Biểu cảm trong lớp trình diễn mầm non là khả năng của trẻ nhận ra một cảm xúc và cho người khác thấy cảm xúc ấy bằng gương mặt, ánh mắt, dáng người; giao tiếp bằng mắt là khả năng nhìn vào người đối diện hay khán giả một cách thoải mái trong lúc nói hoặc trình diễn. Trẻ 3–6 tuổi học hai điều này tốt nhất qua hoạt động chơi như soi gương, đóng vai con vật, đoán cảm xúc, kể chuyện bằng gương mặt, chứ không qua việc bị yêu cầu "cười lên" hay "nhìn thẳng vào".
Bài viết trình bày vì sao biểu cảm và ánh mắt là kỹ năng đáng dạy ở tuổi mầm non, các hoạt động cụ thể theo từng mức, cách tôn trọng những trẻ thấy khó khi nhìn vào mắt người khác, và ranh giới giữa biểu cảm tự nhiên của trẻ với kiểu tạo dáng người lớn không nên có trong lớp.
Biểu cảm là một phần của hiểu cảm xúc
Ở tuổi mầm non, trẻ đang học gọi tên cảm xúc: vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên, tự hào, xấu hổ. Trẻ học bằng cách nhìn gương mặt người khác, bắt chước, và được người lớn nói ra: "Con đang giận phải không?" Khả năng nhận ra cảm xúc trên mặt người khác và thể hiện cảm xúc của mình là một phần của cái mà các nhà nghiên cứu gọi là năng lực cảm xúc xã hội.
Lớp trình diễn có lợi thế đặc biệt ở đây: biểu cảm được tập một cách có chủ đích nhưng trong bối cảnh vui, không phải khi trẻ đang thật sự giận hay buồn. Trẻ được thử làm mặt giận như con sư tử, mặt sợ như con chuột thấy mèo, mặt tự hào như chú gà vừa đẻ trứng, rồi cười phá lên. Những lần thử như vậy giúp trẻ làm quen với cảm xúc mà không bị chúng nhấn chìm.
Khi trẻ biết cảm xúc trông như thế nào trên gương mặt mình và người khác, trẻ dễ hiểu bạn hơn, dễ nói ra cảm xúc của mình hơn. Biểu cảm trên sân khấu và trí tuệ cảm xúc trong đời sống là hai mặt của cùng một năng lực.
Hoạt động biểu cảm theo từng mức
Giáo viên dẫn dắt từ cảm xúc đơn giản, rõ ràng đến cảm xúc tinh tế hơn, từ làm cùng cả lớp đến làm một mình. Một số hoạt động gợi ý:
- Gương thần: cô làm một gương mặt, cả lớp làm theo như soi gương. Sau đó đổi để từng bạn làm, cả lớp làm theo bạn.
- Hộp cảm xúc: cô rút một tấm thẻ có hình gương mặt, trẻ làm theo và gọi tên cảm xúc.
- Con vật biết cảm xúc: đi như chú mèo vui, chú mèo buồn, chú mèo sợ; cùng một dáng đi nhưng gương mặt và dáng người thay đổi.
- Đoán xem bạn thấy gì: một bạn làm mặt, các bạn khác đoán đó là cảm xúc gì và vì sao.
- Kể chuyện bằng mặt: cô kể một câu chuyện ngắn, trẻ thể hiện gương mặt nhân vật ở từng đoạn.
- Đi catwalk theo cảm xúc: đi trên đường kẻ với cảm xúc được giao, như "đi như vừa nhận quà sinh nhật".
Mỗi hoạt động chỉ kéo dài vài phút. Điều quan trọng là trẻ được thử nhiều lần trong không khí vui, không có đúng sai. Gương mặt "giận" của mỗi trẻ một khác, và tất cả đều được chấp nhận.
Giáo viên tránh những cảm xúc có thể gây khó chịu cho trẻ nhạy cảm, như sợ hãi quá mức hay đau buồn sâu, và luôn kết thúc hoạt động bằng một cảm xúc tích cực.
Giao tiếp bằng mắt: dạy nhẹ nhàng, không ép
Nhìn vào mắt người đối diện được nhiều nền văn hoá coi là dấu hiệu của sự tự tin và chú ý. Nhưng với nhiều trẻ nhỏ, nhìn thẳng vào mắt người khác, nhất là người lớn hay người lạ, là điều khó chịu. Có trẻ rụt rè, có trẻ được dạy ở nhà rằng nhìn thẳng người lớn là vô lễ, và có trẻ mà việc nhìn vào mắt người khác thật sự gây quá tải cảm giác.
Vì vậy, lớp trình diễn mầm non dạy giao tiếp bằng mắt theo hướng thoải mái chứ không ép buộc. Giáo viên dùng những hướng dẫn mềm như "nhìn về phía ba mẹ", "nhìn bạn ngồi ở giữa", "nhìn chú gấu ở cuối phòng" khi đi catwalk. Khán giả là một vùng chứ không phải một đôi mắt cụ thể, nên áp lực nhẹ hơn nhiều.
Khi trẻ đã quen, giáo viên có thể thêm hoạt động hai bạn nhìn nhau và làm mặt cười trong vài giây, chơi "ai chớp mắt trước", hay nói câu chào khi nhìn bạn. Trẻ không muốn nhìn vào mắt thì có thể nhìn vào mũi hay trán người kia, người đối diện vẫn cảm nhận được sự chú ý.
Biểu cảm tự nhiên của trẻ, không phải tạo dáng người lớn
Ranh giới quan trọng nhất của phần biểu cảm là giữ cho nó là biểu cảm của trẻ. Lớp catwalk mầm non không dạy ánh mắt "lạnh lùng", "quyến rũ", không dạy nháy mắt, bĩu môi, liếc nhìn theo kiểu tạo dáng thời trang hay mạng xã hội. Những biểu cảm ấy được người lớn tạo ra cho người lớn xem, và đặt chúng lên gương mặt một đứa trẻ năm tuổi là người lớn hoá trẻ.
Biểu cảm phù hợp với trẻ mầm non là những cảm xúc trẻ thật sự có và hiểu được: vui, háo hức, tò mò, ngạc nhiên, tự hào, buồn cười. Trên sân khấu nhỏ của lớp, một nụ cười tươi khi được vỗ tay, một gương mặt ngạc nhiên trong tiết mục kể chuyện, một dáng ưỡn ngực tự hào khi đóng vai chú lính chì là đủ đẹp.
Giáo viên cũng không bắt trẻ cười suốt. Một đứa trẻ đi nghiêm trang, chăm chú hết đường kẻ cũng đang thể hiện mình. Ép cười tạo ra những nụ cười gượng và dạy trẻ rằng cảm xúc thật không quan trọng bằng vẻ ngoài.
Ánh mắt và biểu cảm trong từng phần của tiết mục catwalk
Khi trẻ đã quen với hoạt động biểu cảm, giáo viên ghép chúng vào phần đi catwalk. Bảng dưới gợi ý điểm nhìn và cảm xúc ở từng phần, dùng như hướng dẫn mềm chứ không phải yêu cầu bắt buộc.
| Phần tiết mục | Trẻ nhìn về đâu | Cảm xúc gợi ý |
|---|---|---|
| Bước ra | Điểm đánh dấu ở cuối đường | Háo hức, sẵn sàng |
| Đi trên đường | Phía trước, ngang tầm mắt | Vui, tự tin, hoặc theo nhân vật |
| Dừng ở cuối | Khán giả, ba mẹ, các bạn | Mỉm cười, tự hào |
| Chào | Khán giả rồi cúi đầu | Cảm ơn |
| Quay về | Chỗ đứng của nhóm | Thoải mái, vui vẻ |
Với trẻ ba bốn tuổi, chỉ cần một điểm nhìn là cuối đường và một cảm xúc là vui. Trẻ năm sáu tuổi có thể thay đổi cảm xúc theo nhân vật hay theo đoạn nhạc.
Điểm nhìn ở cuối đường nên là một vật cụ thể, như một con thú bông đặt trên ghế hay một tấm vải màu treo ở tường. Trẻ nhỏ khó giữ mắt nhìn về "phía trước" trừu tượng, nhưng nhìn về chú gấu thì dễ. Khi trẻ đã quen, giáo viên thay dần vật ấy bằng khán giả thật, như các bạn ngồi ở cuối phòng.
Khoảnh khắc dừng lại ở cuối đường là lúc biểu cảm và ánh mắt gặp nhau. Giáo viên dặn trẻ dừng hẳn, đếm thầm một hai, nhìn khán giả rồi mới chào. Hai nhịp đếm ấy giúp trẻ không vội vàng quay về và cho khán giả kịp nhìn thấy gương mặt rạng rỡ của trẻ.
Gương mặt của giáo viên là bài học đầu tiên
Trẻ nhỏ đọc gương mặt người lớn liên tục, và trong lớp trình diễn, gương mặt giáo viên là mẫu biểu cảm đầu tiên trẻ thấy. Một giáo viên kể chuyện với gương mặt sống động, ngạc nhiên thật sự khi nhân vật gặp chuyện bất ngờ, cười thật sự khi trẻ làm điều buồn cười, dạy biểu cảm hiệu quả hơn mọi bài tập.
Ngược lại, khi giáo viên mệt mỏi, cau có hay gương mặt vô cảm suốt buổi, trẻ khó mà thoải mái thể hiện cảm xúc. Lớp trình diễn đòi hỏi người dạy cũng chịu "trình diễn" một chút: làm mặt hề cùng trẻ, đóng vai con vật cùng trẻ, không ngại trông buồn cười trước lớp. Khi người lớn dám thể hiện, trẻ cũng dám.
Ánh mắt của giáo viên cũng vậy. Khi trẻ đi catwalk, cô nhìn trẻ với sự chú ý và vui vẻ, gật đầu khích lệ, chứ không nhìn đồng hồ hay nhìn vào điện thoại. Trẻ cảm nhận được mình đang được nhìn một cách thiện ý, và học rằng ánh mắt của người khác không phải là điều đáng sợ.
Khi trẻ thấy khó: tôn trọng sự khác biệt
Không phải trẻ nào cũng thoải mái với biểu cảm và ánh mắt trước đám đông. Trẻ rụt rè có thể cần nhiều tuần chỉ làm biểu cảm khi cả lớp cùng làm. Trẻ có những khác biệt trong phát triển, như trẻ trong phổ tự kỷ, có thể thấy việc nhìn vào mắt người khác thật sự khó chịu, và ép buộc chỉ gây căng thẳng.
Giáo viên linh hoạt bằng cách cho trẻ những lựa chọn khác để thể hiện: dùng tay, dùng dáng người, cầm một con rối để con rối "làm mặt" thay mình, hay nhìn về một đồ vật thay vì người. Mục tiêu là trẻ được tham gia và được thể hiện theo cách của mình, không phải mọi trẻ đều làm giống nhau.
Ba mẹ nên chia sẻ với giáo viên nếu con có những đặc điểm như vậy, để cô điều chỉnh ngay từ đầu. Với trẻ đang được can thiệp hay hỗ trợ đặc biệt, phối hợp với chuyên gia đang theo trẻ giúp lớp trình diễn trở thành môi trường hỗ trợ thêm chứ không phải áp lực.
Ba mẹ nuôi dưỡng biểu cảm ở nhà
Ở nhà, ba mẹ có nhiều dịp để cùng con chơi với cảm xúc: đọc truyện tranh và hỏi "Bạn thỏ đang thấy sao nhỉ, mặt bạn thế nào?", làm mặt trước gương cùng con, đoán cảm xúc của nhân vật khi xem phim hoạt hình. Những hoạt động này vừa gần gũi vừa củng cố điều con học ở lớp.
Khi con nói chuyện, ba mẹ ngồi xuống ngang tầm mắt con, đặt điện thoại xuống và nhìn con. Đây là cách dạy giao tiếp bằng mắt hiệu quả nhất: trẻ học nhìn người khác khi được người lớn nhìn mình với sự chú ý trọn vẹn.
Ba mẹ cũng nên chấp nhận mọi cảm xúc của con, kể cả cảm xúc khó như giận, ghen, buồn. Một đứa trẻ được phép buồn ở nhà sẽ hiểu rằng cảm xúc nào cũng có chỗ, và khi đứng trên sân khấu nhỏ của lớp, con thể hiện cảm xúc một cách tự nhiên chứ không gượng ép.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu nhìn vào mắt người khác, có phải con thiếu tự tin?
Không hẳn. Nhiều trẻ nhỏ thấy khó nhìn thẳng vào mắt người lớn hay người lạ vì rụt rè, vì thói quen gia đình hay vì nhạy cảm giác quan. Nếu con giao tiếp tốt theo cách khác thì chưa đáng lo. Nếu đi kèm khó khăn giao tiếp khác rõ rệt, ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên gia phát triển trẻ em.
Lớp catwalk có dạy trẻ tạo dáng như người mẫu không?
Lớp catwalk mầm non đúng hướng không dạy tạo dáng của người mẫu trưởng thành như ánh mắt quyến rũ, bĩu môi, lắc hông. Trẻ chỉ tập những dáng đứng, dáng đi và biểu cảm hợp với tuổi như cười vui, ngạc nhiên, tự hào, đóng vai con vật hay nhân vật trong truyện.
Tập biểu cảm có làm trẻ giả tạo không?
Khi được dạy như hoạt động chơi và kể chuyện, biểu cảm giúp trẻ hiểu cảm xúc hơn chứ không làm trẻ giả tạo. Điều cần tránh là ép trẻ cười suốt hay thể hiện cảm xúc trẻ không có. Giáo viên luôn chấp nhận cả những gương mặt nghiêm trang, chăm chú của trẻ.
Con nhỏ hay làm mặt xấu khi được chụp ảnh, có nên sửa không?
Trẻ nhỏ làm mặt xấu thường vì thấy vui hoặc ngượng, đó là biểu cảm tự nhiên của tuổi này. Không cần sửa gay gắt. Ba mẹ có thể chơi cùng con, chụp cả ảnh mặt xấu lẫn ảnh cười, và tôn trọng khi con không muốn bị chụp.
Ở nhà ba mẹ có nên tập biểu cảm cho con trước gương?
Có thể, nếu làm như một hoạt động vui ngắn, cả ba mẹ cùng làm mặt với con. Không nên biến thành buổi tập có yêu cầu đúng sai. Đọc truyện, đoán cảm xúc nhân vật và trò chuyện về cảm xúc hằng ngày cũng giúp con nhiều như tập trước gương.
