Hình vẽ của trẻ phát triển qua những giai đoạn khá giống nhau ở mọi nền văn hoá: từ khoảng hai tuổi trẻ vẽ nguệch ngoạc; khoảng ba, bốn tuổi xuất hiện vòng tròn có tia và "người nòng nọc"; từ khoảng bốn đến bảy tuổi là giai đoạn tiền sơ đồ, trẻ vẽ người, nhà, cây như những biểu tượng rời rạc trôi trên giấy; khoảng sáu, bảy tuổi trở đi xuất hiện đường đất, đường trời và tranh kể chuyện có bố cục. Các mốc tuổi chỉ là gần đúng; thứ tự mới là điều ổn định.
Hiểu các giai đoạn này giúp giáo viên mỹ thuật mầm non và ba mẹ nhìn tranh của trẻ đúng hơn: không thất vọng vì trẻ bốn tuổi "chưa vẽ được người có cổ", không ép trẻ ba tuổi tô kín trong nét, và biết gợi ý gì để trẻ tiến lên tự nhiên. Bài này trình bày các mô tả kinh điển của Viktor Lowenfeld, Rhoda Kellogg và Georges-Henri Luquet, kèm cách dạy phù hợp ở mỗi giai đoạn.
Ba nhà nghiên cứu đặt nền cho hiểu biết về tranh trẻ em
Từ đầu thế kỷ hai mươi, nhiều nhà tâm lý học và giáo dục đã thu thập tranh vẽ của trẻ để tìm quy luật. Nhà triết học người Pháp Georges-Henri Luquet, trong cuốn Le dessin enfantin năm 1927, đưa ra một nhận xét có ảnh hưởng lâu dài: trẻ nhỏ vẽ cái mình biết về đồ vật, chứ không vẽ cái mình nhìn thấy. Ông gọi đó là "hiện thực trí tuệ", đối lập với "hiện thực thị giác" xuất hiện muộn hơn.
Nhà giáo dục mỹ thuật người Áo Viktor Lowenfeld, sau khi sang Mỹ, viết cuốn Creative and Mental Growth xuất bản lần đầu năm 1947, về sau được tái bản nhiều lần với đồng tác giả W. Lambert Brittain. Ông chia sự phát triển của tranh trẻ em thành các giai đoạn liên tiếp, và quan trọng hơn, gắn mỗi giai đoạn với sự phát triển cảm xúc, trí tuệ của trẻ. Khung của Lowenfeld đến nay vẫn được dạy trong nhiều trường sư phạm mỹ thuật.
Nhà giáo dục mầm non người Mỹ Rhoda Kellogg tập trung vào những năm đầu. Bà thu thập và phân tích một lượng rất lớn tranh của trẻ nhỏ, và trong cuốn Analyzing Children's Art năm 1969, mô tả hai mươi kiểu nét nguệch ngoạc cơ bản cùng con đường từ nét nguệch ngoạc đến hình vòng, hình mặt trời và hình người.
Các giai đoạn theo Lowenfeld trong những năm đầu
Lowenfeld mô tả sáu giai đoạn từ hai tuổi đến tuổi thiếu niên. Bảng dưới tập trung vào ba giai đoạn liên quan đến tuổi mầm non và đầu tiểu học. Mốc tuổi là gần đúng; mỗi trẻ có nhịp riêng.
| Giai đoạn | Tuổi gần đúng | Đặc điểm tranh | Ý nghĩa phát triển |
|---|---|---|---|
| Nguệch ngoạc | Khoảng 2–4 | Nét lộn xộn, rồi nét có kiểm soát, rồi trẻ đặt tên cho nét vẽ | Từ khám phá vận động đến bắt đầu tư duy bằng hình ảnh |
| Tiền sơ đồ | Khoảng 4–7 | Người, nhà, cây, mặt trời xuất hiện như biểu tượng; vị trí trôi nổi; kích thước theo mức quan trọng | Trẻ thử nghiệm biểu tượng, mỗi lần vẽ một khác |
| Sơ đồ | Khoảng 7–9 | Có đường đất, đường trời; hình người ổn định thành "công thức" riêng; tranh kể chuyện | Trẻ có khái niệm ổn định về đồ vật và không gian |
Sau giai đoạn sơ đồ, Lowenfeld còn mô tả giai đoạn hiện thực chớm nở và giai đoạn giả tự nhiên ở tuổi lớn hơn, khi trẻ bắt đầu quan tâm vẽ "giống thật" và cũng hay tự chê tranh của mình.
Điều đáng nhớ là trong khung này không có giai đoạn nào "kém" hơn giai đoạn nào. Mỗi giai đoạn có giá trị riêng và là nền cho giai đoạn sau. Ép trẻ vẽ theo giai đoạn chưa đến thường chỉ dẫn đến sự bắt chước rỗng.
Từ nét nguệch ngoạc đến hình đầu tiên
Nét nguệch ngoạc đầu tiên của trẻ khoảng một tuổi rưỡi đến hai tuổi chủ yếu là vận động: cánh tay vung, bút để lại dấu, trẻ thích thú với chính hành động ấy. Dần dần, nét vẽ có kiểm soát hơn: trẻ vẽ những đường lặp lại, vòng tròn xoắn, và bắt đầu nhìn theo đầu bút. Đến một lúc, trẻ chỉ vào đám nét và nói "con mèo", "mẹ" — đó là bước chuyển lớn, khi nét vẽ bắt đầu mang ý nghĩa.
Theo Kellogg, từ những nét cơ bản, trẻ dần tạo ra các hình khép kín như vòng tròn, hình vuông méo, hình chữ thập. Các hình này kết hợp thành những cấu trúc mà bà gọi là hình mandala (vòng tròn chia ô hoặc vòng tròn lồng hình chữ thập) và hình mặt trời (vòng tròn có tia). Từ hình mặt trời, chỉ cần thêm mắt vào giữa và kéo dài hai tia xuống là thành hình người đầu tiên.
Hình người đầu tiên của nhiều trẻ khoảng ba, bốn tuổi được gọi là "người nòng nọc": một vòng tròn lớn vừa là đầu vừa là thân, có hai đường thẳng làm chân, đôi khi thêm hai đường làm tay mọc ra từ đầu. Người lớn hay nghĩ trẻ "quên vẽ thân", nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng vòng tròn ở đây đại diện cho cả con người, và trẻ chỉ vẽ những gì trẻ thấy là quan trọng nhất.
Giai đoạn tiền sơ đồ: thế giới của những biểu tượng
Biểu tượng thay đổi liên tục. Trẻ bốn, năm tuổi vẽ hình người hôm nay khác hôm qua. Đó là dấu hiệu trẻ đang thử nghiệm, tìm cách biểu đạt, chứ không phải không biết vẽ. Lowenfeld xem sự linh hoạt này là điểm mạnh của giai đoạn.
Đồ vật trôi nổi trên giấy. Nhà, cây, người, mặt trời đặt rải rác, chưa có đường đất chung. Trẻ vẽ những thứ có trong ý nghĩ, mỗi thứ là một ý, chưa sắp xếp trong một không gian thống nhất.
Kích thước theo mức quan trọng. Mẹ có thể to hơn ngôi nhà, bàn tay cầm kẹo có thể to hơn cả người. Trẻ phóng to điều mình đang quan tâm, một cách biểu đạt cảm xúc rất thật.
Màu theo cảm xúc hơn là theo thực tế. Ở giai đoạn này, trẻ thường chọn màu vì thích chứ chưa theo màu thật của đồ vật. Con chó màu tím hoàn toàn bình thường. Mối liên hệ màu – vật thật thường ổn định hơn ở giai đoạn sau.
Nhiều góc nhìn trong một tranh. Cái bàn có thể được vẽ nhìn từ trên xuống trong khi người ngồi quanh bàn lại nhìn ngang; con đường vẽ thẳng lên trang, cây hai bên đổ nằm ra hai phía. Trẻ chọn cho mỗi vật góc nhìn cho thấy rõ nhất đặc điểm của nó, một giải pháp rất thông minh mà người lớn thường tưởng là sai.
Tranh "trong suốt". Trẻ có thể vẽ em bé trong bụng mẹ, đồ đạc nhìn xuyên qua tường nhà. Đây là ví dụ rõ của "hiện thực trí tuệ" mà Luquet mô tả: trẻ vẽ những gì trẻ biết có ở đó.
Đường đất, đường trời và tranh kể chuyện
Khoảng cuối tuổi mầm non và đầu tiểu học, nhiều trẻ bắt đầu vẽ một đường ngang ở cuối trang làm mặt đất, một dải xanh ở trên làm bầu trời, và đặt người, nhà, cây đứng trên đường đất. Lowenfeld coi đây là dấu hiệu trẻ đã có khái niệm về không gian chung, về mối quan hệ giữa các vật với nhau.
Cùng lúc đó, hình người và đồ vật của trẻ ổn định thành những "công thức" riêng mà trẻ lặp lại. Tranh bắt đầu kể chuyện: một chuyến đi chơi, một ngày ở trường, có nhiều nhân vật và hành động. Một số trẻ vẽ nhiều cảnh nối tiếp nhau trên cùng trang như truyện tranh. Ngôn ngữ và hình vẽ đi cùng nhau; trẻ thường kể rất nhiều khi vẽ.
Giáo viên mầm non thường gặp giai đoạn này ở những trẻ lớn nhất lớp, khoảng năm tuổi rưỡi đến sáu tuổi. Trong cùng một lớp, vì vậy, có thể có trẻ vẫn vẽ những biểu tượng trôi nổi và trẻ đã có đường đất. Cả hai đều bình thường, và một hoạt động vẽ tốt cho phép mỗi trẻ tham gia theo mức của mình mà không bị so sánh.
Ở giai đoạn này, một số trẻ bắt đầu lo lắng về việc vẽ "đúng" và "giống", hay so sánh tranh mình với tranh bạn. Đây là lúc người lớn cần đặc biệt cẩn trọng với lời nhận xét, để trẻ không sớm kết luận rằng mình "không biết vẽ" và từ bỏ.
Dạy theo từng giai đoạn: gợi ý cho lớp mỹ thuật mầm non
Hiểu giai đoạn không có nghĩa là chờ trẻ tự lớn. Giáo viên có thể gợi ý những hoạt động nương theo giai đoạn để trẻ phát triển trọn vẹn.
- Giai đoạn nguệch ngoạc: giấy khổ lớn dán xuống bàn hoặc sàn, sáp to dễ cầm, màu ngón tay; khuyến khích vận động cả cánh tay; trò chuyện về nét vẽ ("nét này chạy vòng vòng"), không hỏi "con vẽ gì".
- Chuyển sang đặt tên: khi trẻ bắt đầu gọi tên nét vẽ, người lớn lắng nghe và ghi lại lời trẻ bên cạnh tranh; không sửa nếu tên gọi không giống hình.
- Giai đoạn tiền sơ đồ: khơi gợi bằng trải nghiệm thật (đi dạo, quan sát con vật, chạm vào lá cây) rồi mới vẽ; đặt câu hỏi gợi nhớ chi tiết ("khi con ôm mẹ, tay con ở đâu?") thay vì vẽ mẫu.
- Chớm có đường đất: gợi ý những đề tài có không gian và hành động như "cả nhà đi chơi", "trời mưa ở sân trường"; mời trẻ kể chuyện về tranh.
- Ở mọi giai đoạn: đa dạng chất liệu, cho đủ thời gian, trưng bày tranh của mọi trẻ, không chấm điểm, không so sánh.
Một câu hỏi gợi nhớ đúng lúc thường hiệu quả hơn nhiều so với một hình mẫu vẽ sẵn. Câu hỏi khiến trẻ nhìn lại trải nghiệm của mình và tự tìm cách đưa vào tranh; hình mẫu khiến trẻ chép lại cách nhìn của người khác.
Giới hạn của các mô hình giai đoạn
Các mô hình giai đoạn hữu ích nhưng không nên áp dụng máy móc. Chúng được xây chủ yếu từ tranh của trẻ ở châu Âu và Bắc Mỹ giữa thế kỷ hai mươi. Những nghiên cứu sau này cho thấy văn hoá, hình ảnh xung quanh và cách người lớn dạy ảnh hưởng đáng kể đến tranh trẻ em. Các nhà giáo dục mỹ thuật Brent Wilson và Marjorie Wilson đã chỉ ra rằng trẻ học rất nhiều từ hình ảnh trong văn hoá, như truyện tranh, tranh minh hoạ, tranh của anh chị.
Mốc tuổi cũng khác nhau nhiều giữa các trẻ. Trẻ được tiếp xúc nhiều với bút màu có thể đi qua giai đoạn nguệch ngoạc sớm hơn; trẻ có khó khăn về vận động tinh có thể ở lại lâu hơn. Không nên dùng mốc tuổi để kết luận trẻ "chậm" hay "nhanh".
Cuối cùng, các giai đoạn mô tả xu hướng chung, không phải tiêu chuẩn cần đạt. Mục tiêu của lớp mỹ thuật mầm non không phải đưa trẻ lên giai đoạn tiếp theo càng sớm càng tốt, mà là giúp trẻ sống trọn vẹn và tự tin trong giai đoạn hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi vẫn chỉ vẽ nguệch ngoạc, có đáng lo không?
Mốc tuổi của các giai đoạn chỉ là gần đúng, và trẻ ít được vẽ có thể ở giai đoạn nguệch ngoạc lâu hơn. Hãy cho con vẽ thường xuyên, trò chuyện về nét vẽ và để ý xem con có bắt đầu đặt tên cho tranh không. Nếu đi kèm khó khăn về vận động tinh khác, nên trao đổi với giáo viên.
Vì sao con vẽ người không có thân, tay mọc ra từ đầu?
Đây là hình "người nòng nọc", rất phổ biến ở trẻ khoảng ba đến năm tuổi trên khắp thế giới. Vòng tròn đại diện cho cả con người, không phải chỉ cái đầu. Theo thời gian, khi trẻ để ý thêm chi tiết, thân và cổ sẽ tự xuất hiện.
Có nên dạy con vẽ người cho đúng tỷ lệ không?
Ở tuổi mầm non thì chưa cần. Trẻ vẽ theo những gì trẻ thấy quan trọng, và đó là một cách biểu đạt có giá trị. Thay vì dạy tỷ lệ, có thể hỏi những câu gợi nhớ như "khi con chạy, chân con thế nào" để trẻ tự quan sát và thêm chi tiết.
Tranh của trẻ có cho biết trẻ đang ở giai đoạn phát triển nào không?
Tranh cho người lớn một gợi ý về cách trẻ đang nghĩ về đồ vật và không gian, nhưng không nên dùng như một bài kiểm tra phát triển. Tranh phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm vẽ, tâm trạng và chất liệu. Nhiều bức tranh qua thời gian cho bức tranh trung thực hơn.
Con sáu tuổi bắt đầu chê tranh mình xấu, nên làm gì?
Đây là lúc trẻ bắt đầu so sánh tranh với thực tế và với bạn. Hãy tránh khen chung chung, thay vào đó nói cụ thể điều con đã làm được và hỏi con muốn thử thêm gì. Cho con thử chất liệu mới, hoạt động cắt dán, nặn cũng giúp con bớt áp lực vẽ "giống".
Thuyết giai đoạn của Lowenfeld còn được dùng không?
Khung của Lowenfeld vẫn được dạy rộng rãi như một mô tả hữu ích, nhưng các nhà nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh thêm vai trò của văn hoá và việc học từ hình ảnh xung quanh. Nên dùng nó để hiểu trẻ, không dùng làm tiêu chuẩn đánh giá.