qua vài tháng, những điều chỉnh nhỏ ấy tạo nên một bộ giáo án đã được thử thật với trẻ thật.
Ghi chép cũng nên có chỗ cho những điều không nằm trong mục tiêu: một trẻ vốn im lặng hôm nay tự giơ tay, hai bạn hay tranh giành hôm nay tự chia màu cho nhau. Những khoảnh khắc ấy cho thấy lớp năng khiếu đang nuôi cả những điều ngoài kỹ năng, và là thông tin quý để kể với ba mẹ.
Một trường có nhiều bộ môn năng khiếu dùng chung khung bốn phần như vậy thì trẻ học môn nào cũng gặp một nhịp quen thuộc, và giáo viên các môn có cùng một ngôn ngữ khi trao đổi về trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Giáo án lớp năng khiếu có cần theo mẫu của Bộ Giáo dục không?
Không có mẫu giáo án chung bắt buộc cho các lớp năng khiếu ngoại khoá. Mỗi trường hay trung tâm có quy định riêng. Điều cần là giáo án có mục tiêu rõ, hoạt động phù hợp lứa tuổi và có phần quan sát, ghi nhận trẻ.
Có nên bỏ phần khám phá để có thêm thời gian luyện kỹ năng?
Không nên bỏ hẳn. Phần khám phá giúp trẻ hiểu vì sao kỹ năng cần thiết, và cho giáo viên thông tin để điều chỉnh. Nếu thời gian ngắn, có thể rút gọn phần khám phá còn vài phút, nhưng vẫn giữ.
Mỗi buổi có cần đủ bốn phần không?
Nên giữ đủ bốn phần, dù độ dài từng phần thay đổi. Buổi giới thiệu kỹ năng mới có thể khám phá dài hơn; buổi ôn luyện có thể thực hành dài hơn. Phần mở đầu và chia sẻ dù ngắn cũng giúp trẻ có nhịp ổn định.
Lớp không đi theo giáo án thì giáo viên có làm sai không?
Không. Trẻ mầm non thường làm lớp đổi hướng, và giáo viên linh hoạt theo trẻ là dấu hiệu dạy tốt. Điều quan trọng là vẫn giữ mục tiêu chính, và ghi lại điều đã xảy ra để điều chỉnh buổi sau.
Làm sao viết mục tiêu cho những môn khó đo như catwalk?
Vẫn viết bằng hành vi nhìn thấy được: trẻ đi hết đường đi với lưng thẳng, dừng ở điểm giữa và nhìn về phía khán giả trong khi đếm đến ba. Mục tiêu càng cụ thể thì giáo viên càng dễ quan sát và trẻ càng dễ hiểu cô mong gì.
Ba mẹ có được xem giáo án của lớp con không?
Nhiều trường sẵn lòng chia sẻ mục tiêu và nội dung chính của từng giai đoạn. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên con đang học gì và nên hỗ trợ ở nhà thế nào. Giáo án chi tiết từng buổi là tài liệu làm việc của giáo viên, không phải lúc nào cũng phát ra.
