Dance sáng tạo là cách trẻ kể một câu chuyện hay diễn tả một hình ảnh bằng chuyển động của chính mình, thay vì học thuộc động tác của người lớn. Giáo viên đưa ra chủ đề (hạt mầm lớn thành cây, cơn mưa đi qua, chuyến đi chợ cùng mẹ), gợi mở bằng câu hỏi và nhạc, còn trẻ tự tìm cách chuyển động. Trẻ học dùng cơ thể như một ngôn ngữ, đồng thời luyện tưởng tượng, nghe nhạc và vốn chuyển động đa dạng.
Dance sáng tạo không có nghĩa là để trẻ nhảy lung tung. Nó có cấu trúc, có những yếu tố chuyển động được khám phá có chủ đích, và có vai trò rõ ràng của giáo viên. Bài này giới thiệu cơ sở của dance sáng tạo trong giáo dục, các yếu tố chuyển động dùng để gợi mở, cách chọn chủ đề, một buổi học mẫu và cách quan sát trẻ.
Dance sáng tạo trong giáo dục trẻ em
Ý tưởng coi chuyển động là một ngôn ngữ có thể học và khám phá có hệ thống gắn nhiều với Rudolf Laban (1879–1958), nhà lý luận múa gốc Hungary hoạt động chủ yếu ở Đức và sau đó ở Anh. Laban phân tích chuyển động thành các yếu tố như cơ thể, không gian, nỗ lực (cách dùng lực và thời gian) và quan hệ. Những phân tích này về sau trở thành nền cho nhiều chương trình dạy dance sáng tạo trong trường học ở Anh và nhiều nước khác.
Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này là đứa trẻ không cần học "động tác đúng" trước khi được nhảy. Trẻ khám phá các khả năng của cơ thể: có thể cao, có thể thấp, có thể nhanh, có thể chậm, có thể mạnh, có thể nhẹ. Từ vốn khám phá ấy, trẻ tự ghép thành chuyển động có ý nghĩa.
Với trẻ mầm non, dance sáng tạo đặc biệt hợp vì trẻ vốn sống bằng tưởng tượng. Một đứa trẻ bốn tuổi trở thành con mèo, chiếc lá, cơn gió rất tự nhiên. Dance sáng tạo chỉ đưa cho trí tưởng tượng ấy một hình thức có nhạc và có cấu trúc.
Dance sáng tạo cũng khác với kịch câm hay đóng vai. Trẻ không chỉ bắt chước bề ngoài của con mèo mà khám phá chất chuyển động của nó: mềm, im lặng, rồi bật nhanh. Trọng tâm nằm ở chất lượng chuyển động, và chính điều đó làm nên phần "dance" trong hoạt động.
Các yếu tố chuyển động để gợi mở
Giáo viên không cần học lý thuyết Laban đầy đủ. Bảng dưới gom các yếu tố thành câu hỏi đơn giản để dùng trong lớp mầm non.
| Yếu tố | Câu hỏi gợi mở | Ví dụ với chủ đề "chiếc lá" |
|---|---|---|
| Cơ thể: bộ phận nào chuyển động | Con chuyển động bằng tay, bằng chân hay cả người? | Chỉ ngón tay làm lá rung, rồi cả người làm lá bay |
| Không gian: ở đâu, hướng nào | Cao hay thấp, đi thẳng hay đi vòng? | Lá ở trên cành cao, lá rơi xoay vòng xuống thấp |
| Thời gian: nhanh hay chậm | Con chuyển động nhanh hay chậm, đột ngột hay từ từ? | Lá rơi chậm khi gió nhẹ, bay nhanh khi gió mạnh |
| Lực: mạnh hay nhẹ | Chuyển động nặng hay nhẹ, cứng hay mềm? | Lá khô giòn, cứng; lá non mềm mại |
| Quan hệ: với ai, với cái gì | Con ở gần bạn hay xa bạn, cùng bạn hay đối lập? | Hai chiếc lá bay cạnh nhau, rồi tách ra |
Mỗi buổi chỉ cần tập trung vào một hai yếu tố. Lần này chiếc lá khám phá nhanh chậm, lần sau khám phá cao thấp. Trẻ dần có vốn chuyển động phong phú mà không bị quá tải.
Chọn chủ đề cho dance sáng tạo
Chủ đề tốt cho trẻ mầm non có ba đặc điểm: trẻ biết hoặc có thể tưởng tượng được, có sự thay đổi rõ ràng để chuyển động thay đổi theo, và gợi nhiều kiểu chuyển động khác nhau. Một số chủ đề quen thuộc:
- Thiên nhiên thay đổi: hạt mầm lớn thành cây, cơn mưa bắt đầu rồi tạnh, mặt trời mọc và lặn, sóng biển lúc êm lúc dữ.
- Con vật: một ngày của chú mèo (ngủ, vươn vai, rình, vồ), đàn kiến tha mồi, cá bơi trong ao, chim tập bay.
- Đồ vật: bóng bay được thổi rồi xì hơi, đồ chơi lên dây cót chạy chậm dần, cục nước đá tan.
- Sinh hoạt: chuyến đi chợ cùng mẹ, buổi sáng thức dậy, ngày mưa đi học.
- Câu chuyện quen: truyện cổ tích, truyện tranh lớp đang đọc, chọn một đoạn có nhiều hành động.
- Cảm xúc: vui, buồn, giận, sợ, bình tĩnh, diễn tả bằng cách đi, cách đứng, cách thở.
Chủ đề gắn với chủ đề tuần của lớp chính khoá có lợi thêm: trẻ đã có vốn hiểu biết, và dance trở thành một cách khác để trẻ khám phá điều đang học.
Một buổi dance sáng tạo mẫu: hạt mầm thành cây
Buổi dưới đây dành cho trẻ 4–5 tuổi, khoảng 25 phút, cần một khoảng sàn trống, nhạc êm và nhạc vui, vài chiếc khăn màu xanh.
- Khởi động theo chủ đề: trẻ đi như người làm vườn, cúi xuống gieo hạt, xách bình tưới, vươn vai nhìn trời.
- Khám phá hình dạng: cô hỏi hạt mầm trông thế nào, trẻ cuộn tròn thật nhỏ trên sàn. Cây lớn trông thế nào, trẻ vươn cao, dang rộng.
- Khám phá thời gian: với nhạc êm, trẻ từ từ mọc lên thật chậm, từng ngón tay rồi bàn tay, rồi cả người. Hỏi: nếu trời mưa nhiều, cây lớn nhanh thì sao?
- Thêm thời tiết: cô đổi nhạc, mưa rơi thì cây rung lá nhẹ, gió mạnh thì cây nghiêng ngả nhưng không gãy, nắng lên thì cây vươn về phía mặt trời.
- Ghép thành câu chuyện: cả lớp nhảy trọn câu chuyện từ hạt đến cây theo nhạc, cô kể nhẹ nhàng từng đoạn.
- Chia sẻ: một nửa lớp nhảy, nửa kia xem rồi kể lại họ thấy cây của bạn như thế nào. Đổi lượt.
- Thả lỏng: cây đến mùa nghỉ, lá rụng từng chiếc, trẻ nằm xuống thở chậm.
Vai trò của giáo viên: gợi mở, không làm mẫu sẵn
Trong dance sáng tạo, giáo viên tránh làm mẫu một động tác rồi để cả lớp làm theo, vì như thế mọi cây đều mọc giống nhau. Thay vào đó, cô gợi mở bằng câu hỏi ("cây của con mọc từ đâu trước, từ tay hay từ đầu?"), bằng hình ảnh ("như sợi khói", "như cục đá"), bằng nhạc thay đổi.
Khi trẻ bế tắc, cô có thể đưa ra hai lựa chọn thay vì một mẫu: "cây của con mọc thẳng lên hay xoắn lên?". Trẻ vẫn quyết định, chỉ là có điểm bắt đầu. Cô cũng có thể chỉ ra chuyển động thú vị của một bạn và mời cả lớp thử, rồi khuyến khích mỗi bạn biến tấu theo cách riêng.
Giáo viên cũng giữ cấu trúc: thời gian cho từng phần, tín hiệu chuyển đoạn, không gian an toàn. Dance sáng tạo mở về nội dung nhưng chặt về khung, và chính cái khung ấy cho trẻ cảm giác an toàn để sáng tạo.
Lời khen trong dance sáng tạo nên mô tả, không xếp hạng: "cây của con mọc xoắn như cây leo, cô chưa thấy ai làm thế". Lời mô tả cho trẻ biết điều mình làm đã được nhìn thấy, và cho các bạn khác thêm ý tưởng mà không ai thấy mình kém.
Âm nhạc và đạo cụ cho dance sáng tạo
Nhạc cho dance sáng tạo thường là nhạc không lời, để lời ca không áp đặt hình ảnh. Nhạc có sự thay đổi rõ về tốc độ, cường độ, âm sắc giúp trẻ có lý do để đổi chuyển động. Giáo viên có thể dùng các đoạn nhạc ngắn khác nhau cho từng phần câu chuyện, hoặc tự tạo âm thanh bằng trống, lục lạc, chuông.
Đạo cụ mở rộng chuyển động: khăn voan làm lá, làm sóng, làm cánh; dải ruy băng vẽ đường trong không gian; vòng nhựa làm tổ, làm vũng nước. Đạo cụ cũng giúp trẻ nhút nhát có thứ để tập trung vào, bớt cảm giác bị nhìn.
Tuy vậy, đạo cụ nên ít và đơn giản. Quá nhiều đạo cụ khiến trẻ mải chơi đồ vật mà quên chuyển động. Một loại đạo cụ cho một buổi là thường đủ.
Im lặng cũng là một lựa chọn âm nhạc. Một đoạn chuyển động không nhạc, chỉ có tiếng bước chân và hơi thở, buộc trẻ tự tạo nhịp cho mình. Trẻ lớn có thể thử chuyển động theo nhịp của một bạn gõ trống, đổi vai người tạo nhạc và người nhảy.
Quan sát và ghi nhận trong dance sáng tạo
Không có động tác đúng sai trong dance sáng tạo, nhưng vẫn có điều để quan sát. Giáo viên để ý trẻ có thay đổi chuyển động khi nhạc thay đổi không, có dùng nhiều tầng (cao, giữa, thấp) không, có thử những bộ phận cơ thể khác nhau không, hay luôn lặp lại một kiểu quen.
Giáo viên cũng để ý sự tự tin: trẻ có dám thử chuyển động riêng hay luôn nhìn bạn, trẻ có muốn chia sẻ điệu nhảy của mình với lớp không. Theo thời gian, sự thay đổi ở những điểm này cho thấy trẻ đang phát triển rõ hơn mọi bài nhảy đã thuộc.
Một cách ghi nhận hay là cho trẻ kể lại điệu nhảy của mình: "cây của con đã làm gì". Trẻ nối chuyển động với lời, luyện ngôn ngữ, và giáo viên hiểu được ý định đằng sau chuyển động mà nhìn bên ngoài có thể không thấy.
Ảnh chụp hay đoạn quay ngắn, khi gia đình đồng ý, giúp lưu lại những điệu nhảy ấy. Xem lại sau vài tháng, giáo viên và ba mẹ thấy rõ vốn chuyển động của trẻ đã rộng ra thế nào.
Nối dance sáng tạo với các lĩnh vực khác
Dance sáng tạo dễ dàng nối với các hoạt động khác của lớp. Sau buổi "hạt mầm thành cây", trẻ có thể vẽ cây của mình, kể câu chuyện cây lớn lên, hay quan sát hạt đậu nảy mầm trong cốc. Chuyển động trở thành một cách hiểu thêm về thế giới, không chỉ là một giờ học riêng.
Với ngôn ngữ, dance sáng tạo cho trẻ trải nghiệm thân thể của những từ như "từ từ", "đột ngột", "nặng nề", "nhẹ bẫng", "xoắn", "duỗi". Trẻ hiểu những từ này sâu hơn khi đã từng làm chúng bằng cả người.
Với âm nhạc, trẻ nghe kỹ hơn vì chuyển động phải đi theo nhạc. Một bé từng làm cây nghiêng ngả theo đoạn nhạc mạnh sẽ để ý đến cường độ nhạc ở mọi nơi khác.
Với toán, những khái niệm như to nhỏ, cao thấp, trước sau, gần xa, hình tròn, đường thẳng được trẻ trải nghiệm bằng cả cơ thể. Một nhóm trẻ cùng tạo một hình tròn hay một đường thẳng bằng thân mình là đang làm hình học theo cách của tuổi mầm non.
Câu hỏi thường gặp
Dance sáng tạo có cần giáo viên học múa chuyên nghiệp không?
Không bắt buộc. Giáo viên cần hiểu các yếu tố chuyển động, biết đặt câu hỏi gợi mở, chọn nhạc phù hợp và giữ lớp an toàn. Kỹ năng múa chuyên nghiệp có ích nhưng không phải điều kiện, vì giáo viên ít làm mẫu sẵn.
Trẻ không biết nhảy gì khi được tự do thì sao?
Đưa cho trẻ hình ảnh cụ thể và hai lựa chọn để bắt đầu, hoặc cho trẻ nhảy cạnh một bạn trước. Đạo cụ như khăn voan cũng giúp trẻ có điểm khởi đầu. Bế tắc lúc đầu là bình thường, vốn chuyển động sẽ lớn dần.
Dance sáng tạo có giúp trẻ nhảy bài mẫu tốt hơn không?
Thường có, vì trẻ hiểu cơ thể mình rõ hơn, nghe nhạc kỹ hơn và có vốn chuyển động rộng hơn. Khi học bài mẫu, trẻ học nhanh hơn và biểu cảm hơn. Hai kiểu học bổ sung cho nhau.
Chủ đề nào không nên dùng cho trẻ mầm non?
Tránh chủ đề gây sợ hãi mạnh, bạo lực, hoặc những tình huống người lớn mà trẻ chưa hiểu. Với chủ đề cảm xúc như buồn hay giận, giáo viên dẫn dắt nhẹ nhàng và luôn kết thúc bằng trạng thái bình tĩnh.
Ba mẹ có thể làm dance sáng tạo ở nhà không?
Có. Ba mẹ mở một đoạn nhạc không lời, gợi một hình ảnh như "con là chú mèo vừa ngủ dậy", và để con chuyển động. Ba mẹ cũng có thể cùng làm. Không cần đúng, chỉ cần vui và để con dẫn dắt.
