Trẻ nhỏ vẫn cần khởi động trước giờ dance, nhưng khởi động cho trẻ khác với người lớn: ngắn, vui, chủ yếu là chuyển động nhẹ tăng dần (đi, chạy chậm, xoay khớp, bắt chước con vật), và không có các động tác ép dẻo. Giãn cơ tĩnh, nếu có, để ở cuối buổi khi cơ đã ấm, giữ nhẹ nhàng trong vài nhịp thở, tuyệt đối không có người lớn đè hay ấn.
Có người cho rằng trẻ con lúc nào cũng mềm, cũng sẵn sàng chạy nhảy, nên không cần khởi động. Thực tế, khởi động với trẻ nhỏ không chỉ để chuẩn bị cơ khớp mà còn để chuyển trẻ từ trạng thái trước đó (vừa ăn xong, vừa ngủ dậy, vừa chơi một mình) sang trạng thái nghe nhạc và làm theo hướng dẫn. Bài này đưa ra trình tự khởi động hợp tuổi, cách giãn cơ cuối buổi, những động tác nên tránh và các dấu hiệu cần dừng.
Vì sao trẻ mầm non vẫn cần khởi động
Lý do thứ nhất là cơ thể. Khi chuyển động nhẹ tăng dần, tim đập nhanh hơn, máu lưu thông nhiều hơn tới cơ, khớp được vận động qua tầm cử động của nó. Cơ thể ấm lên thì phản xạ nhanh hơn, cơ đàn hồi tốt hơn, giảm nguy cơ trượt chân, trẹo chân khi trẻ bắt đầu chạy nhảy mạnh.
Lý do thứ hai là sự chú ý. Trẻ bước vào phòng tập với đủ mọi trạng thái: bé còn ngái ngủ, bé đang hào hứng quá mức, bé vừa giận bạn. Mấy phút khởi động theo nhạc với hoạt động quen thuộc giúp cả nhóm "lên cùng một chuyến tàu", nghe nhạc, nhìn cô, sẵn sàng cho phần tiếp theo.
Lý do thứ ba là thói quen. Trẻ được dạy rằng trước khi vận động mạnh thì cơ thể cần được đánh thức sẽ mang thói quen ấy theo khi lớn lên chơi thể thao. Một nghi thức khởi động ngắn, lặp lại mỗi buổi, gieo thói quen đó rất tự nhiên.
Trình tự khởi động hợp tuổi mầm non
Toàn bộ phần khởi động cho trẻ 3–6 tuổi thường chỉ cần khoảng 5–8 phút. Thứ tự đi từ nhẹ đến mạnh hơn, từ khớp lớn đến khớp nhỏ, luôn có nhạc.
- Làm ấm cơ thể: đi theo nhạc quanh phòng, đi nhón gót, đi bằng gót, rồi chạy nhẹ như "chú chuột rón rén". Khoảng hai phút.
- Đánh thức khớp: xoay vai ra trước, ra sau; xoay cổ tay như đang vặn nắm cửa; xoay cổ chân khi một tay vịn vai bạn hoặc chạm tường; gập duỗi gối nhẹ.
- Cổ nhẹ nhàng: gật đầu "vâng ạ", lắc đầu "không ạ", nghiêng tai về vai chậm rãi. Không xoay cổ thành vòng tròn mạnh.
- Chuyển động như con vật: bò như gấu, nhảy như ếch, vươn như mèo, vỗ cánh như chim. Đây là khởi động động, kéo giãn và làm mạnh cơ trong chuyển động.
- Tăng nhịp: bật nhảy tại chỗ, chạy tại chỗ nhanh dần theo nhạc, rồi "đóng băng" khi nhạc dừng.
- Về lại hơi thở: đứng yên, hít vào giơ tay lên như bóng bay to, thở ra hạ tay như bóng xì hơi. Sẵn sàng vào bài.
Giữ trình tự gần như cố định qua nhiều buổi. Trẻ biết điều gì đến tiếp theo sẽ tự tin, làm theo nhanh, và giáo viên đỡ phải giải thích.
Khởi động động thay vì ép dẻo đầu buổi
Có hai kiểu giãn cơ chính. Giãn cơ động là đưa cơ thể qua tầm cử động trong lúc chuyển động: vung tay, đá chân nhẹ ra trước, bước dài như người khổng lồ. Giãn cơ tĩnh là giữ một tư thế kéo giãn trong một khoảng thời gian, như ngồi duỗi chân rồi với tay về phía mũi chân.
Với cả người lớn lẫn trẻ em, khuyến nghị phổ biến trong y học thể thao là đặt giãn cơ động ở phần khởi động, còn giãn cơ tĩnh để sau khi tập, khi cơ đã ấm. Giãn tĩnh lâu trước khi vận động mạnh không giúp phòng chấn thương như nhiều người nghĩ, và với trẻ nhỏ còn làm buổi học chậm, chán.
Ở lớp dance mầm non, khởi động động đến tự nhiên qua những chuyển động bắt chước con vật, đồ vật. Trẻ vươn như mèo, bước như hạc, bò như gấu là đang giãn cơ động mà không biết, lại rất vui.
Giãn cơ nhẹ và thả lỏng cuối buổi
Cuối buổi, khi cơ đã ấm sau nhiều phút vận động, là thời điểm hợp để giãn cơ tĩnh nhẹ nhàng và thả lỏng. Mục tiêu với trẻ mầm non không phải tăng độ dẻo mà là giúp cơ thể và tâm trí chậm lại, chuyển sang trạng thái bình tĩnh trước khi trẻ rời phòng.
Những tư thế hợp: ngồi duỗi hai chân, với tay về phía mũi chân đến chỗ thấy hơi căng thì dừng; ngồi xếp bằng, nghiêng người sang hai bên như cây đung đưa; nằm ngửa ôm hai gối vào ngực như quả trứng; nằm duỗi người dài như sợi mì. Mỗi tư thế giữ trong vài nhịp thở chậm, cô đếm nhẹ nhàng.
Nguyên tắc quan trọng nhất là trẻ tự làm, đến mức của mình. Cô làm mẫu, nhắc "thấy hơi căng là dừng, không đau", và không ai chạm vào để ấn thêm. Nhạc êm, ánh sáng dịu, giọng cô chậm lại giúp phần này trở thành khoảnh khắc trẻ thích nhất của buổi học.
Những động tác nên tránh với trẻ nhỏ
Một số động tác hay gặp trong lớp năng khiếu cho trẻ, được làm theo thói quen, nhưng không hợp hoặc có rủi ro với trẻ mầm non:
- Ép dẻo có người đè: người lớn ấn lưng, ấn chân trẻ xuống để "mở" độ dẻo. Lực từ bên ngoài vượt quá giới hạn trẻ cảm nhận được, có thể làm tổn thương dây chằng, khớp.
- Nhún nảy khi giãn: nhún liên tục để với xa hơn tạo lực giật lên cơ và gân. Giãn cơ nên là giữ yên, không nảy.
- Uốn lưng ra sau mạnh: các tư thế cầu vồng, uốn cong lưng ra sau hết mức không cần thiết ở tuổi mầm non và có rủi ro với cột sống.
- Xoay cổ vòng tròn mạnh, nhanh: cổ trẻ nhỏ nên được khởi động bằng cử động chậm theo từng hướng.
- Chống đầu, trồng chuối kéo dài: dồn trọng lượng lên đầu, cổ không hợp với trẻ nhỏ khi không có huấn luyện viên chuyên môn và phương tiện an toàn.
- Bật nhảy liên tục trên sàn cứng: gây tải lặp lại lên khớp gối, cổ chân. Nhảy trên sàn có độ đàn hồi và xen nghỉ.
Nguyên tắc chung: không có động tác nào ở lớp mầm non đáng để đổi lấy cơn đau của trẻ. Trẻ nói đau là dừng, không động viên "cố lên một chút nữa".
Dấu hiệu cần dừng và điều kiện tập ở khí hậu nóng ẩm
Trẻ kêu đau. Đau khác mỏi. Trẻ nhỏ đôi khi chưa phân biệt được, nhưng khi trẻ kêu đau ở khớp, ở lưng, hoặc nhăn mặt khi làm một động tác, giáo viên cho trẻ dừng và quan sát. Đau kéo dài cần báo ba mẹ.
Mặt đỏ bừng, thở dốc kéo dài, vã mồ hôi nhiều. Trẻ cần nghỉ ở chỗ mát, uống nước. Trẻ nhỏ điều hoà nhiệt kém hơn người lớn, dễ quá nóng hơn.
Chóng mặt, xanh xao, buồn nôn. Dừng ngay, cho trẻ ngồi hoặc nằm nghỉ, báo nhân viên y tế của trường.
Phòng tập nóng bí. Ở khí hậu nóng ẩm, phòng tập cần thông gió, tránh giờ nắng gắt nếu tập ở nơi không có mái che. Nước uống để sẵn, nhắc trẻ uống từng ngụm trong các khoảng nghỉ.
Vừa ăn no. Không cho trẻ chạy nhảy mạnh ngay sau bữa ăn chính. Nếu lịch học sát giờ ăn, phần đầu buổi nên nhẹ hơn.
Biến khởi động thành phần trẻ mong đợi
Khởi động nhàm chán là khởi động bị bỏ qua. Với trẻ nhỏ, cách giữ phần này hấp dẫn là gắn nó với câu chuyện hoặc chủ đề của buổi: hôm nay đi rừng thì khởi động bằng cách đi qua suối, chui qua bụi cây, vươn hái quả; hôm nay ra biển thì làm sóng vỗ, cua bò ngang, chim hải âu bay.
Một bài hát khởi động riêng của lớp, lặp lại mỗi buổi, cũng là cách hay. Trẻ thuộc bài, nghe nhạc là tự vào vị trí, tự làm theo. Giáo viên có thể giao cho từng bạn lần lượt làm "người dẫn khởi động" ở một động tác, vừa vui vừa luyện sự tự tin.
Ba mẹ cũng có thể dùng chính những động tác này ở nhà trước khi con chạy nhảy, đạp xe hay ra sân chơi. Vài phút đi như gấu, nhảy như ếch không chỉ khởi động mà còn là khoảng thời gian vui cùng con.
Khởi động khác nhau cho trẻ 3 tuổi và trẻ 6 tuổi
Cùng là trẻ mầm non nhưng khả năng chú ý và vận động chênh nhau nhiều giữa đầu và cuối độ tuổi. Phần khởi động nên điều chỉnh theo đó.
| Khía cạnh | Trẻ 3–4 tuổi | Trẻ 5–6 tuổi |
|---|---|---|
| Thời lượng | Ngắn, vài phút | Dài hơn một chút, có nhiều phần |
| Cách dẫn | Bắt chước con vật, câu chuyện liền mạch | Có thể tách từng khớp, gọi tên bộ phận cơ thể |
| Nhạc | Một bài quen lặp lại | Có thể đổi nhạc giữa các phần |
| Vai trò của trẻ | Làm theo cô | Thay phiên làm người dẫn một động tác |
| Điều cần chú ý | Giữ khoảng cách, tránh va chạm khi chạy | Không để trẻ tự ép dẻo hay thi ai giãn xa hơn |
Với lớp có cả trẻ lớn và nhỏ, giáo viên chọn khung chung theo trẻ nhỏ và giao thêm thử thách nhỏ cho trẻ lớn, như đứng một chân lâu hơn hay làm người dẫn.
Vai trò của người lớn trong phần khởi động
Người lớn làm mẫu bằng chính cơ thể mình, đúng biên độ và tốc độ mong muốn. Trẻ nhỏ bắt chước rất sát: cô xoay vai nhanh và mạnh thì trẻ cũng làm nhanh và mạnh. Làm mẫu chậm, rõ, có lời mô tả ngắn giúp trẻ làm đúng.
Trong lúc dẫn, giáo viên quan sát từng trẻ: bạn nào còn ngái ngủ, bạn nào đi khập khiễng, bạn nào kêu mỏi. Phần khởi động là lúc phát hiện sớm một bé đang không khoẻ hay vừa bị đau chân ở nhà, trước khi bé vào phần vận động mạnh.
Người lớn cũng không biến khởi động thành cuộc thi. Câu "xem ai với được xa nhất" nghe vô hại nhưng dễ khiến trẻ cố quá sức. Thay vào đó, cô nhấn vào cảm giác: "con thấy chân ấm lên chưa", "con thở chậm được như cô không".
Cuối cùng, người lớn tôn trọng tín hiệu cơ thể của trẻ. Một bé nói "con mỏi" ở phần khởi động có thể được ngồi nghỉ một lượt rồi vào lại. Dạy trẻ lắng nghe cơ thể mình từ sớm là một phần của an toàn, quan trọng hơn việc trẻ làm đủ mọi động tác trong danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi có cần khởi động không?
Có, ở dạng rất đơn giản: đi, chạy nhẹ, bắt chước con vật theo nhạc vài phút. Với trẻ ba tuổi, khởi động chủ yếu để làm ấm cơ thể và giúp trẻ tập trung vào hoạt động, không cần các động tác tách riêng từng khớp.
Có nên cho trẻ ép dẻo để nhảy đẹp hơn không?
Không nên ép dẻo ở tuổi mầm non. Độ dẻo của trẻ khác nhau tự nhiên, và việc dùng lực bên ngoài để tăng dẻo có rủi ro cho khớp và cột sống. Giãn cơ nhẹ, chủ động, không đau ở cuối buổi là đủ.
Giãn cơ trước hay sau khi tập thì tốt hơn?
Trước khi tập nên khởi động bằng chuyển động nhẹ tăng dần và giãn cơ động. Giãn cơ tĩnh, giữ yên một tư thế, nên để sau khi tập khi cơ đã ấm. Trình tự này được khuyến nghị rộng rãi trong y học thể thao.
Trẻ mặc gì khi khởi động trong phòng lạnh?
Trong phòng máy lạnh, trẻ có thể mặc thêm một lớp áo mỏng khi khởi động và cởi ra khi đã ấm người. Tránh để máy lạnh thổi thẳng vào trẻ đang ra mồ hôi. Nước uống không nên quá lạnh.
Trẻ bị trẹo chân nhẹ trong giờ dance thì xử lý thế nào?
Cho trẻ dừng, ngồi nghỉ, kê cao chân, chườm lạnh có khăn lót, và báo nhân viên y tế của trường cùng ba mẹ. Nếu chân sưng nhiều, trẻ không chịu đứng hoặc đau tăng, cần đưa trẻ đi khám.
