So sánh con với bạn, với anh chị em hay với "con nhà người ta" dễ làm trẻ mầm non mất niềm vui với chính hoạt động mình đang học: từ chỗ vẽ vì thích, con chuyển sang vẽ để hơn bạn, và khi không hơn được, con ngại vẽ. Ở tuổi 3–6, trẻ chưa có công cụ để hiểu rằng mỗi người phát triển một nhịp; một lời so sánh nghe qua có vẻ để khích lệ lại được trẻ nghe thành "con chưa đủ tốt".
Điều thay thế không phải là im lặng hay khen mọi thứ, mà là so con với chính con của hôm qua, và nhìn vào điều con đã làm thay vì vị trí của con so với người khác. Bài này giải thích vì sao người lớn hay so sánh, trẻ nhỏ tự đánh giá mình ra sao, so sánh gây hại thế nào trong học năng khiếu, và những câu nói cụ thể ba mẹ có thể dùng thay thế, kể cả khi chính con là người tự so sánh.
Vì sao người lớn hay so sánh
So sánh là phản xạ tự nhiên của con người. Nhà tâm lý học Leon Festinger, trong lý thuyết so sánh xã hội năm 1954, cho rằng con người đánh giá năng lực và ý kiến của mình bằng cách đặt cạnh người khác, nhất là khi không có thước đo khách quan. Năng khiếu của trẻ nhỏ đúng là thứ khó đo, nên ba mẹ dễ nhìn sang bạn cùng lớp để biết con mình "đang ở đâu".
Trong văn hoá gia đình Việt, so sánh còn được xem như một cách khích lệ. Câu "con xem bạn Bi kìa, bạn ấy đàn hay chưa" thường được nói với ý tốt: mong con có động lực. Hình ảnh "con nhà người ta" quen thuộc đến mức thành câu đùa, nhưng nhiều người lớn vẫn nhớ cảm giác khó chịu khi bị đặt cạnh một ai đó hồi nhỏ.
Ngoài ra là nỗi lo. Khi thấy con bạn đã đánh được cả bài, đã đứng lên trình diễn tự tin, ba mẹ lo con mình chậm. Nỗi lo ấy chính đáng, nhưng khi nó thoát ra thành lời so sánh trước mặt con, gánh nặng được chuyển sang vai đứa trẻ, người ít khả năng xử lý nó nhất.
Trẻ mầm non tự nhìn mình như thế nào
Các nghiên cứu về sự phát triển hình ảnh bản thân, trong đó có công trình của nhà tâm lý học Susan Harter, cho thấy trẻ mầm non thường có cái nhìn rất lạc quan về khả năng của mình. Một trẻ bốn tuổi có thể tự tin tuyên bố mình chạy nhanh nhất, vẽ đẹp nhất, dù thực tế không phải vậy. Đây không phải tính kiêu ngạo mà là đặc điểm phát triển: trẻ chưa so sánh mình với người khác một cách có hệ thống, mà so với chính mình lúc trước ("trước con chưa biết, giờ con biết").
Khoảng những năm đầu tiểu học, trẻ bắt đầu tự so sánh với bạn nhiều hơn, và hình ảnh bản thân trở nên thực tế hơn, đôi khi khắt khe hơn. Đó là bước phát triển bình thường. Nhưng khi người lớn đưa so sánh vào quá sớm và quá thường xuyên, trẻ mầm non mất đi giai đoạn quý giá được vui với tiến bộ của chính mình mà không bận tâm tới vị trí so với ai.
Sự lạc quan ấy có ích. Nó là nhiên liệu để trẻ thử những việc mới, chưa biết làm, mà không sợ. Một trẻ tin mình "vẽ đẹp" sẽ vẽ nhiều, và chính việc vẽ nhiều làm con vẽ tốt hơn thật. Nuôi dưỡng năng khiếu ở tuổi này, phần lớn, là giữ cho ngọn lửa tự tin ngây thơ ấy cháy đủ lâu.
So sánh gây hại thế nào trong việc học năng khiếu
Một lời so sánh đơn lẻ không làm hỏng một đứa trẻ. Nhưng khi thành thói quen, nó để lại những hậu quả có thể nhận ra:
- Chuyển động lực từ bên trong ra bên ngoài. Con vẽ không còn vì thích vẽ mà vì muốn được khen hơn bạn. Khi không còn ai để hơn, động lực cũng mất.
- Né việc khó. Trẻ sợ thua kém sẽ chọn những gì mình chắc làm tốt, tránh thử bộ môn mới hay bài khó hơn.
- Ghét người được đem ra so. Bạn cùng lớp, anh chị em trở thành đối thủ thay vì bạn chơi. Quan hệ anh chị em đặc biệt dễ tổn thương.
- Tự đánh giá mình theo người khác. Trẻ học rằng giá trị của mình phụ thuộc vào việc đứng trên hay dưới ai đó, một thói quen rất khó bỏ khi lớn.
- Giấu đi những gì chưa tốt. Con không muốn mang tranh về khoe, không muốn đàn cho ba mẹ nghe vì sợ bị so.
Ngay cả so sánh theo chiều khen ("con vẽ đẹp hơn bạn Na") cũng có những tác hại tương tự: nó dạy trẻ rằng đứng trên người khác là điều đáng giá, và đặt trẻ vào thế phải giữ vị trí ấy.
Đổi câu so sánh thành câu nhìn vào con
Không cần kiểm soát từng lời. Chỉ cần có sẵn trong đầu vài câu thay thế cho những tình huống hay gặp:
| Thay vì nói | Thử nói |
|---|---|
| Bạn Bi đánh được cả bài rồi, con mới được một đoạn. | Tuần trước con chưa đánh được đoạn này, giờ con đánh trơn rồi. |
| Chị con hồi bằng tuổi con vẽ đẹp hơn nhiều. | Mẹ thích cách con vẽ những đám mây tròn tròn, rất riêng của con. |
| Sao con không mạnh dạn được như bạn Su? | Con đứng ở hàng đầu hôm nay, mẹ thấy con đã gần sân khấu hơn lần trước. |
| Cả lớp đều thuộc bài võ, chỉ con chưa. | Bài này có mấy động tác con thấy khó nhất? Mình tập riêng phần đó nhé. |
| Con giỏi nhất lớp! | Con đã tập rất đều, và hôm nay con giữ nhịp chắc từ đầu tới cuối. |
Cột bên phải có ba đặc điểm: so con với chính con, nói cụ thể điều con đã làm, và hướng tới bước tiếp theo khi có khó khăn. Không câu nào phủ nhận thực tế; chúng chỉ đổi điểm nhìn.
Ba mẹ cũng có thể trao đổi với giáo viên để biết con đang tiến bộ ra sao so với chính con, thay vì hỏi "con có bằng các bạn không". Giáo viên năng khiếu mầm non có kinh nghiệm thường có sẵn những quan sát cụ thể như vậy.
Anh chị em: nơi so sánh dễ xảy ra nhất
Trong gia đình có hai con trở lên, so sánh gần như không tránh được, vì ba mẹ có sẵn một "mốc" ngay trong nhà. Câu "hồi anh con bằng tuổi này đã…" thoát ra rất tự nhiên. Nhưng với đứa em, cái bóng của anh chị có thể đè nặng, nhất là khi hai anh em học cùng một bộ môn.
Một cách giảm áp lực là để mỗi con có "vùng riêng". Nếu chị học vẽ, em có thể được khuyến khích thử dance hay đàn, không phải để tránh nhau mà để mỗi đứa có một lĩnh vực mình là người khám phá đầu tiên trong nhà. Nếu cả hai cùng thích một bộ môn, nhấn mạnh phong cách riêng: chị vẽ tỉ mỉ, em vẽ phóng khoáng, cả hai đều đáng quý.
Cũng nên tránh giao vai cố định: "đứa này giỏi nghệ thuật, đứa kia giỏi toán". Những nhãn như vậy, dù thoạt nghe là khen, có thể khiến mỗi đứa trẻ ngại bước vào lĩnh vực của người kia. Đến tuổi mầm non, mọi cánh cửa nên còn mở cho mọi đứa trẻ.
Mạng xã hội: so sánh không hồi kết
Ngày nay, so sánh không chỉ diễn ra với bạn cùng lớp. Mạng xã hội đầy những đoạn video trẻ ba tuổi đánh đàn, trẻ bốn tuổi vẽ tranh như người lớn, trẻ năm tuổi biểu diễn trên sân khấu lớn. Ba mẹ xem những đoạn ấy dễ thấy con mình "thua xa", dù đó chỉ là những khoảnh khắc được chọn lọc, đôi khi đã qua nhiều lần quay lại.
Những hình ảnh ấy không cho biết đứa trẻ đã tập bao lâu, có vui không, có bị ép không. Chúng cũng không phản ánh sự phát triển bình thường của lứa tuổi. Dùng chúng làm mốc cho con mình là so sánh với một thứ không có thật.
Nếu thấy mình bị cuốn vào vòng so sánh ấy, ba mẹ có thể thử giảm thời gian xem nội dung "trẻ em tài năng", và dành thời gian đó ngồi xem chính con mình vẽ, đàn, nhảy. Những tiến bộ nhỏ của con, khi được nhìn kỹ, đáng quý hơn mọi đoạn video lan truyền.
Khi ba mẹ lỡ so sánh
Không ai hoàn hảo. Trong lúc mệt, lúc lo, lúc đứng cạnh những phụ huynh khác ở cổng trường, ba mẹ có thể buột miệng một câu so sánh. Điều đó không làm hỏng mọi thứ. Điều quan trọng là những gì diễn ra sau đó.
Nếu nhận ra mình vừa so sánh, ba mẹ có thể sửa ngay trước mặt con: "Mẹ nói vậy chưa đúng. Mỗi bạn học một kiểu, mẹ chỉ muốn biết con thấy bài này thế nào." Hoặc tìm lúc yên tĩnh sau đó nói với con rằng ba mẹ yêu con vì con là con, không phải vì con hơn hay kém ai. Lời sửa sai ấy dạy con hai điều cùng lúc: so sánh không phải cách nhìn đúng, và người lớn cũng biết nhận lỗi.
Một mẹo nhỏ giúp giảm so sánh là đổi câu hỏi mình hay hỏi giáo viên và phụ huynh khác. Thay vì "con chị học đến bài mấy rồi", hỏi "con chị thích nhất phần nào trong lớp". Câu hỏi đổi thì cuộc trò chuyện đổi, và dần dần cách mình nhìn con cũng đổi theo.
Khi chính con tự so sánh: "Bạn vẽ đẹp hơn con"
Đến khoảng năm, sáu tuổi, nhiều trẻ bắt đầu tự so sánh. Đây là lúc ba mẹ giúp con xử lý điều đó một cách lành mạnh:
- Lắng nghe, không phủ nhận ngay. "Con thấy tranh bạn đẹp quá, con hơi buồn." Phủ nhận ("tranh con đẹp hơn mà") khiến con thấy không được hiểu.
- Tò mò cùng con. "Con thích gì ở tranh bạn?" Biến cảm giác thua kém thành sự quan tâm tới cách làm.
- Gợi ý học hỏi. "Lần sau con có muốn hỏi bạn cách pha màu đó không?" Bạn giỏi hơn trở thành nguồn học, không phải đối thủ.
- Nhắc tới hành trình của con. Lấy tranh cũ của con ra so với tranh mới: "Con thấy con khác đi thế nào?"
- Nhấn mạnh sự khác biệt. "Mỗi người vẽ một kiểu. Tranh của bạn kể chuyện của bạn, tranh của con kể chuyện của con."
Mục tiêu không phải làm con không bao giờ so sánh, điều đó không thực tế. Mục tiêu là để khi so sánh, con dùng nó như nguồn cảm hứng và học hỏi, thay vì như phán quyết về giá trị bản thân.
Câu hỏi thường gặp
So sánh để khích lệ con cố gắng hơn có được không?
Với trẻ mầm non, so sánh hiếm khi tạo động lực bền. Trẻ có thể cố gắng ngay lúc ấy để được khen, nhưng lâu dài dễ mất hứng thú hoặc ngại thử. So con với chính con trước đây và nói cụ thể điều con đã tiến bộ thường hiệu quả hơn.
Ông bà hay so sánh cháu, phải làm sao?
Có thể nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà rằng con đang nhạy cảm với chuyện so sánh, và gợi ý cách khen cụ thể. Ông bà thường thương cháu và sẵn lòng điều chỉnh khi hiểu lý do. Không cần tranh cãi trước mặt trẻ.
Ba mẹ có nên hỏi giáo viên con đứng thứ mấy trong lớp năng khiếu?
Lớp năng khiếu mầm non tốt không xếp hạng trẻ. Thay vào đó, hãy hỏi giáo viên con tiến bộ ở điểm nào, con thích phần nào, con còn gặp khó ở đâu. Những thông tin này hữu ích hơn nhiều so với một vị trí xếp hạng.
Con tham gia thi vẽ, thi hát có phải là so sánh không?
Thi thố đúng là một hình thức so sánh có tổ chức. Với trẻ mầm non, nên ưu tiên những buổi trưng bày, biểu diễn chung không chấm giải. Nếu gia đình cho con tham gia một cuộc thi, nhấn mạnh trải nghiệm, không đặt nặng kết quả.
Nếu con thật sự chậm hơn bạn nhiều thì sao?
Trẻ phát triển theo nhịp rất khác nhau, và khác biệt ở tuổi mầm non thường thu hẹp theo thời gian. Nếu ba mẹ lo con chậm rõ rệt ở nhiều lĩnh vực, nên trao đổi với giáo viên và bác sĩ nhi khoa để được đánh giá, thay vì tự so sánh.
