Ở tuổi 3–6, trẻ học Vovinam không phải để biết đánh, để lên đai hay đi thi. Một lớp Vovinam mầm non đúng nghĩa giúp trẻ vận động toàn thân cho khoẻ và khéo, quen với lễ nghi và nề nếp tập thể, biết nghe hiệu lệnh, biết ngã mà không đau, và hiểu những quy tắc đơn giản để giữ an toàn cho cơ thể mình. Kỹ thuật võ chỉ là phương tiện; mục tiêu là sự phát triển vận động và tính tự chủ của một đứa trẻ đang lớn.
Bài này viết từ phía người làm học vụ: một lớp võ trong trường mầm non đặt mục tiêu gì cho từng lứa tuổi, vì sao những mục tiêu ấy hợp với sự phát triển của trẻ nhỏ, và ba mẹ nên kỳ vọng điều gì sau vài tháng con theo lớp. Những thứ thuộc về võ sinh lớn như hệ đai, đòn thế phức tạp hay thi đấu được để ra ngoài, vì chúng không phục vụ trẻ ở tuổi này.
Võ ở tuổi mầm non là vận động có nghi thức, không phải đánh nhau
Khi nghe con đi học võ, nhiều người lớn hình dung một sàn tập với những cú đấm, cú đá và những trận đối luyện. Với trẻ mầm non, bức tranh ấy gần như không có chỗ. Phần lớn thời gian trên sàn là chạy, nhảy, bò, lăn, giữ thăng bằng, đứng tấn, bước theo hiệu lệnh, đi kèm một vài động tác tay chân đơn giản mang dáng dấp võ. Cái làm nó khác giờ thể dục là nghi thức: chào khi vào sàn, đứng nghiêm khi nghe thầy cô nói, chào khi kết thúc.
Nghi thức có sức hút riêng với trẻ nhỏ. Trẻ ba bốn tuổi thích những việc có quy tắc rõ, lặp lại và mang cảm giác "người lớn". Bộ võ phục, cái chào đặt tay lên ngực, tiếng hô đồng thanh cho trẻ cảm giác mình đang tham gia vào một điều quan trọng. Chính cảm giác ấy giúp trẻ chịu đứng yên nghe hướng dẫn, chịu xếp hàng, chịu chờ lượt, những việc mà ở giờ chơi tự do trẻ rất khó làm.
Vì vậy, khi đánh giá một lớp võ cho trẻ mầm non, câu hỏi đúng không phải là con đã học được bao nhiêu đòn, mà là con vận động có khoẻ, có vui, có an toàn không, và con có dần biết tự điều khiển cơ thể và hành vi của mình trong một khuôn khổ chung hay không.
Mục tiêu theo từng lứa tuổi trong lớp Vovinam mầm non
Trẻ 3 tuổi và trẻ 6 tuổi khác nhau rất xa về sức chú ý, khả năng phối hợp và hiểu lời. Một lớp tử tế sẽ đặt mục tiêu khác nhau cho từng nhóm, thay vì dạy chung một giáo án. Bảng dưới là khung mục tiêu tham khảo, không phải chuẩn bắt buộc.
| Lứa tuổi | Vận động | Nề nếp và lễ nghi | An toàn |
|---|---|---|---|
| 3–4 tuổi | Chạy, bò, nhảy hai chân, đứng một chân vài giây, lăn trên đệm | Chào khi vào và ra sàn, ngồi vào chỗ của mình, dừng khi nghe tiếng hô | Ngồi xuống thay vì ngã ngửa, giữ khoảng cách với bạn |
| 4–5 tuổi | Đứng tấn ngắn, bước tiến lùi theo hiệu lệnh, phối hợp tay chân đơn giản | Xếp hàng, chờ lượt, làm theo chuỗi hai ba yêu cầu | Ngã ngồi, ngã nghiêng trên đệm, biết nói "dừng" |
| 5–6 tuổi | Chuỗi động tác ngắn có nhịp, thăng bằng khi đổi hướng, phản xạ theo tín hiệu | Tự nhắc nhau giữ nề nếp, chào và cảm ơn bạn tập cùng | Ngã an toàn nhiều hướng, quy tắc cơ thể, tìm người lớn khi gặp nguy |
Điểm chung của cả ba nhóm là không có đối kháng và không có thi đai. Tiến bộ được nhìn bằng việc trẻ làm được gì mà trước đó chưa làm được, không bằng thứ hạng so với bạn.
Vận động: nền thể chất mà mọi môn khác đều cần
Vận động thô và thăng bằng. Tuổi mầm non là giai đoạn trẻ hoàn thiện các vận động cơ bản như chạy, nhảy, ném, bắt, giữ thăng bằng. Những bài tấn và bước di chuyển của võ là cách luyện thăng bằng tĩnh và động rất tự nhiên, vì trẻ phải giữ trọng tâm khi đứng thấp và khi đổi hướng.
Phối hợp hai bên cơ thể. Một động tác tay đi cùng một bước chân đòi hỏi hai nửa trái phải của cơ thể làm việc cùng nhau. Trẻ mầm non tập điều này chậm và vụng lúc đầu, nhưng sự vụng về ấy chính là chỗ việc tập luyện có ý nghĩa.
Ý thức về cơ thể. Trẻ học biết tay mình đang ở đâu, chân mình cách bạn bao xa, mình đứng cao hay thấp. Cảm nhận này giúp trẻ ít va vấp hơn trong sinh hoạt hằng ngày và tự tin hơn khi leo trèo ở sân chơi.
Sức bền vừa sức. Một buổi học có nhịp xen kẽ vận động mạnh và nghỉ giúp trẻ tăng dần sức bền mà không kiệt sức, điều mà trẻ thành phố ít có dịp làm khi phần lớn thời gian ở trong nhà.
Nề nếp và tự chủ: phần "võ đạo" vừa với trẻ nhỏ
Võ Việt nói nhiều về đạo, nhưng với trẻ mầm non, đạo không thể là những bài giảng trừu tượng. Nó hiện ra trong những việc cụ thể: chào thầy cô và bạn trước khi tập, cất dép đúng chỗ, xếp hàng không chen, dừng lại ngay khi nghe hiệu lệnh, cảm ơn bạn sau khi tập chung. Lặp lại nhiều buổi, những hành vi ấy thành thói quen, và thói quen ấy đi theo trẻ ra khỏi sàn tập.
Tâm lý học phát triển gọi khả năng dừng một hành động đang làm, chờ đợi và làm theo quy tắc là một phần của các chức năng điều hành, trong đó có kiểm soát ức chế. Đây là năng lực lớn lên mạnh ở tuổi 3–6. Những hoạt động như "nghe hiệu lệnh mới bước", "đứng yên như tượng khi thầy giơ tay" là bài tập tự nhiên cho năng lực ấy, dù không nên thổi phồng rằng học võ sẽ "chữa" được sự hiếu động.
Điều quan trọng là nề nếp được xây bằng sự tôn trọng chứ không bằng nỗi sợ. Một lớp võ mầm non tốt không phạt hít đất, không quát nạt, không bêu tên trẻ chưa làm đúng. Trẻ giữ nề nếp vì thấy việc đó có ý nghĩa và được khích lệ khi làm đúng.
An toàn thân thể: món quà thực dụng nhất của lớp võ
Nếu phải chọn một kỹ năng của lớp võ mà trẻ dùng được nhiều nhất trong đời thường, đó là biết ngã. Trẻ nhỏ ngã hằng ngày: trượt chân ở sân, vấp ở bậc cửa, ngã xe đạp. Tập ngã đúng cách trên đệm, như ngồi xuống thấp, cuộn người, chống tay đúng kiểu, giúp trẻ có phản xạ bảo vệ đầu và cổ tay khi chuyện thật xảy ra.
Phần thứ hai là những quy tắc an toàn ở mức trẻ hiểu được: cơ thể của mình là của mình, có những vùng riêng tư không ai được chạm, mình được quyền nói "không", được chạy đi chỗ có người lớn tin cậy và kể lại. Lớp võ là nơi tự nhiên để dạy những điều này, vì trẻ đang học về cơ thể, về khoảng cách và về sự dứt khoát.
Lớp võ mầm non không dạy trẻ "đánh lại kẻ xấu". Với một đứa trẻ năm tuổi, cách tự vệ hiệu quả nhất là hét to, chạy đi và tìm người lớn. Dạy trẻ tin rằng mình có thể đánh thắng người lớn là dạy một điều sai và nguy hiểm.
Sau vài tháng, ba mẹ có thể nhận ra những thay đổi nào
Không nên kỳ vọng trẻ mầm non "thành võ sinh" sau một học kỳ. Những thay đổi đáng tin thường nhỏ, cụ thể và hiện ra trong sinh hoạt ở nhà:
- Con leo cầu thang, chạy nhảy ở sân chơi vững hơn, ít vấp hơn.
- Con chịu đứng yên nghe hết một câu dặn ngắn trước khi chạy đi.
- Con biết chào người lớn tự nhiên hơn, đôi khi còn nhắc cả nhà "phải chào".
- Khi trượt ngã, con ngồi thụp xuống hoặc chống tay đúng kiểu thay vì ngã ngửa.
- Con kể được một quy tắc an toàn, như "chỗ đồ bơi che là chỗ riêng của con".
- Con hào hứng khoe động tác mới, muốn tập cho ba mẹ xem.
Nếu sau một thời gian con vẫn sợ sàn tập, khóc mỗi lần đến lớp hay có dấu hiệu đau sau buổi tập, đó là lúc trao đổi với giáo viên để điều chỉnh, thay vì cố ép con theo cho đủ khoá.
Vovinam trong bức tranh năng khiếu chung của trẻ
Vovinam là một trong sáu cánh cửa năng khiếu mà trẻ mầm non có thể được mở ra, bên cạnh vẽ, nhạc, dance, trình diễn và toán tư duy. Nó thuộc nhóm vận động, nhưng giá trị của nó không chỉ là cơ bắp. Một đứa trẻ quen với nề nếp sàn võ thường dễ vào nếp ở lớp đàn; một đứa trẻ tự tin với cơ thể mình thường mạnh dạn hơn khi đứng trước tập thể.
Ngược lại, võ không phải lớp dành riêng cho trẻ hiếu động hay trẻ "cần mạnh mẽ hơn". Trẻ trầm tính cũng hưởng lợi từ vận động có nghi thức, và có trẻ hiếu động lại thích vẽ hơn chạy nhảy. Cách tốt nhất vẫn là để trẻ được thử, quan sát niềm vui của trẻ qua vài tuần, rồi mới quyết định đi sâu hay đổi hướng.
Với người làm giáo dục, thước đo cuối cùng của một lớp Vovinam mầm non rất đơn giản: trẻ ra về vui, khoẻ, không đau, và mỗi tuần làm chủ cơ thể mình thêm một chút.
Những hiểu lầm thường gặp về võ cho trẻ nhỏ
"Học võ để con biết đánh lại khi bị bắt nạt." Ở tuổi mầm non, bắt nạt giữa trẻ thường là giành đồ, xô đẩy, nói lời làm bạn buồn. Cách xử lý đúng là nói rõ "dừng lại", tránh ra và báo cô, chứ không phải đánh trả. Lớp võ dạy trẻ đứng thẳng, nói to và dứt khoát, đó mới là phần dùng được.
"Học võ sớm thì lớn lên giỏi võ." Kỹ năng võ thật sự đòi hỏi sức mạnh, sự phối hợp và khả năng hiểu kỹ thuật mà trẻ nhỏ chưa có. Trẻ bắt đầu lúc bảy tám tuổi với nền vận động tốt vẫn tiến bộ nhanh. Học sớm có giá trị ở nền vận động và nề nếp, không ở việc đi trước bạn bè.
"Lớp võ là nơi để trẻ hiếu động xả năng lượng." Vận động giúp trẻ hiếu động dễ chịu hơn, nhưng lớp võ tốt đòi hỏi trẻ dừng, chờ và nghe nhiều không kém lúc chạy nhảy. Với một số trẻ, phần này khó hơn cả. Lớp phù hợp là lớp giáo viên hiểu điều đó và chia nhỏ yêu cầu.
"Võ là môn của con trai." Ở tuổi 3–6, nhu cầu vận động và an toàn thân thể không khác nhau giữa bé trai và bé gái. Lớp mầm non cũng không có nội dung nào chỉ dành cho một giới.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi đã học Vovinam được chưa?
Được, nếu lớp được thiết kế cho đúng lứa tuổi đó: buổi ngắn, nhiều vận động cơ bản, ít yêu cầu đứng yên, không có đòn thế phức tạp. Trẻ 3 tuổi học võ thực chất là học vận động có nghi thức. Nếu trẻ chưa chịu tách ba mẹ hoặc chưa chịu làm theo nhóm, có thể đợi thêm vài tháng.
Học võ có làm trẻ hung hăng, hay đánh bạn hơn không?
Một lớp võ đúng nghĩa dạy điều ngược lại: dùng sức có kiểm soát, dừng khi nghe hiệu lệnh và tôn trọng bạn tập. Trẻ dễ bắt chước động tác đánh từ phim ảnh hơn là từ lớp võ có nề nếp. Nếu thấy con mang động tác võ ra đánh bạn, ba mẹ nên báo giáo viên để cô nhắc lại quy tắc trên sàn.
Con gái có nên học Vovinam không?
Có. Ở tuổi mầm non, nhu cầu vận động, thăng bằng, tự tin với cơ thể và hiểu quy tắc an toàn của bé trai và bé gái là như nhau. Lớp võ mầm non không chia nội dung theo giới. Điều cần xem là con có thích không, chứ không phải con là trai hay gái.
Trẻ mầm non học võ có cần thi lên đai không?
Không cần. Ở tuổi này, việc thi đai dễ biến thành áp lực so sánh mà không thêm giá trị phát triển nào. Nhiều lớp mầm non thay bằng những buổi trình diễn nhỏ hoặc ghi nhận bằng lời và hình ảnh về điều trẻ đã làm được. Hệ đai có thể đến sau, khi trẻ lớn hơn và tự muốn đi tiếp.
Một tuần nên tập Vovinam mấy buổi là vừa với trẻ nhỏ?
Với trẻ mầm non, điều quan trọng là đều đặn và vừa sức hơn là nhiều. Một đến hai buổi mỗi tuần, mỗi buổi ngắn, thường đủ để trẻ nhớ nề nếp và tiến bộ dần, đồng thời còn thời gian cho chơi tự do và nghỉ ngơi. Lịch cụ thể nên bàn với nhà trường theo sức của từng bé.
