Buổi học năng khiếu cho trẻ mầm non nên được chia thành nhiều đoạn ngắn, mỗi đoạn có một nhiệm vụ rõ, xen kẽ hoạt động vận động với hoạt động tĩnh, và có chuyển tiếp nhẹ nhàng giữa các đoạn. Sức chú ý của trẻ ba đến sáu tuổi ngắn hơn người lớn rất nhiều và lên xuống trong buổi, nên một buổi bốn mươi lăm phút liền một hoạt động gần như chắc chắn mất trẻ ở nửa sau.
Không có con số thần kỳ cho độ dài chú ý. Câu "trẻ chú ý được số phút bằng tuổi nhân hai" được truyền miệng nhiều nhưng không phải kết quả nghiên cứu đáng tin; độ chú ý thay đổi theo hoạt động, theo hứng thú, theo giờ trong ngày và theo từng trẻ. Bài này giúp giáo viên nghĩ về nhịp buổi học theo cách thực tế hơn: chia đoạn, xếp động tĩnh, đọc dấu hiệu của lớp, và chọn thời điểm trong ngày.
Sức chú ý của trẻ nhỏ hoạt động thế nào
Chú ý ở trẻ mầm non có hai mặt. Một mặt, trẻ có thể tập trung rất lâu vào thứ mình say mê: một bé bốn tuổi xếp khối ba mươi phút không rời, một bé năm tuổi tô một bức tranh cả buổi. Mặt khác, trẻ khó giữ chú ý vào thứ người lớn chọn mà trẻ không thấy hứng thú, và dễ bị kéo đi bởi âm thanh, chuyển động xung quanh.
Khả năng tự điều khiển chú ý, tức là cố giữ tập trung vào việc cần làm và gạt bỏ sự xao nhãng, thuộc nhóm kỹ năng mà các nhà tâm lý gọi là chức năng điều hành. Nhóm kỹ năng này phát triển mạnh trong những năm mầm non nhưng còn rất non. Vì vậy trẻ ba tuổi và trẻ sáu tuổi khác nhau nhiều về khả năng ngồi nghe hướng dẫn, dù cả hai đều có thể say mê một hoạt động tự chọn.
Với giáo viên, điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, phần hướng dẫn bằng lời phải ngắn, vì đó là phần đòi chú ý có điều khiển nhiều nhất. Thứ hai, phần trẻ được làm, được chọn, được di chuyển có thể dài hơn, vì hứng thú tự nhiên giữ trẻ lại.
Chia đoạn buổi học theo độ tuổi
Bảng dưới gợi ý độ dài các đoạn trong một buổi năng khiếu, dựa trên kinh nghiệm thực hành phổ biến ở lớp mầm non, không phải chuẩn bắt buộc. Giáo viên điều chỉnh theo lớp cụ thể.
| Độ tuổi | Một đoạn hướng dẫn bằng lời | Một đoạn thực hành | Gợi ý tổng thời lượng |
|---|---|---|---|
| Khoảng 3 tuổi | Rất ngắn, một hai câu kèm làm mẫu | Vài phút, đổi hoạt động thường xuyên | Ngắn, thường dưới 40 phút |
| Khoảng 4 tuổi | Ngắn, làm mẫu là chính | Khoảng năm đến mười phút | Khoảng 40–45 phút |
| Khoảng 5–6 tuổi | Có thể dài hơn chút, vẫn kèm làm mẫu | Khoảng mười đến mười lăm phút | Khoảng 45–60 phút |
Các con số trên mang tính tham khảo. Một hoạt động trẻ say mê có thể kéo dài gấp đôi mà không ai mất tập trung; một đoạn nghe giảng nhàm có thể mất lớp sau hai phút. Đọc lớp quan trọng hơn bấm giờ.
Một cách kiểm tra đơn giản là ghi lại, sau vài buổi, đoạn nào trẻ thường bắt đầu ngọ nguậy. Nếu lần nào cũng là phút thứ bảy của đoạn nghe giảng, đó là độ dài tối đa của đoạn ấy với lớp này.
Nguyên tắc xếp nhịp: động – tĩnh – động
Xen kẽ vận động và tĩnh. Sau một đoạn ngồi tập trung, trẻ cần đứng dậy, vươn vai, di chuyển. Sau một đoạn vận động mạnh, trẻ cần hạ nhịp trước khi vào việc tĩnh. Lớp dance hay Vovinam cần đoạn tĩnh để nghe hướng dẫn và thả lỏng; lớp vẽ hay toán cần đoạn động để trẻ không bồn chồn.
Đặt việc khó nhất ở đoạn giữa. Đầu buổi trẻ còn đang ổn định, cuối buổi trẻ đã mệt. Phần cần chú ý nhiều nhất, như học động tác mới hay kỹ thuật mới, đặt sau phần khởi động và trước khi trẻ bắt đầu mỏi.
Kết thúc bằng điều trẻ làm được. Đoạn cuối nên là thứ trẻ đã thạo hoặc thích nhất, để buổi học khép lại bằng cảm giác thành công. Trẻ nhớ buổi học theo cảm giác lúc kết thúc nhiều hơn người lớn nghĩ.
Có nhịp quen lặp lại. Các buổi có cùng một trình tự lớn, mở đầu, khám phá, thực hành, chia sẻ, giúp trẻ biết điều gì sắp đến và ít phải tốn sức cho việc thích nghi. Trong khung quen đó, nội dung từng đoạn thay đổi để giữ sự mới mẻ.
Chuyển tiếp: phút dễ mất lớp nhất
Những phút chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác là lúc lớp mầm non dễ rối nhất: trẻ đứng dậy, đi lại, nói chuyện, và không phải trẻ nào cũng biết phải làm gì tiếp. Một buổi có năm sáu lần chuyển tiếp mà mỗi lần mất ba phút thì đã mất gần một phần ba buổi học.
Chuyển tiếp tốt có ba thành phần. Một là báo trước: "còn một lần vẽ nữa là mình cất cọ", để trẻ chuẩn bị tâm thế. Hai là tín hiệu quen: một tiếng chuông, một đoạn nhạc ngắn, một câu vỗ tay mà cả lớp biết nghĩa là "dừng lại, nhìn cô". Ba là có việc cho trẻ trong lúc chuyển: hát một bài ngắn khi đi rửa tay, đếm bước khi đi từ thảm ra bàn, đi theo kiểu con vật khi ra sân.
Ở lớp có nhiều đồ dùng như lớp vẽ, khâu dọn và phát đồ cũng nên được thiết kế: đồ để sẵn trên khay, mỗi bàn một khay, trẻ được giao nhiệm vụ phát và thu. Trẻ mầm non rất thích làm "người giúp việc của lớp", và giao việc là cách giảm thời gian chờ hiệu quả nhất.
Khi chuyển tiếp trơn tru, buổi học có cảm giác liền mạch dù được chia nhiều đoạn. Đó là điều làm nên khác biệt giữa một buổi bốn mươi lăm phút trẻ học thật ba mươi phút với một buổi trẻ chỉ học thật hai mươi phút.
Dấu hiệu lớp đang mệt và cách đổi nhịp
Giáo viên đọc lớp qua những dấu hiệu nhỏ, và đổi nhịp trước khi lớp vỡ.
- Nhiều trẻ cùng ngọ nguậy, nằm ra sàn, chơi với đồ bên cạnh: đoạn tĩnh đã quá dài. Chèn ngay một hoạt động vận động ngắn.
- Trẻ hỏi lại hướng dẫn liên tục: lời hướng dẫn quá dài hoặc quá trừu tượng. Làm mẫu lại, ít lời hơn.
- Trẻ cười đùa quá đà, va chạm nhau: lớp đang quá phấn khích, thường sau vận động mạnh. Chuyển sang hoạt động hạ nhịp: thở chậm, nằm nghe nhạc, đếm ngược nhỏ dần.
- Trẻ ngáp, mắt lờ đờ, phản ứng chậm: lớp mệt thật, có thể do giờ học hay thời tiết. Rút ngắn phần khó, chuyển sang phần trẻ thích, kết thúc sớm cũng không sao.
- Một hai trẻ rời nhóm: chưa chắc cả lớp mệt. Quan sát trẻ đó riêng; có thể trẻ cần nghỉ ngắn ở góc yên tĩnh rồi quay lại.
Đổi nhịp kịp thời không phải là bỏ giáo án. Mục tiêu của buổi vẫn giữ; chỉ cách đi đến đó thay đổi. Một buổi kết thúc sớm năm phút mà trẻ vui còn tốt hơn một buổi kéo đủ giờ mà nửa sau không ai học.
Mỗi bộ môn một nhịp riêng
Nguyên tắc động tĩnh xen kẽ áp dụng cho mọi lớp, nhưng mỗi bộ môn có điểm xuất phát khác nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ cần bù cho từng môn.
| Bộ môn | Thiên về | Cần bù thêm | Ví dụ đoạn bù |
|---|---|---|---|
| Vẽ, tạo hình | Tĩnh, ngồi lâu | Vận động ngắn giữa buổi | Đứng dậy "vẽ trên không" bằng cả cánh tay theo nhạc |
| Đàn organ | Tĩnh, tập trung bàn tay | Vận động toàn thân, nghe | Đi quanh lớp theo nhịp nhanh chậm của bản nhạc |
| Toán tư duy | Tĩnh, suy nghĩ | Vận động có toán | Nhảy đếm bước, xếp hàng theo chiều cao |
| Dance | Động, nhịp cao | Tĩnh, nghe hướng dẫn, thả lỏng | Nằm thở chậm, ngồi xem bạn làm mẫu |
| Vovinam | Động, hiệu lệnh | Tĩnh, tập trung, lễ nghi | Ngồi thiền ngắn, chào và nghe kể chuyện võ |
| Catwalk, trình diễn | Xen kẽ, chờ lượt nhiều | Việc cho trẻ trong lúc chờ | Trẻ ngồi chờ làm khán giả, vỗ tay theo nhịp bạn đi |
Lớp catwalk và dance nhóm có đặc thù là trẻ phải chờ lượt nhiều. Thời gian chờ không có việc là lúc trẻ mất tập trung nhanh nhất, nên giao cho trẻ đang chờ một vai cụ thể: khán giả, người đếm nhịp, người quan sát xem bạn có nhìn về phía trước không.
Nhịp của chính giáo viên
Nhịp buổi học không chỉ nằm ở giáo án mà còn ở cách giáo viên nói và di chuyển. Một giáo viên nói nhanh, nói liền, đi lại liên tục sẽ kéo lớp vào trạng thái hấp tấp. Một giáo viên nói chậm, có ngắt nghỉ, hạ giọng khi cần lớp lắng xuống sẽ giúp trẻ điều chỉnh theo.
Trẻ nhỏ "bắt nhịp" theo người lớn rất mạnh. Khi lớp ồn, nói to hơn thường làm lớp ồn hơn; nói nhỏ lại và chậm lại thường hiệu quả hơn. Khi lớp uể oải, một chút năng lượng trong giọng và cử chỉ của cô kéo trẻ dậy nhanh hơn mọi lời nhắc.
Giáo viên cũng cần nhịp cho mình. Dạy liên tiếp nhiều lớp nhỏ tuổi rất tốn sức, và một giáo viên mệt khó đọc được lớp. Năm phút giữa hai lớp để uống nước, sắp lại đồ và nhìn lại giáo án là thời gian đáng giá cho chất lượng buổi sau.
Chọn giờ trong ngày và trong tuần
Cùng một lớp trẻ, buổi sáng và buổi chiều có thể khác nhau hẳn. Nhiều lớp năng khiếu trong trường mầm non diễn ra vào buổi chiều, sau giờ ngủ trưa và ăn xế. Đây là thời điểm khá tốt nếu trẻ đã tỉnh hẳn, nhưng những phút đầu sau khi ngủ dậy trẻ thường còn uể oải. Phần mở đầu của buổi chiều nên có chút vận động nhẹ để đánh thức cơ thể.
Lớp vào cuối ngày, khi trẻ đã qua một ngày dài ở trường, cần nhịp nhẹ hơn: ít yêu cầu ngồi lâu, nhiều hoạt động trẻ tự chọn. Lớp vào cuối tuần thường có trẻ tỉnh táo hơn nhưng cũng có trẻ vừa trải qua chuyến đi chơi mệt.
Giáo viên không phải lúc nào cũng chọn được giờ dạy, nhưng có thể chọn nhịp hợp với giờ ấy. Ghi chép sau mỗi buổi về trạng thái của lớp theo giờ giúp giáo viên dự đoán và chuẩn bị tốt hơn.
Lớp năng khiếu học ngay trong trường có một lợi thế nhỏ mà đáng kể: giáo viên dễ biết trẻ vừa làm gì trước giờ học, từ đó chọn phần mở đầu và nhịp buổi cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Buổi học năng khiếu cho trẻ bốn tuổi nên dài bao lâu?
Nhiều lớp chọn khoảng bốn mươi đến bốn mươi lăm phút cho trẻ bốn tuổi, chia thành nhiều đoạn ngắn. Quan trọng hơn tổng thời lượng là cách chia nhịp: đoạn hướng dẫn ngắn, có vận động xen kẽ, và kết thúc trước khi trẻ quá mệt.
Con chỉ tập trung được vài phút ở lớp, có phải con kém tập trung?
Chưa chắc. Trẻ mầm non chú ý ngắn với việc người lớn chọn là bình thường, nhất là khi hoạt động chưa hấp dẫn với trẻ. Hãy xem con có tập trung lâu vào thứ con thích không. Nếu có, khả năng chú ý của con đang phát triển bình thường.
Có nên cho trẻ nghỉ giữa buổi học không?
Nên có những đoạn chuyển nhịp đóng vai trò nghỉ, như vươn vai, uống nước, hát một bài. Không cần một giờ nghỉ tách hẳn như học sinh lớn. Với trẻ mệt hoặc quá tải, một góc yên tĩnh để ngồi một chút cũng hữu ích.
Học năng khiếu ngay sau giờ ngủ trưa có ổn không?
Ổn, nếu phần đầu buổi có vận động nhẹ để trẻ tỉnh hẳn. Trẻ vừa ngủ dậy thường cần vài phút để vào nhịp. Giáo viên nên tránh đưa phần khó nhất vào ngay đầu buổi chiều.
Lớp kéo dài hơn để tập cho kịp biểu diễn có hại không?
Thỉnh thoảng kéo dài một chút không sao, nhưng tập dồn nhiều buổi dài liên tiếp dễ làm trẻ mệt và mất hứng. Tốt hơn là chia nhỏ phần tập và bắt đầu chuẩn bị sớm. Với trẻ mầm non, biểu diễn nên phục vụ niềm vui, không phải ngược lại.
