Khi trẻ mầm non ngồi đàn organ, khuỷu tay nên ngang hoặc cao hơn mặt phím một chút, bàn chân đặt chắc trên sàn hoặc trên bục kê, lưng thẳng tự nhiên ở nửa trước ghế, và bàn tay cong nhẹ như đang úp lên một quả bóng nhỏ, đầu ngón chạm phím. Đây là tư thế giúp trẻ bấm phím bằng ít sức nhất, không mỏi vai, không gục cổ tay, và tạo thói quen tốt cho mọi nhạc cụ phím về sau.
Ở tuổi bốn, năm, sáu, không ai đòi trẻ ngồi đúng như một học sinh nhạc viện. Mục tiêu là tránh những thói quen khó sửa về sau và giữ cho cơ thể trẻ thoải mái trong mấy phút ngồi đàn. Phần dưới đi qua từng điểm từ ghế, chân, lưng đến cổ tay, ngón tay, kèm những hoạt động giúp trẻ nhớ tư thế bằng hình ảnh và cách sửa mà không làm trẻ chán.
Vì sao tư thế quan trọng ngay từ những buổi đầu
Thói quen cơ thể hình thành rất nhanh ở trẻ nhỏ. Một bé ngồi quá thấp trong nhiều tuần sẽ quen nhấc vai, gồng cổ tay để với lên phím. Khi lớn hơn, cái gồng ấy làm tiếng đàn cứng, tay nhanh mỏi, và sửa lại mất nhiều thời gian hơn là dạy đúng từ đầu.
Tư thế tốt cũng là chuyện thoải mái. Trẻ ngồi đúng tầm thì bấm phím nhẹ nhàng, không phải dồn sức, nên ngồi được lâu hơn và thấy chơi đàn dễ chịu. Ngược lại, trẻ ngồi khó chịu sẽ ngọ nguậy, quay ngang, và người lớn dễ hiểu nhầm là trẻ thiếu tập trung, trong khi vấn đề nằm ở cái ghế.
Dù vậy, tư thế không phải điều duy nhất. Ở tuổi mầm non, niềm vui và tai nghe vẫn đứng trước. Giáo viên giữ tư thế ở mức "đủ tốt" và sửa dần, không biến mỗi buổi thành buổi chỉnh dáng.
Cũng cần nhớ rằng cơ thể trẻ thay đổi nhanh. Một chiếc ghế vừa vặn đầu năm học có thể đã thấp sau vài tháng trẻ cao lên. Giáo viên và ba mẹ nên kiểm lại độ cao ghế định kỳ, nhất là khi thấy trẻ bắt đầu gục cổ tay hay nhấc vai mà trước đó không có.
Ghế, chân và khoảng cách tới đàn
Độ cao ghế. Khi trẻ đặt tay lên phím, cẳng tay nên gần song song với mặt sàn, khuỷu tay ngang hoặc nhỉnh hơn mặt phím. Ghế đàn người lớn thường quá thấp với trẻ; ghế chỉnh được độ cao hoặc một tấm đệm chắc, không trơn sẽ giải quyết việc này.
Chỗ đặt chân. Khi ghế đã nâng cao, chân trẻ thường lơ lửng. Chân lơ lửng làm thân người thiếu điểm tựa, trẻ phải bám vào đàn để giữ thăng bằng. Một bục kê hay chồng sách chắc dưới chân giúp trẻ ngồi vững hơn hẳn.
Ngồi ở đâu trên ghế. Trẻ ngồi ở nửa trước của ghế, không tựa lưng ra sau và không ngồi sát mép. Khi cần với sang hai bên bàn phím, trẻ nghiêng người từ hông chứ không trườn cả người.
Cách đàn bao xa. Một cách thử đơn giản: trẻ duỗi thẳng tay ra trước, nắm tay vừa chạm mép ngoài của nắp đàn hoặc mép phím đen. Ngồi quá gần thì khuỷu tay bị ép ra sau, quá xa thì lưng phải chúi về trước.
Ngồi giữa đàn. Rốn của trẻ đối diện khoảng phím Đô ở giữa đàn. Đây là vị trí cho hai tay với được hai phía như nhau, và cũng là mốc giáo viên dùng để giới thiệu "nhà" của các ngón tay.
Bàn tay: cong tự nhiên, đầu ngón chạm phím
Hình ảnh hay dùng nhất là "úp tay lên một quả cam nhỏ" hoặc "ôm một quả bóng". Khi trẻ thả tay xuôi bên người, các ngón tự nhiên đã hơi cong; đó chính là độ cong cần có trên phím. Trẻ chỉ cần giữ hình dáng ấy và đặt lên đàn.
Các ngón bấm bằng phần thịt gần đầu ngón, không bấm bằng móng và không nằm dẹt cả đốt ngón trên phím. Riêng ngón cái chạm phím bằng cạnh ngoài, nằm hơi thấp hơn các ngón khác. Ngón út thường yếu và hay sụp ở trẻ nhỏ; đây là điều bình thường, sẽ khá dần theo thời gian.
Cổ tay giữ ngang với mu bàn tay, không gục xuống dưới mép phím và không vểnh cao lên. Cổ tay gục là lỗi phổ biến nhất ở trẻ mầm non, thường do ghế thấp. Sửa ghế trước, rồi mới sửa tay.
Móng tay nên được cắt ngắn. Móng dài chạm phím trước đầu ngón khiến trẻ phải duỗi thẳng ngón, mất ngay độ cong vừa học.
Hoạt động giúp trẻ nhớ tư thế bằng hình ảnh
Trẻ mầm non nhớ hình ảnh và cảm giác tốt hơn nhớ lời giải thích. Những hoạt động ngắn này có thể đặt ở đầu buổi hoặc khi chuyển từ phần hát sang phần chơi phím:
- Quả trứng trong lòng bàn tay: trẻ úp tay lên một quả bóng nhỏ mềm, cảm nhận độ cong, rồi rút bóng ra và giữ hình bàn tay trên phím.
- Chú nhện đi bộ: các đầu ngón "đi" trên mặt bàn, mặt nắp đàn như chân nhện, không để ngón nào nằm bẹp.
- Cây cầu: mu bàn tay là mặt cầu, các ngón là chân cầu. Cô thả nhẹ một món đồ chơi nhỏ "chạy" qua cầu; cầu sập là lúc cổ tay gục.
- Con rối dây: trẻ để tay buông thõng như con rối, cô "kéo dây" nhấc tay lên đặt nhẹ xuống phím. Hoạt động này giúp thả lỏng vai.
- Ngồi như cây: chân là rễ cắm xuống đất (bục kê), lưng là thân cây thẳng, tay là cành buông nhẹ.
Mỗi hoạt động chỉ mất một hai phút và có thể lặp lại nhiều buổi. Khi trẻ đã quen tên gọi, cô chỉ cần nhắc "nhớ chú nhện" là trẻ tự chỉnh tay.
Lực bấm và sự thả lỏng
Bàn phím của đàn organ điện tử thường nhẹ, nhiều loại không đổi âm lượng theo lực bấm. Điều này hợp với ngón tay nhỏ, nhưng cũng khiến một số trẻ bấm mạnh theo thói quen, đập phím như gõ trống. Giáo viên có thể cho trẻ thử bấm thật nhẹ xem phím có kêu không, để trẻ biết không cần dồn sức.
Dấu hiệu trẻ đang gồng: vai nhô lên gần tai, khuỷu tay ép chặt vào người, môi mím, nín thở khi chơi. Một câu hỏi vui như "vai con có đang đi lên chơi với tai không" thường đủ để trẻ thả vai xuống. Vài cái lắc tay, xoay vai giữa các lượt chơi cũng giúp giải toả.
Ở những đàn có phím cảm lực, trẻ lớn có thể thử chơi to, chơi nhỏ trên cùng một phím. Đây là bài học đầu về sắc thái, nhưng chỉ đến sau khi trẻ đã bấm thoải mái và đều tay.
Bàn tay nhỏ: những điều không nên ép
Bàn tay trẻ bốn, năm tuổi nhỏ và các ngón chưa độc lập với nhau. Khi ngón ba bấm xuống, ngón bốn thường đi theo; đây là đặc điểm phát triển, không phải lỗi. Giáo viên không ép trẻ giữ các ngón khác "đứng im hoàn toàn", chỉ cần các ngón không bấm nhầm phím.
Không nên bắt trẻ dang tay rộng để với những quãng xa hay bấm nhiều phím cùng lúc. Bài cho tuổi này nằm trong năm phím liền nhau, mỗi ngón một phím, để tay không phải căng. Những bài có hợp âm hoặc nhảy quãng xa nên để khi bàn tay đã lớn hơn.
Đốt đầu ngón có thể gãy gập vào trong khi bấm, nhất là ngón út và ngón tay trỏ. Giáo viên nhắc nhẹ, cho trẻ luyện "chú nhện", và chấp nhận rằng việc này sẽ khá lên dần khi cơ ngón khoẻ hơn. Sửa quá gắt khiến trẻ căng thẳng và gồng cả bàn tay, kết quả còn tệ hơn.
Sửa tư thế mà không làm trẻ mất hứng
Nguyên tắc đầu tiên là sửa một điều mỗi lần. Một bé vừa được nhắc ngồi thẳng, vừa bị nhắc cổ tay, vừa bị nhắc ngón cái sẽ chỉ nhớ được cảm giác bị nhắc. Giáo viên chọn điều quan trọng nhất trong buổi, thường là ghế và cổ tay, các điều khác để buổi sau.
Nguyên tắc thứ hai là sửa bằng hình ảnh và khen điều đã làm được: "bàn tay con hôm nay tròn như quả cam rồi, giờ mình thử cho cổ tay nằm ngang như cây cầu nhé". Khi cần chạm vào tay trẻ để chỉnh, giáo viên hỏi trước "cô giúp tay con một chút nhé" và chạm nhẹ. Đây cũng là cách dạy trẻ rằng cơ thể của mình được tôn trọng.
Nguyên tắc thứ ba là để âm nhạc đi trước. Khi trẻ đang hào hứng chơi một câu vừa tìm ra, đừng dừng lại để chỉnh tay. Để trẻ chơi xong, khen, rồi mới chỉnh cho lần sau.
Tư thế khi với sang hai phía và khi chơi hai tay
Khi bài chỉ dùng năm phím quanh Đô giữa, trẻ gần như không phải dịch chuyển. Nhưng ở những hoạt động khám phá âm trầm, âm bổng, trẻ phải với sang hai đầu đàn. Thói quen sai hay gặp là trẻ đứng dậy, trườn người hoặc kéo ghế chạy theo tay. Giáo viên hướng dẫn trẻ nghiêng người từ hông, hai chân vẫn đặt yên, tay đi trước và người đi theo nhẹ nhàng.
Khi hai tay luân phiên, mỗi tay có một "nhà" riêng: tay phải đặt ngón 1 ở Đô giữa, tay trái đặt ngón 1 ở Đô hoặc Son phía dưới, tuỳ bài. Khoảng cách giữa hai tay nên vừa với độ rộng vai trẻ, để khuỷu tay không bị kẹp vào người hay dang ra quá xa.
Một mẹo nhỏ là cho trẻ đặt hai tay lên đùi, rồi cùng lúc "bay" lên phím và đáp xuống đúng nhà. Hoạt động này vừa luyện tìm vị trí, vừa giúp trẻ luôn bắt đầu từ tư thế thả lỏng thay vì gồng tay chờ sẵn trên phím.
Ở nhà: kiểm tư thế của con trong một phút
Ba mẹ không cần biết đàn để giúp con giữ tư thế tốt. Một lượt nhìn nhanh trước khi con tập là đủ:
- Khuỷu tay của con ngang hoặc hơi cao hơn mặt phím chưa, hay con đang với lên.
- Bàn chân con có chỗ tựa chắc chắn không, hay đang đung đưa.
- Con ngồi giữa đàn, ở nửa trước ghế chưa, có đang dựa lưng ra sau.
- Vai con có thả lỏng không, hay đang nhô lên.
- Móng tay đã cắt ngắn chưa.
- Đèn có đủ sáng, đàn có bị đặt dưới nắng gắt hay ngay cửa gió không.
Nếu một trong những điểm này chưa ổn, chỉnh ghế và chỗ ngồi trước khi nhắc tay con. Phần lớn lỗi tay của trẻ nhỏ biến mất khi ghế đúng tầm. Đừng biến lượt kiểm này thành lời phê bình; ba mẹ có thể cùng con gọi tên "chú nhện", "cây cầu" như ở lớp để con thấy vui khi tự chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà không có ghế đàn chỉnh được độ cao thì làm sao?
Có thể dùng ghế cố định cộng một tấm đệm chắc, không trơn để nâng trẻ lên, và kê dưới chân một bục hay thùng gỗ vững. Điều cần kiểm là khuỷu tay ngang mặt phím và chân có chỗ tựa, không cần ghế chuyên dụng.
Trẻ cứ ngồi lệch sang một bên đàn thì có sao không?
Trẻ hay ngồi lệch về phía tay thuận. Lệch ít khi chơi một tay không đáng lo, nhưng khi chơi hai tay luân phiên thì nên đưa trẻ về giữa, rốn đối diện phím Đô giữa, để hai tay không phải với không đều.
Trẻ thích đứng chơi đàn thay vì ngồi có được không?
Đứng chơi vài phút khi khám phá tự do không có hại, nhất là với trẻ hiếu động. Khi học câu nhạc cần chính xác, ngồi đúng tầm giúp tay ổn định hơn. Có thể cho trẻ đứng ở phần khám phá và ngồi ở phần học.
Ngón tay trẻ cứ duỗi thẳng khi bấm phím thì sửa thế nào?
Kiểm tra móng tay trước, vì móng dài buộc trẻ duỗi ngón. Sau đó luyện các hoạt động như úp tay lên quả bóng nhỏ, chú nhện đi bộ ngoài đàn. Ngón cong là thói quen hình thành dần, không đòi được ngay trong vài buổi.
Có nên dùng dụng cụ chỉnh tay hay đặt đồng xu lên mu bàn tay không?
Với trẻ mầm non, các dụng cụ ép tư thế hay đặt vật lên mu bàn tay dễ làm trẻ gồng và căng thẳng. Hình ảnh, hoạt động vui và lời nhắc nhẹ hiệu quả hơn, lại giữ được niềm vui với đàn.
Trẻ kêu mỏi tay sau vài phút có phải do tư thế sai không?
Có thể do ghế thấp khiến cổ tay gục, do bấm quá mạnh, hoặc đơn giản do cơ tay trẻ còn yếu. Kiểm lại ghế và lực bấm, chia phần ngồi đàn thành những lượt ngắn, xen hoạt động khác. Nếu trẻ đau kéo dài, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
