Ba mẹ không cần biết vẽ, biết đàn hay biết nhảy để nuôi dưỡng năng khiếu cho con, vì điều trẻ mầm non cần nhất từ ba mẹ không phải là kỹ thuật mà là ba thứ khác: một môi trường có sẵn chất liệu và thời gian, một khán giả chăm chú và không phán xét, và một người cùng học sẵn sàng thử, sai và cười cùng con. Kỹ thuật đã có giáo viên ở lớp năng khiếu; sự hiện diện ở nhà thì chỉ ba mẹ trao được.
Nhiều ba mẹ ngại ngồi vẽ cùng con vì sợ "vẽ xấu", ngại hát vì "giọng dở", và vì thế đứng ngoài hành trình năng khiếu của con. Bài này giải thích vì sao sự ngại ngần ấy không cần thiết, ba vai ba mẹ có thể đảm nhận mà không cần kỹ năng nghệ thuật, những việc cụ thể cho từng bộ môn, và cách biến chính sự "không giỏi" của mình thành bài học cho con.
Ba vai của ba mẹ, không vai nào cần kỹ năng nghệ thuật
Vai thứ nhất là người tạo điều kiện. Ba mẹ là người quyết định trong nhà có giấy bút để sẵn không, có nhạc để nghe không, có khoảng trống để nhảy không, có thời gian rảnh không bị lấp đầy bởi màn hình không. Không cần biết vẽ để mua một xấp giấy và đặt nó vào tầm tay con.
Vai thứ hai là khán giả. Trẻ nhỏ cần có người xem mình làm, nghe mình kể về tác phẩm, vỗ tay khi mình biểu diễn. Một khán giả tốt không cần biết nhận xét chuyên môn; chỉ cần chú ý thật, tò mò thật, và phản hồi về điều mình thấy. Câu "mẹ thấy con dùng nhiều màu đỏ quá, kể mẹ nghe đi" không đòi hỏi kiến thức hội hoạ nào.
Vai thứ ba là người cùng học. Ba mẹ ngồi xuống vẽ tranh của mình bên cạnh con, nhảy theo bài nhạc của con, thử bấm đàn theo con hướng dẫn. Ở vai này, việc ba mẹ không giỏi lại là lợi thế: con thấy người lớn cũng đang học, cũng làm sai, cũng vui với quá trình. Đó là tấm gương mạnh mẽ hơn bất kỳ lời giảng nào về tư duy học hỏi.
Vì sao "không giỏi" không phải là rào cản
Nhiều người lớn mang theo một nỗi tự ti nghệ thuật từ thời nhỏ: một lần bị chê tranh xấu, bị nhắc hát lạc giọng, rồi kết luận "mình không có hoa tay", "mình không có khiếu". Khi có con, nỗi tự ti ấy khiến ba mẹ đứng ngoài, chỉ giao việc nghệ thuật cho lớp học. Vô tình, con nhận thông điệp rằng nghệ thuật là việc của người "có khiếu", không phải của mọi người.
Zoltán Kodály, nhà giáo dục âm nhạc người Hungary, có tinh thần nổi tiếng rằng âm nhạc thuộc về tất cả mọi người, chứ không chỉ người tài năng. Nhiều nhà giáo dục mỹ thuật cũng nhấn mạnh rằng ở tuổi mầm non, giá trị nằm trong quá trình sáng tạo, không phải sản phẩm. Ở cách nhìn đó, ba mẹ "không giỏi" không có gì phải ngại, vì không ai đang chấm điểm.
Thực tế, trẻ mầm non chưa đánh giá tranh của ba mẹ theo tiêu chuẩn người lớn. Một hình người que ba mẹ vẽ có thể khiến con thích thú hơn cả bức tranh đẹp, vì đó là tranh của ba. Thứ trẻ nhớ không phải nét vẽ, mà là buổi chiều ba và con cùng ngồi bên bàn, tay dính màu.
Học cùng con: bài học từ phương pháp Suzuki
Phương pháp Suzuki, do nghệ sĩ violin và nhà giáo dục Nhật Bản Shinichi Suzuki phát triển, dựa trên ý tưởng "tiếng mẹ đẻ": trẻ học nhạc giống như học nói, bằng cách nghe nhiều, bắt chước và được người thân khích lệ hằng ngày. Một đặc điểm nổi bật của phương pháp là cha mẹ tham gia trực tiếp, nhiều nơi yêu cầu cha mẹ dự buổi học và luyện tập cùng con ở nhà, kể cả khi cha mẹ chưa từng chơi nhạc cụ.
Không phải lớp năng khiếu nào cũng theo phương pháp Suzuki, nhưng tinh thần cha mẹ là người cùng học áp dụng được rộng rãi. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên tuần này lớp học gì, xin xem lại bài hát, động tác, kỹ thuật vẽ, rồi về nhà nhờ con "dạy lại". Trẻ rất hào hứng khi được làm thầy, và việc giải thích cho người khác giúp con nhớ sâu hơn.
Khi ba mẹ học cùng, ba mẹ cũng hiểu con gặp khó ở đâu. Tự mình thử giữ nhịp một bài nhạc đơn giản, ba mẹ sẽ thấy việc ấy không dễ như tưởng, và kiên nhẫn hơn với con.
Nghệ thuật quá trình: thứ ba mẹ nào cũng làm được
Các nhà giáo dục mầm non hay phân biệt hai kiểu hoạt động mỹ thuật. Kiểu thứ nhất hướng tới sản phẩm: mọi trẻ làm theo mẫu, kết quả cuối cùng giống nhau, ví dụ cắt dán một con bướm theo khuôn có sẵn. Kiểu thứ hai, thường gọi là nghệ thuật quá trình, hướng tới trải nghiệm: trẻ được khám phá chất liệu, tự quyết định, và không có kết quả "đúng" nào được định trước, ví dụ thổi màu bằng ống hút, in hình bằng lá cây, vẽ bằng ngón tay lên giấy lớn.
Nghệ thuật quá trình là món quà cho những ba mẹ không tự tin về khả năng nghệ thuật của mình. Không có mẫu để làm sai, không có kỹ thuật để dạy sai. Việc của ba mẹ chỉ là chuẩn bị chất liệu, trải giấy báo lót bàn, rồi cùng con khám phá: màu này chảy thế nào, lá này in ra hình gì, trộn hai màu thì ra màu gì.
Âm nhạc và vận động cũng có "quá trình" tương tự: gõ thử mọi đồ vật trong bếp xem tiếng nào hay, nhảy theo nhạc theo bất cứ cách nào cơ thể muốn, cùng nhau bịa ra một bài hát về con mèo nhà mình. Không ai chấm, không ai so, chỉ có tò mò và tiếng cười.
Những việc ba mẹ làm được ở từng bộ môn
Bảng dưới gợi ý những việc cụ thể, không đòi hỏi kỹ năng chuyên môn, cho sáu bộ môn năng khiếu phổ biến ở trường mầm non:
| Bộ môn | Việc ba mẹ làm được | Câu nói gợi ý |
|---|---|---|
| Vẽ | Ngồi vẽ tranh của mình cạnh con, treo tranh con lên tường | Con kể ba nghe chuyện trong tranh đi. |
| Âm nhạc, organ | Nghe nhạc cùng, hát theo, nhờ con chỉ phím | Con dạy mẹ đoạn này được không? |
| Dance | Nhảy theo con, làm khán giả, mở nhạc con thích | Ba làm theo con, con dẫn nhé. |
| Vovinam | Xem con tập lại bài chào, bài thở; làm "học trò" | Con chỉ ba cách chào đúng nhé. |
| Trình diễn | Làm khán giả, dựng "sân khấu" bằng chăn, vỗ tay | Mẹ thích lúc con cúi chào. |
| Toán mầm non | Đếm đồ khi dọn nhà, phân loại quần áo, tìm quy luật trên gạch lát | Mình xếp chỗ này theo cách nào nhỉ? |
Điểm chung của mọi ô trong bảng: ba mẹ không dạy kỹ thuật, mà tạo cơ hội để con dùng điều con đã học, và thể hiện sự quan tâm. Đó chính là những gì lớp năng khiếu không thể làm thay.
Ba mẹ cũng không cần làm tất cả. Chọn một hai việc hợp với mình, làm đều đặn, có giá trị hơn nhiều so với cố gắng làm hết rồi bỏ dở.
Câu hỏi thay cho chỉ dẫn
Khi không biết kỹ thuật, ba mẹ dễ lúng túng không biết nói gì, rồi rơi vào hai lối quen: hoặc khen chung chung "đẹp quá", hoặc đưa ra chỉ dẫn mà chính mình không chắc. Câu hỏi mở là công cụ không cần chuyên môn, lại khuyến khích con suy nghĩ và bày tỏ. Vài câu dùng được cho mọi bộ môn:
- Con thích phần nào nhất trong bức tranh, bài hát, bài nhảy này?
- Phần nào khó nhất? Con đã làm gì để vượt qua?
- Nếu làm lại, con muốn đổi gì?
- Cô dạy con điều gì mới hôm nay?
- Con muốn đặt tên cho tác phẩm này là gì?
- Mình có thể làm tiếp điều gì từ đây?
Những câu hỏi này giúp con tự nhìn lại việc mình làm, một kỹ năng mà các nhà giáo dục nghệ thuật rất coi trọng. Và ba mẹ không cần biết câu trả lời "đúng", vì không có câu trả lời đúng.
Một mẹo nhỏ là hỏi ít mà nghe nhiều. Một câu hỏi, rồi chờ, để con có thời gian nghĩ và nói hết ý. Trẻ mầm non cần lâu hơn người lớn để sắp xếp lời; nếu ba mẹ hỏi dồn hoặc tự trả lời giùm, con sẽ quen chờ người lớn nói thay. Khi con trả lời, nhắc lại ý con bằng lời của mình để con biết mình đã được nghe.
Khi con hỏi điều ba mẹ không biết
Sẽ có lúc con hỏi "ba ơi, sao trộn xanh với vàng ra xanh lá", "mẹ ơi, nốt này tên gì". Thay vì lúng túng hay đoán bừa:
- Thành thật. "Mẹ cũng không biết chắc." Trẻ học được rằng không biết là chuyện bình thường.
- Mời con cùng thử. "Mình trộn thử xem ra màu gì nhé." Nhiều câu hỏi về màu sắc, âm thanh, chuyển động có thể trả lời bằng thí nghiệm nhỏ.
- Cùng hỏi người biết. "Mai mình hỏi cô giáo nhé." Ghi câu hỏi lại để nhớ hỏi.
- Cùng tìm hiểu. Đọc sách tranh, xem một đoạn giới thiệu ngắn cùng con, rồi nói về điều tìm được.
- Khen câu hỏi. "Con hỏi hay quá, mẹ chưa nghĩ tới." Tò mò của con là thứ đáng nuôi nhất.
Cách đáp lại này dạy con một thái độ học tập quý: khi không biết, mình tìm hiểu. Và nó cho thấy ba mẹ là người đồng hành trên hành trình khám phá, không phải người phải biết mọi thứ.
Nhờ thêm người: ba mẹ không phải làm một mình
Ba mẹ không giỏi nghệ thuật không có nghĩa là con thiếu nguồn học. Giáo viên ở lớp năng khiếu là người có chuyên môn; ba mẹ có thể chủ động hỏi cô cách hỗ trợ con ở nhà, những bài hát, động tác nên ôn. Ông bà, cô chú, anh chị họ có người hát hay, người khéo tay, người thích nhảy; mời họ chia sẻ với con trong những dịp gia đình sum họp.
Cộng đồng quanh mình cũng là nguồn học. Những buổi biểu diễn ở nhà văn hoá, những lễ hội, những người thợ thủ công trong khu phố đều có thể cho con thấy nghệ thuật trong đời sống thật. Ba mẹ đưa con tới, cùng xem, cùng hỏi, là đã làm tròn vai.
Điều quan trọng nhất ba mẹ trao cho con không nằm ở kỹ năng, mà ở thông điệp: nghệ thuật là niềm vui của mọi người, kể cả ba mẹ. Một đứa trẻ lớn lên thấy ba mẹ vui vẻ hát lạc giọng, vẽ hình người que, nhảy vụng về cùng mình sẽ có một mối quan hệ thoải mái, không sợ hãi với nghệ thuật, nền tảng để năng khiếu của con được nuôi lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ vẽ xấu, ngồi vẽ cùng có làm con vẽ xấu theo không?
Không. Trẻ mầm non vẽ theo giai đoạn phát triển của mình, không bắt chước nét vẽ của ba mẹ theo cách người lớn lo. Điều con học từ việc vẽ cùng là niềm vui, sự tập trung và cảm giác được đồng hành. Kỹ thuật đã có giáo viên lo.
Giọng hát của mẹ không hay, có nên hát cho con nghe không?
Nên hát. Trẻ nhỏ rất thích giọng hát của người thân, bất kể hay dở. Hát cùng con giúp con gắn âm nhạc với tình cảm gia đình và có thêm cơ hội luyện hát. Nếu muốn con nghe giọng chuẩn, kết hợp thêm nghe các bản thu tốt.
Ba mẹ bận, không có thời gian đồng hành thì sao?
Mỗi ngày mười lăm phút thật sự chú ý tới con, không điện thoại, có giá trị hơn nhiều giờ ở cạnh mà không quan tâm. Có thể lồng vào việc sẵn có: hát khi tắm cho con, đếm đồ khi dọn nhà, xem con nhảy trong lúc nấu cơm.
Có nên đi học vẽ, học đàn để kèm con không?
Không cần thiết, nhưng nếu ba mẹ thích thì là điều tuyệt vời. Ba mẹ tự học một thứ mới cho con thấy việc học không có tuổi. Tuy vậy, tránh biến kỹ năng mới học thành áp lực kèm cặp con; ở nhà, vai chính của ba mẹ vẫn là đồng hành.
Con hỏi sao ba không biết vẽ, phải trả lời thế nào?
Thành thật và tích cực: "Hồi nhỏ ba ít được vẽ, nên giờ ba vẽ chưa đẹp. Nhưng ba thích vẽ cùng con, và ba đang học từ con đây." Câu trả lời này dạy con rằng kỹ năng đến từ luyện tập và người lớn vẫn có thể học.
