Một buổi vẽ tốt ở lớp mầm non thường gồm bảy phần nối nhau: giáo viên chuẩn bị không gian và chất liệu trước, mở đầu bằng khơi gợi qua câu chuyện hay đồ vật thật, làm mẫu một kỹ thuật nhỏ nếu cần, dành phần lớn thời gian cho trẻ tự vẽ, trò chuyện với từng trẻ trong lúc vẽ, cùng nhau dọn dẹp, và kết thúc bằng chia sẻ, trưng bày tranh. Với trẻ bốn, năm tuổi, cả buổi thường khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút; trẻ nhỏ hơn thì ngắn hơn.
Ba mẹ thường chỉ thấy tờ tranh con mang về, ít khi thấy những gì diễn ra trong buổi học. Giáo viên mỹ thuật mới vào nghề cũng hay lúng túng ở các phần chuyển tiếp, như lúc phát màu hay lúc dọn dẹp. Bài này đi qua từng phần của một buổi vẽ mầm non nhìn từ phía người dạy, giải thích lý do sau mỗi bước, và kèm một giáo án mẫu để tham khảo.
Trước giờ học: chuẩn bị là nửa buổi dạy
Với trẻ mầm non, những phút chờ đợi là những phút dễ mất trật tự nhất. Vì vậy giáo viên mỹ thuật thường chuẩn bị gần như mọi thứ trước khi trẻ vào: bàn đã trải giấy lót, giấy vẽ đặt sẵn ở từng chỗ, màu đã đổ ra cốc nhỏ với lượng vừa đủ, cọ để trong khay, khăn lau và xô nước ở chỗ dễ lấy, áo choàng treo sẵn.
Lượng màu là chi tiết nhỏ mà quan trọng. Đổ quá nhiều thì trẻ dùng phí và dễ đổ; quá ít thì trẻ phải chờ thêm. Nhiều giáo viên dùng nắp chai hay khay nhiều ngăn, mỗi màu một ít, có thể thêm khi cần. Với màu nước, cốc nước rửa cọ nên nặng đáy hoặc có nắp chống đổ.
Giáo viên cũng chuẩn bị phần khơi gợi: một đồ vật thật, một tranh hoạ sĩ, một bài hát hay câu chuyện ngắn liên quan đến chủ đề. Và một kế hoạch dự phòng cho những trẻ hoàn thành sớm hoặc không muốn vẽ: một rổ giấy vụn để cắt dán, một khay đất nặn nhỏ.
Mở đầu: khơi gợi để trẻ có điều muốn vẽ
Phần mở đầu thường chỉ năm đến mười phút, nhưng quyết định chất lượng cả buổi. Mục tiêu không phải là cho trẻ biết hôm nay vẽ gì, mà là khiến trẻ có điều muốn nói bằng tranh. Một bông hoa thật để trẻ chạm, ngửi, đếm cánh; một câu chuyện về chú mèo đi lạc; một bức tranh nhiều màu để trẻ tìm xem có những gì; một chuyến đi dạo ngắn quanh sân trường nhặt lá.
Giáo viên đặt câu hỏi mở để trẻ quan sát và tưởng tượng: "Các con thấy lá này có những màu gì?", "Nếu chú mèo đi lạc, chú sẽ đi qua những đâu?". Mỗi câu trả lời của trẻ được đón nhận, không đúng sai. Phần này cũng giúp trẻ chuyển từ hoạt động trước sang trạng thái tập trung.
Một sai lầm phổ biến là phần mở đầu biến thành bài giảng dài, hoặc giáo viên vẽ sẵn một tranh hoàn chỉnh để trẻ xem. Tranh hoàn chỉnh của người lớn thường khiến trẻ muốn chép lại thay vì nghĩ ý của mình.
Làm mẫu kỹ thuật: ngắn và cụ thể
Nếu buổi học có một kỹ thuật mới, như vẽ màu nước loang, in bằng nửa quả chanh, chấm màu bằng tăm bông, giáo viên làm mẫu thật ngắn, khoảng một hai phút. Làm mẫu kỹ thuật chứ không làm mẫu tranh: giáo viên chấm cọ vào nước, chấm vào màu, cho trẻ thấy màu loang ra trên giấy ướt, rồi dừng.
Lời nói kèm theo nên ngắn và theo trình tự: "Cọ uống nước, cọ uống màu, cọ đi dạo trên giấy." Những câu có nhịp như vậy dễ nhớ với trẻ mầm non. Giáo viên cũng nhắc những quy tắc an toàn và vệ sinh liên quan: rửa cọ trước khi đổi màu, không vẩy cọ lên bạn.
Với trẻ hai, ba tuổi, phần làm mẫu càng ngắn hơn, có khi chỉ là một động tác. Trẻ nhỏ học chủ yếu bằng cách tự làm và nhìn bạn, không phải bằng lời giải thích.
Thời gian vẽ và trò chuyện với từng trẻ
Đây là phần dài nhất, thường chiếm hơn một nửa buổi. Trẻ tự vẽ theo ý mình. Giáo viên không ngồi một chỗ mà đi vòng quanh lớp, dừng lại bên từng trẻ, quan sát và trò chuyện. Những cuộc trò chuyện ngắn này là nơi việc dạy diễn ra nhiều nhất.
Giáo viên mô tả điều mình thấy ("con dùng nhiều màu xanh cho bầu trời"), hỏi về ý tưởng ("bạn nhỏ này đang đi đâu vậy?"), gợi nhớ chi tiết ("lúc nãy mình thấy lá có những đường gân, con nhớ không?"), và giúp kỹ thuật khi trẻ gặp khó ("màu bị đục rồi, mình rửa cọ thử nhé"). Giáo viên không vẽ thêm vào tranh của trẻ và không sửa tranh.
Trong lúc đi vòng, giáo viên cũng ghi nhanh những quan sát đáng chú ý cho hồ sơ của trẻ: một cách pha màu mới, một câu chuyện trẻ kể, một lần trẻ kiên nhẫn làm lại. Với những trẻ hoàn thành sớm, giáo viên mời trẻ thêm chi tiết, vẽ mặt sau, hoặc chuyển sang hoạt động dự phòng.
Dọn dẹp, chia sẻ và trưng bày tranh
Nhiều giáo viên coi dọn dẹp là việc phải làm cho xong, nhưng với trẻ mầm non, đó là một phần quan trọng của buổi học. Trẻ học trách nhiệm với đồ dùng, học trình tự (rửa cọ, úp cọ, lau bàn, cất áo), và học làm việc cùng nhau.
Để dọn dẹp suôn sẻ, giáo viên báo trước vài phút ("còn một chút nữa là mình dọn dẹp nhé"), dùng một tín hiệu quen như một bài hát dọn dẹp, và giao việc cụ thể cho từng nhóm. Tranh ướt được đặt lên giá phơi hoặc kẹp lên dây.
Có những cách làm dọn dẹp trở nên vui: trẻ "đưa cọ đi tắm", "cho màu về nhà", thi xem nhóm nào cất áo choàng gọn nhất mà không chấm điểm. Trẻ ba tuổi có thể chỉ cần mang cọ đến khay rửa; trẻ năm tuổi có thể tự lau phần bàn của mình và kiểm tra sàn quanh chỗ ngồi.
Thời gian dọn dẹp nên được tính vào kế hoạch buổi học, khoảng năm phút. Nếu bị dồn, giáo viên sẽ làm hộ, và trẻ mất đi một bài học về sự tự lập.
Phần cuối buổi là lúc trẻ chia sẻ tranh. Trẻ nào muốn có thể kể về tranh mình cho cả lớp hoặc cho nhóm nhỏ. Giáo viên khuyến khích các bạn hỏi nhau và nhận xét những điều thú vị trong tranh bạn, theo cách mô tả chứ không chấm đẹp xấu. Trẻ chưa muốn kể không bị ép.
Trưng bày là một cách nói với trẻ rằng tác phẩm của em được trân trọng. Tranh của mọi trẻ đều được treo, không chỉ những tranh "đẹp". Giáo viên có thể treo kèm lời trẻ kể về tranh, ghi lại nguyên văn, để ba mẹ đọc khi đón con. Tường trưng bày nên ở tầm mắt trẻ.
Một số tranh được lưu vào hồ sơ tác phẩm của trẻ, kèm ngày và ghi chú. Theo thời gian, hồ sơ này cho thấy sự phát triển của trẻ trong mỹ thuật rõ hơn mọi lời nhận xét.
Điều chỉnh buổi vẽ theo độ tuổi
Với trẻ hai, ba tuổi, cấu trúc buổi học đơn giản hơn nhiều. Phần khơi gợi có thể chỉ là cho trẻ cầm một quả cam rồi đưa màu cam. Không có phần làm mẫu kỹ thuật dài; giáo viên ngồi cùng trẻ và cùng làm. Thời gian vẽ ngắn, mười đến mười lăm phút, chất liệu to và dễ dùng như sáp khối, màu ngón tay. Phần chia sẻ là giáo viên mô tả tranh của từng trẻ, vì nhiều trẻ chưa kể được.
Với trẻ năm, sáu tuổi, buổi học có thể dài hơn và có chiều sâu hơn. Trẻ có thể theo một dự án qua vài buổi: buổi đầu vẽ quan sát, buổi sau thêm màu, buổi sau nữa cắt dán làm nền. Phần chia sẻ có thể thành một cuộc trò chuyện thật sự, trẻ đặt câu hỏi cho tranh của bạn. Trẻ cũng có thể tự chọn chất liệu từ một khay nhiều lựa chọn.
Trong một lớp ghép nhiều độ tuổi, giáo viên giữ cùng một chủ đề nhưng chuẩn bị nhiều mức chất liệu và yêu cầu, để trẻ nhỏ và trẻ lớn cùng tham gia mà mỗi bé đều có thử thách vừa sức.
An toàn và vệ sinh trong buổi vẽ
Trước buổi vẽ, giáo viên kiểm lại nhãn của từng hộp màu, lọ hồ, tuýp keo: chỉ dùng thứ in rõ là dành cho trẻ em và không độc. Với trẻ còn hay đưa đồ vào miệng, tránh vật nhỏ có thể gây hóc như hạt cườm, nắp bút nhỏ, và người lớn ngồi gần. Kéo dùng loại đầu tròn dành cho trẻ, giáo viên dạy cách cầm và đưa kéo cho bạn trước khi cho trẻ dùng.
Áo choàng hoặc áo cũ giúp trẻ không phải lo bẩn quần áo, nhờ đó thoải mái khám phá hơn. Khăn ướt và chỗ rửa tay ở gần giúp xử lý nhanh khi màu dính vào mắt hay mặt. Sàn quanh khu vẽ cần lau ngay khi có nước đổ để tránh trơn ngã.
Giáo viên cũng để ý những trẻ có làn da nhạy cảm hay dị ứng, theo thông tin gia đình cung cấp, và điều chỉnh chất liệu cho phù hợp. Sau buổi học, cọ được rửa sạch, phơi khô, màu được đậy kín để dùng lại.
Giáo án mẫu: "Chiếc lá của em" cho trẻ 4–5 tuổi
Dưới đây là một giáo án tham khảo, khoảng bốn mươi phút, nhóm mười đến mười hai trẻ. Giáo viên điều chỉnh theo lớp mình.
| Phần | Thời gian | Hoạt động | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Khơi gợi | Khoảng 7 phút | Đi dạo sân trường nhặt lá; về lớp cùng xem, chạm, so sánh màu và hình lá | Câu hỏi: lá có mấy màu? Gân lá chạy thế nào? |
| Làm mẫu kỹ thuật | Khoảng 3 phút | In lá: quét màu mặt sau lá, úp lên giấy, ấn nhẹ, nhấc lên | Nhắc quét màu mỏng, ấn bằng lòng bàn tay |
| Thời gian làm | Khoảng 18 phút | Trẻ in lá, rồi vẽ thêm bằng bút sáp những gì trẻ muốn quanh lá | Giáo viên đi vòng, trò chuyện, ghi chép |
| Dọn dẹp | Khoảng 5 phút | Rửa tay, gom lá, lau bàn, đặt tranh lên giá phơi | Bài hát dọn dẹp quen |
| Chia sẻ | Khoảng 7 phút | Trẻ kể về tranh, cả lớp tìm những chiếc lá khác nhau | Ghi lời trẻ để treo cạnh tranh |
Mục tiêu của giáo án này: trẻ quan sát đặc điểm của lá, làm quen kỹ thuật in, tự do mở rộng tranh theo ý mình, và chia sẻ ý tưởng. Không có mục tiêu "tranh đẹp", và không có hai bức tranh nào giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Một buổi vẽ cho trẻ mầm non nên dài bao lâu?
Với trẻ bốn, năm tuổi, thường khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút gồm cả khơi gợi, dọn dẹp và chia sẻ. Trẻ hai, ba tuổi cần buổi ngắn hơn. Điều quan trọng là phần trẻ tự vẽ chiếm nhiều thời gian nhất và buổi học kết thúc khi trẻ vẫn còn hứng thú.
Giáo viên có nên vẽ mẫu lên bảng cho trẻ xem không?
Làm mẫu kỹ thuật thì nên, nhưng ngắn. Vẽ một tranh hoàn chỉnh để trẻ xem thì dễ khiến trẻ chép lại thay vì nghĩ ý tưởng riêng. Đồ vật thật, ảnh, tranh của hoạ sĩ thường là nguồn khơi gợi tốt hơn tranh mẫu của giáo viên.
Trẻ không muốn vẽ trong buổi học thì làm sao?
Trước hết để trẻ quan sát bạn một lúc, không ép. Có thể mời trẻ thử một chất liệu khác, vẽ cùng giáo viên trên một tờ giấy chung, hoặc giúp phát đồ dùng. Nhiều trẻ cần vài buổi để quen. Nếu kéo dài, giáo viên trao đổi với gia đình để hiểu thêm.
Tranh vẽ ở lớp có nên mang về hết không?
Nhiều lớp mang phần lớn tranh về để gia đình xem, đồng thời giữ lại một số tranh tiêu biểu trong hồ sơ tác phẩm của trẻ, có ghi ngày và ghi chú. Như vậy cả gia đình và giáo viên đều theo dõi được sự phát triển của trẻ.
Có nên khen tranh của trẻ là đẹp không?
Một lời khen chung thỉnh thoảng không sao, nhưng mô tả cụ thể có giá trị hơn: nói về màu trẻ chọn, chi tiết trẻ vẽ, câu chuyện trong tranh. Cách này cho trẻ biết người lớn thật sự nhìn tranh mình, và khuyến khích trẻ tiếp tục khám phá.
Lớp vẽ mầm non cần những đồ dùng cơ bản nào?
Thường gồm giấy nhiều khổ, sáp màu, bút dạ rửa được, màu nước hoặc màu dạ dành cho trẻ em, cọ nhiều cỡ, cốc nước chống đổ, khăn lau, áo choàng, giấy lót bàn và một chỗ phơi tranh. Đồ dùng nên ghi rõ dành cho trẻ em, không độc.
