Theo các nghiên cứu của nhà tâm lý học Carol Dweck (Đại học Stanford), lời khen nhắm vào phẩm chất cố định như "con thông minh quá", "con có năng khiếu" có thể khiến trẻ ngại thử thách vì sợ mất danh hiệu; còn lời khen nhắm vào quá trình (cách con làm, chiến lược con chọn, sự cố gắng và kiên trì) giúp trẻ tin rằng năng lực lớn lên được, nên dám thử và bền bỉ hơn khi gặp khó. Đó là cốt lõi của khái niệm tư duy phát triển (growth mindset).
Tuy vậy, ý tưởng này thường bị hiểu đơn giản quá thành "cứ khen cố gắng là được". Bài này giải thích nghiên cứu gốc, những gì các nghiên cứu sau xác nhận và chưa xác nhận, những bẫy khi áp dụng, và cách ba mẹ nói chuyện với con mầm non khi con vẽ, đàn, tập võ hay gặp thất bại nhỏ.
Tư duy cố định và tư duy phát triển
Dweck phân biệt hai niềm tin ngầm về năng lực. Người mang tư duy cố định tin rằng trí thông minh, tài năng là thứ có sẵn, mỗi người một lượng; việc của mình là chứng tỏ lượng ấy. Người mang tư duy phát triển tin rằng năng lực có thể lớn lên qua luyện tập, chiến lược tốt và sự giúp đỡ; việc của mình là học. Cuốn sách phổ thông "Mindset" của bà xuất bản năm 2006 đưa khái niệm này đến với đông đảo phụ huynh và giáo viên.
Hai niềm tin này dẫn tới những phản ứng rất khác khi gặp khó. Với tư duy cố định, một bài khó là mối đe doạ: làm không được nghĩa là mình không giỏi. Vì thế người ta né việc khó, chọn việc chắc thành công, và dễ bỏ cuộc. Với tư duy phát triển, bài khó là cơ hội học; làm sai là thông tin để điều chỉnh.
Trẻ mầm non chưa có niềm tin rõ ràng về trí thông minh như người lớn, nhưng các nhà nghiên cứu nhận thấy trẻ rất sớm đã bắt đầu nhạy cảm với cách người lớn đánh giá mình. Một trẻ bốn tuổi đã có thể né một bức tranh khó vì "con vẽ không đẹp", hoặc khóc khi xếp hình sai vì nghĩ mình "dở". Cách người lớn nói chuyện với trẻ là một trong những nguồn lớn nuôi các niềm tin ấy.
Thí nghiệm về lời khen năm 1998
Nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất là của Claudia Mueller và Carol Dweck công bố năm 1998. Các em học sinh lớp năm làm một bộ câu đố, sau đó được khen theo một trong hai cách: khen trí thông minh ("em thông minh thật") hoặc khen nỗ lực ("em đã rất cố gắng"). Sau đó các em được chọn bài tiếp theo: bài dễ để chắc làm tốt, hay bài khó để học được điều mới.
Phần lớn các em được khen thông minh chọn bài dễ, còn phần lớn các em được khen nỗ lực chọn bài khó. Khi tất cả được cho làm một bộ bài khó hơn và gặp thất bại, nhóm được khen thông minh kém hứng thú hơn, làm kém hơn ở bộ bài tiếp theo, và nhiều em trong nhóm này khai điểm cao hơn thực tế khi kể với bạn. Nhóm được khen nỗ lực giữ được hứng thú và làm tốt hơn.
Một nghiên cứu khác đáng chú ý cho lứa tuổi nhỏ hơn là của Elizabeth Gunderson và cộng sự năm 2013: các nhà nghiên cứu quay phim cha mẹ tương tác với con lúc trẻ từ khoảng một đến gần ba tuổi, đếm tỉ lệ lời khen nhắm vào quá trình. Tỉ lệ ấy dự báo niềm tin của trẻ về khả năng thay đổi của năng lực khi trẻ 7–8 tuổi. Đây là nghiên cứu tương quan, không chứng minh nhân quả, nhưng gợi ý rằng cách khen từ rất sớm có thể để lại dấu.
Đổi lời khen: từ phẩm chất sang quá trình
Không cần bỏ hết lời khen ấm áp. Chỉ cần dịch chuyển trọng tâm từ "con là ai" sang "con đã làm gì". Bảng gợi ý vài cách đổi trong các tình huống năng khiếu quen thuộc:
| Tình huống | Khen phẩm chất (nên hạn chế) | Khen quá trình (nên dùng nhiều hơn) |
|---|---|---|
| Con vẽ xong bức tranh | Con đúng là hoạ sĩ nhí! | Con đã thử pha màu mới cho bầu trời, nhìn khác hẳn lần trước. |
| Con đánh đúng đoạn nhạc | Con có năng khiếu âm nhạc ghê! | Con tập đoạn này nhiều lần, giờ ngón tay con đi đúng rồi. |
| Con thuộc bài võ | Con giỏi quá! | Con nhớ đủ thứ tự ba động tác, lại giữ tấn rất vững. |
| Con giải được bài xếp hình | Con thông minh thật! | Con thử nhiều cách, cách thứ ba thì được. Con đã không bỏ cuộc. |
| Con dám lên trình diễn | Con tự tin quá! | Lúc đầu con hồi hộp mà vẫn bước ra, mẹ thấy con rất dũng cảm. |
Điểm chung của cột cuối là cụ thể: mô tả đúng điều con đã làm, nhắc tới chiến lược hay sự kiên trì. Lời khen cụ thể cho trẻ thông tin để lặp lại cách làm hiệu quả, điều mà lời khen chung chung không làm được.
Khen quá trình cũng không nên nhiều tới mức thành phản xạ. Trẻ nhận ra lời khen không thật lòng rất nhanh.
Những bẫy khi áp dụng tư duy phát triển
Chính Dweck về sau cảnh báo về những cách hiểu sai mà bà gọi là "tư duy phát triển giả". Ba mẹ và giáo viên nên tránh:
- Khen nỗ lực suông khi cách làm không hiệu quả. "Con cố gắng lắm rồi" khi con cứ lặp lại một cách sai không giúp con tiến bộ. Cần kèm gợi ý thử cách khác hoặc nhờ người giúp.
- Dùng lời khen nỗ lực để an ủi kết quả kém. Trẻ nhận ra "khen cố gắng" là cách nói khác của "con không giỏi". Nói thật về kết quả, rồi cùng con nghĩ bước tiếp theo.
- Nói về tư duy phát triển nhưng phản ứng kiểu cố định. Ba mẹ nói "sai là để học" nhưng lại thở dài, cau mày mỗi lần con làm sai. Trẻ đọc nét mặt nhiều hơn nghe lời.
- Cho rằng ai cũng có thể giỏi mọi thứ nếu cố. Tư duy phát triển là niềm tin rằng mình có thể tiến bộ, không phải lời hứa rằng ai cũng sẽ xuất sắc ở mọi lĩnh vực.
Tư duy phát triển cũng không chỉ là chuyện của lời khen. Nó thể hiện qua cách người lớn đối xử với thất bại, cách trao thử thách vừa sức, và cách chính người lớn nói về việc học của mình.
Nghiên cứu sau này nói gì: hiệu quả có, nhưng khiêm tốn
Khái niệm tư duy phát triển nhanh chóng trở thành phong trào, kèm theo nhiều chương trình can thiệp ở trường học. Khi các nhà nghiên cứu đánh giá lại trên quy mô lớn, bức tranh trở nên khiêm tốn hơn. Một phân tích tổng hợp của Victoria Sisk và cộng sự năm 2018 thấy mối liên hệ giữa tư duy phát triển và kết quả học tập nhìn chung yếu, và tác động của các chương trình can thiệp nhỏ.
Một thử nghiệm quốc gia lớn ở Mỹ do David Yeager, Dweck và cộng sự công bố trên tạp chí Nature năm 2019 cho thấy một can thiệp ngắn trực tuyến cải thiện kết quả học tập của học sinh trung học có thành tích thấp, nhưng mức tác động nhỏ và phụ thuộc vào môi trường lớp học có ủng hộ hay không.
Với ba mẹ, điều này có nghĩa là: tư duy phát triển không phải phép màu. Một câu nói hay một bài học về "não như cơ bắp" không tự làm trẻ thay đổi. Điều có tác dụng là môi trường hằng ngày nhất quán: thử thách vừa sức, phản hồi cụ thể, thất bại được đón nhận bình thản. Lời khen quá trình là một phần của môi trường ấy, không phải toàn bộ.
Áp dụng trong từng lớp năng khiếu của con
Lớp vẽ. Thay vì hỏi "đẹp không", hỏi về lựa chọn của con: vì sao con chọn màu này, phần nào con mất nhiều công nhất. Khi con chê tranh mình xấu, nhắc lại một chi tiết con đã làm mới so với lần trước. Lưu tranh theo thời gian để con tự thấy mình tiến bộ, bằng chứng mạnh nhất cho niềm tin rằng năng lực lớn lên được.
Lớp đàn, lớp nhạc. Âm nhạc là nơi trẻ thấy rõ tác dụng của luyện tập: đoạn hôm qua vấp, hôm nay trơn hơn. Ba mẹ có thể ghi âm con chơi một đoạn, vài tuần sau ghi lại, cùng nghe so sánh. Khen việc con tập đều, việc con nghe kỹ và tự sửa khi bấm sai.
Lớp Vovinam và dance. Chuỗi động tác cần nhiều lần lặp. Khen sự bền bỉ, khen khi con tự nhớ thứ tự mà không cần cô nhắc, khen khi con giữ được tư thế lâu hơn. Khi con ngã, ghi nhận việc con đứng dậy và thử lại.
Lớp trình diễn. Sự can đảm bước ra trước mọi người là thứ đáng khen hơn vẻ ngoài hay độ hoàn hảo. Tránh những lời như "con xinh nhất", "con diễn hay nhất lớp"; chúng đặt trẻ vào cuộc so sánh và gắn giá trị của con với vẻ bề ngoài.
Toán mầm non. Khen chiến lược: "con đếm từng hạt rồi đẩy sang một bên để không đếm lại", "con thử xếp theo màu rồi đổi sang theo cỡ". Trẻ học được rằng có cách để nghĩ, không chỉ có đúng hoặc sai.
Khi con nói "con dở lắm" hay "con không làm được"
Câu này rất hay gặp ở trẻ mầm non khi gặp việc khó trong lớp vẽ, lớp đàn hay khi tập võ. Một cách đáp lại theo hướng tư duy phát triển:
- Ghi nhận cảm xúc. "Con đang thấy khó và bực mình." Không vội phản bác "con giỏi mà".
- Thêm chữ "chưa". "Con chưa làm được đoạn này." Một chữ nhỏ, nhưng mở ra khả năng tương lai. Dweck nhiều lần nhắc tới sức mạnh của chữ "chưa".
- Chia nhỏ việc. "Mình thử riêng phần tay trái trước nhé", "mình vẽ cái đầu trước thôi".
- Nhắc lại lần con từng vượt khó. "Hồi trước con cũng chưa tự cài được dép, con tập mãi rồi được."
- Cho phép nghỉ. Đôi khi điều con cần là dừng lại, làm việc khác, quay lại sau. Kiên trì không có nghĩa là ép.
Ở lớp năng khiếu, giáo viên dùng cùng cách ấy. Khi ba mẹ và giáo viên cùng một giọng, trẻ dần tự nói với mình "con chưa làm được, con thử lại" thay vì "con dở". Đó là nội tâm hoá tư duy phát triển, mục tiêu thật sự của mọi lời khen.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hoàn toàn không khen con thông minh không?
Không cần tuyệt đối. Một câu khen thông minh thỉnh thoảng không làm hại trẻ. Vấn đề nằm ở thói quen: nếu phần lớn lời khen nhắm vào phẩm chất cố định, trẻ dễ gắn giá trị bản thân vào việc chứng tỏ mình giỏi. Nên để lời khen quá trình chiếm phần lớn.
Trẻ mầm non đã hiểu được tư duy phát triển chưa?
Trẻ chưa hiểu khái niệm, nhưng đã học từ cách người lớn phản ứng. Khi được khen cách làm, được nghe chữ "chưa", được thấy người lớn bình tĩnh với cái sai, trẻ dần hình thành thái độ dám thử. Không cần giảng giải lý thuyết cho con.
Khen nỗ lực mà con vẫn làm chưa tốt thì có nói thật không?
Nên nói thật một cách nhẹ nhàng và kèm hướng đi: "Đoạn này chưa đúng nhịp, mình thử đếm chậm lại nhé." Trẻ cần thông tin chính xác để tiến bộ. Khen nỗ lực không có nghĩa là che giấu kết quả.
Thưởng quà khi con cố gắng có tốt không?
Thưởng vật chất thường xuyên có thể làm trẻ làm vì quà thay vì vì thích, nhất là với hoạt động vốn đã thú vị như vẽ hay nhạc. Sự quan tâm, thời gian bên con, cơ hội khoe tác phẩm với ông bà là phần thưởng tốt hơn cho trẻ nhỏ.
Nếu ông bà hay khen cháu thông minh, có nên góp ý không?
Có thể nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà cách khen cụ thể, nhưng không cần căng thẳng. Lời khen của ông bà mang tình thương lớn. Điều quan trọng là phần lớn trải nghiệm hằng ngày của trẻ có phản hồi về quá trình.
