Với trẻ mầm non, độ dẻo an toàn là độ dẻo trẻ tự đạt được bằng sức của mình, không đau, không có ai ấn hay đè, trong những tư thế giãn nhẹ nhàng ở cuối buổi. Ép dẻo bằng lực bên ngoài, uốn lưng ra sau hết mức hay xoạc chân có người đè đều không cần thiết ở tuổi này và mang rủi ro thật cho khớp, dây chằng và cột sống. Không có kỹ năng nào ở lớp dance mầm non đòi hỏi phải ép dẻo.
Nhiều người tin rằng "trẻ con xương mềm, phải ép từ nhỏ mới dẻo". Niềm tin này vừa đúng một nửa vừa nguy hiểm. Trẻ nhỏ dẻo hơn người lớn thật, nhưng chính vì các mô còn non mà ép quá sức dễ gây tổn thương, có khi rất nghiêm trọng. Bài này giải thích độ dẻo tự nhiên của trẻ, rủi ro của việc ép, cách nuôi độ dẻo an toàn, dấu hiệu cần dừng và khi nào cần gặp bác sĩ.
Vì sao trẻ nhỏ dẻo hơn người lớn
Trẻ nhỏ thường dẻo hơn người lớn vì nhiều lý do: mô liên kết của trẻ đàn hồi hơn, cơ chưa phát triển nhiều nên ít cản trở tầm cử động của khớp, và trẻ chưa có những năm dài ngồi nhiều làm cơ co rút. Độ dẻo này có xu hướng giảm dần khi trẻ lớn, nhất là qua giai đoạn tăng trưởng nhanh khi xương dài ra nhanh hơn cơ kịp giãn theo.
Độ dẻo giữa các trẻ cũng chênh lệch rất lớn, chủ yếu do bẩm sinh. Có trẻ ngồi duỗi chân chạm được mũi chân dễ dàng, có trẻ cố mấy cũng chỉ tới đầu gối. Cả hai đều bình thường. Độ dẻo không phải thước đo năng khiếu dance ở tuổi mầm non.
Điều quan trọng cần hiểu: dẻo không có nghĩa là vững. Khớp càng lỏng thì càng cần cơ quanh nó khoẻ để giữ ổn định. Một trẻ rất dẻo mà cơ yếu thậm chí dễ chấn thương hơn một trẻ kém dẻo mà cơ vững.
Vì vậy, ở tuổi mầm non, câu hỏi đúng không phải là làm sao cho con dẻo hơn, mà là làm sao cho con chuyển động khoẻ, linh hoạt và an toàn với độ dẻo sẵn có.
Tăng động khớp: khi "dẻo" cần được để ý
Một số trẻ có khớp lỏng hơn mức bình thường, gọi là tăng động khớp: ngón tay gập ngược ra sau được nhiều, khuỷu tay hay đầu gối duỗi quá thẳng thành hơi cong ngược, ngồi chữ W dễ dàng. Phần lớn những trẻ này hoàn toàn khoẻ mạnh và tình trạng giảm dần theo tuổi.
Tuy vậy, trẻ tăng động khớp là đối tượng dễ bị người lớn "khen dẻo" rồi cho làm thêm những động tác cực hạn. Điều này đi ngược với nhu cầu thật của trẻ: trẻ cần làm mạnh cơ để giữ khớp ổn định, không cần kéo khớp lỏng thêm.
Nếu trẻ rất dẻo kèm hay đau khớp, hay trật khớp, bầm tím dễ, mệt nhiều, ba mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi để được đánh giá. Giáo viên dance nhận thấy trẻ quá dẻo nên trao đổi với ba mẹ và điều chỉnh bài tập, tránh những tư thế đẩy khớp ra cuối tầm.
Ép dẻo có thể gây tổn thương gì
Khi một người lớn ấn lưng, ấn chân trẻ để tăng độ dẻo, lực ấy vượt qua giới hạn mà cơ thể trẻ tự bảo vệ bằng cảm giác căng và đau. Dây chằng, vốn giữ khớp ổn định, có thể bị kéo giãn quá mức hoặc rách. Một khi dây chằng bị giãn, nó không tự co lại như cơ, khớp có thể lỏng lâu dài.
Trẻ đang lớn còn có sụn tăng trưởng ở đầu các xương dài, là vùng xương mới được tạo ra. Vùng này yếu hơn xương trưởng thành và dây chằng xung quanh, nên khi có lực mạnh, chính vùng sụn này dễ tổn thương. Tổn thương sụn tăng trưởng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của xương.
Nghiêm trọng nhất là cột sống. Y văn ở một số nước đã ghi nhận những ca tổn thương tuỷ sống nặng ở trẻ nhỏ khi tập động tác uốn lưng ra sau, có trẻ bị liệt. Những ca này không phổ biến, nhưng hậu quả nặng nề và không thể đảo ngược đủ để khẳng định: động tác uốn lưng ra sau hết mức không có chỗ trong lớp dance mầm non.
Những kiểu ép dẻo cần tránh hoàn toàn
Dưới đây là những thực hành đôi khi vẫn gặp ở lớp năng khiếu cho trẻ nhỏ, cần tránh hẳn:
- Người lớn ấn, đè, ngồi lên người trẻ để ép xoạc, ép gập, ép uốn.
- Uốn cầu, uốn lưng ra sau hết mức, nhất là có người đỡ để "xuống sâu hơn".
- Ép xoạc dọc, xoạc ngang kéo dài với trẻ chưa tự đạt được.
- Nhún nảy khi đang ở tư thế giãn để với xa hơn.
- Giữ tư thế giãn lâu dù trẻ kêu đau, khóc, hoặc lấy việc chịu đau làm thước đo cố gắng.
- So độ dẻo giữa các trẻ, thi ai xoạc được, ai uốn được.
- Giãn cơ tĩnh lâu trước khi khởi động, khi cơ còn lạnh.
Nếu ba mẹ thấy lớp học của con có những thực hành này, nên trao đổi thẳng với giáo viên hoặc nhà trường. An toàn của trẻ đứng trên mọi mục tiêu biểu diễn.
Nuôi độ dẻo an toàn cho trẻ mầm non
Chủ động, không bị động. Trẻ tự di chuyển cơ thể đến chỗ thấy hơi căng, không ai kéo ấn. Giáo viên làm mẫu và nhắc bằng lời.
Sau khi ấm cơ. Giãn tĩnh đặt ở cuối buổi, sau phần vận động. Đầu buổi dùng giãn cơ động: vươn, vung, bước dài.
Nhẹ nhàng và ngắn. Giữ tư thế trong vài nhịp thở, thở đều, không nín thở. Không cần giữ lâu.
Đi kèm sức mạnh. Cân bằng giãn cơ với các hoạt động làm mạnh cơ: bò như gấu, đứng một chân, bật nhảy. Dẻo mà có cơ vững mới an toàn.
Qua chuyển động tự nhiên. Bò, leo, lăn, với lấy đồ, ngồi xổm chơi đã giữ được độ dẻo tự nhiên của trẻ. Lớp dance chỉ cần bổ sung, không cần tạo ra độ dẻo mới.
Không so, không thi. Mỗi trẻ giãn đến chỗ của mình. Giáo viên không khen bạn dẻo nhất, không chụp ảnh tư thế xoạc để đăng. Khen trẻ thở đều, làm chậm, biết dừng khi căng.
Dấu hiệu cần dừng ngay
Đau là dấu hiệu quan trọng nhất. Trẻ nói đau, nhăn mặt, khóc, rút người lại khi làm một tư thế là phải dừng ngay, không động viên "cố thêm chút nữa". Trẻ nhỏ có thể chưa phân biệt căng với đau, nên người lớn chọn phía an toàn.
Các dấu hiệu khác cần để ý: tê hoặc châm chích ở tay chân sau khi tập, đau lưng kéo dài, khớp sưng, trẻ đi khập khiễng hoặc không muốn dùng một bên tay chân, trẻ yếu đi ở chân sau một động tác uốn lưng. Những dấu hiệu liên quan đến tê, yếu tay chân sau khi uốn người cần được đưa đi khám ngay.
Giáo viên ghi lại và báo ba mẹ mọi lần trẻ kêu đau trong giờ học, kể cả khi có vẻ đã hết. Một cơn đau lặp lại ở cùng một chỗ là thông tin quan trọng cho bác sĩ.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Ba mẹ nên đưa trẻ đi khám khi trẻ đau khớp, đau lưng kéo dài nhiều ngày; khi khớp sưng, nóng, đỏ; khi trẻ hay trật khớp hoặc cảm giác khớp "lỏng"; và đặc biệt khi trẻ tê, yếu tay chân, đi lại khó khăn sau khi tập. Trường hợp cuối là cấp cứu.
Trẻ rất dẻo kèm bầm tím dễ, da mỏng, mệt mỏi nhiều cũng nên được bác sĩ nhi đánh giá để loại trừ các tình trạng mô liên kết. Phần lớn các trường hợp chỉ là biến thể bình thường, nhưng biết rõ giúp ba mẹ và giáo viên chọn hoạt động phù hợp.
Bài viết này chỉ cung cấp thông tin giáo dục, không thay thế đánh giá của bác sĩ. Mỗi trẻ khác nhau, và chỉ khám trực tiếp mới cho câu trả lời chính xác.
Khi đi khám, ba mẹ mang theo thông tin cụ thể: trẻ đau ở đâu, từ khi nào, sau động tác gì, có lặp lại không, trẻ tập bao nhiêu buổi mỗi tuần. Ghi chép của giáo viên về những lần trẻ kêu đau trong giờ học rất có ích cho bác sĩ.
Nói chuyện với giáo viên và nhà trường
Ba mẹ có quyền hỏi lớp dance của con có giãn cơ không, giãn lúc nào, có ép dẻo không, có tập uốn lưng không. Một giáo viên có chuyên môn sẽ sẵn sàng giải thích và đón nhận câu hỏi. Câu trả lời né tránh hoặc kiểu "ép từ nhỏ mới dẻo được" là dấu hiệu nên cân nhắc.
Ba mẹ cũng nên cho giáo viên biết nếu con từng chấn thương, đang có vấn đề sức khoẻ, hoặc rất dẻo bẩm sinh. Thông tin này giúp giáo viên điều chỉnh cho con. Giáo viên tốt sẽ không coi việc này là phiền mà là hợp tác.
Ở chiều ngược lại, giáo viên có thể giúp ba mẹ hiểu vì sao lớp không dạy xoạc hay uốn cầu dù ba mẹ thấy trên mạng những em bé nhỏ tuổi làm được. Những hình ảnh ấy thường là ngoại lệ, đôi khi đã trả giá bằng sức khoẻ, và không phải mục tiêu của giáo dục năng khiếu mầm non.
Hiểu lầm phổ biến về uốn dẻo ở trẻ
Nhiều quan niệm về uốn dẻo được truyền miệng trong các lớp năng khiếu. Bảng dưới đặt chúng cạnh hiểu biết hiện nay.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Trẻ xương mềm nên ép bao nhiêu cũng được | Mô của trẻ non nên dễ tổn thương hơn khi có lực ép, nhất là sụn tăng trưởng và cột sống |
| Phải ép từ nhỏ, lớn lên mới dẻo | Độ dẻo tăng được an toàn ở tuổi lớn hơn với tập luyện đúng; tuổi mầm non chỉ cần giữ độ dẻo tự nhiên |
| Đau là dấu hiệu đang tiến bộ | Đau là tín hiệu cơ thể đang bị đẩy quá giới hạn, cần dừng ngay |
| Dẻo là có năng khiếu múa | Độ dẻo chủ yếu do bẩm sinh, không phản ánh khả năng nghe nhạc, cảm nhịp hay biểu cảm |
| Trẻ càng dẻo càng ít chấn thương | Khớp quá lỏng mà cơ yếu lại dễ chấn thương hơn; dẻo cần đi kèm sức mạnh |
Những hiểu lầm này tồn tại lâu vì phần lớn trẻ bị ép dẻo không gặp chuyện gì nghiêm trọng ngay. Nhưng giáo dục trẻ nhỏ không thể dựa vào may mắn của số đông; một ca tổn thương cột sống là quá nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Không ép dẻo từ nhỏ thì lớn lên có dẻo được không?
Được. Độ dẻo có thể tăng an toàn ở tuổi lớn hơn bằng tập luyện đều đặn, đúng phương pháp, dưới hướng dẫn chuyên môn. Ở tuổi mầm non, giữ độ dẻo tự nhiên qua vận động đa dạng là đủ, không cần ép để đi trước.
Con tự xoạc được, có nên cho con tập thêm?
Nếu con tự làm không đau thì không cần cấm, nhưng cũng không nên khuyến khích tập thêm để xoạc sâu hơn hay biểu diễn. Cân bằng bằng các hoạt động làm mạnh cơ, và để ý dấu hiệu tăng động khớp.
Ngồi chữ W có hại không?
Ngồi chữ W thỉnh thoảng thường không đáng lo, nhiều trẻ ngồi vậy vì thấy vững. Nếu trẻ chỉ ngồi được kiểu này, hoặc kèm đi lại vụng, hay ngã, ba mẹ có thể hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vận động. Khuyến khích con đổi tư thế ngồi đa dạng.
Lớp múa của con có tập uốn cầu, có nên cho con nghỉ?
Ba mẹ nên trao đổi với giáo viên, nói rõ lo ngại về cột sống và đề nghị không cho con tập động tác này. Nếu lớp vẫn duy trì uốn lưng sâu cho trẻ nhỏ, cân nhắc tìm lớp khác có cách tiếp cận an toàn hơn.
Trẻ kêu đau chân sau giờ múa có phải đau tăng trưởng không?
Đau tăng trưởng thường xảy ra buổi tối, ở cả hai chân, không sưng và hết vào sáng hôm sau. Đau sau giờ tập ở một chỗ cụ thể, kèm sưng hoặc đi khập khiễng thì cần nghĩ đến chấn thương và nên đưa trẻ đi khám.
