Với trẻ mầm non, vẽ tự do và vẽ theo mẫu nuôi hai điều khác nhau: vẽ tự do nuôi sự sáng tạo, khả năng biểu đạt ý nghĩ và cảm xúc, sự tự tin với bút màu; vẽ theo mẫu — hiểu đúng là học từ một đồ vật thật, một tranh của hoạ sĩ, hay một cách làm do cô chỉ — giúp trẻ học kỹ thuật, cách quan sát và mở rộng "vốn hình" để dùng trong tranh của mình. Lớp mỹ thuật mầm non tốt không chọn một bỏ một, mà để vẽ tự do làm nền, xen những gợi ý có hướng dẫn ngắn, và tránh kiểu "mẫu" làm hại trẻ nhất: chép y nguyên một hình người lớn vẽ sẵn hay tô kín trong nét.
Đây là một trong những tranh luận lâu đời nhất của giáo dục mỹ thuật trẻ em. Bài này trình bày lập luận của mỗi bên, những nghiên cứu và quan sát liên quan, rồi gợi ý cách phối hợp hai hướng trong một chương trình mỹ thuật cho trẻ 2–6 tuổi.
Lập luận cho vẽ tự do
Trường phái đề cao vẽ tự do có ảnh hưởng lớn từ giữa thế kỷ hai mươi, gắn với Viktor Lowenfeld và phong trào giáo dục nghệ thuật sáng tạo. Lowenfeld cho rằng tranh vẽ là biểu hiện của sự phát triển cảm xúc và trí tuệ của trẻ; can thiệp bằng hình mẫu áp đặt sẽ cắt đứt quá trình ấy. Ông đặc biệt phản đối sách tô màu và việc bắt trẻ chép tranh người lớn, vì chúng dạy trẻ rằng cách nhìn của mình không đủ tốt.
Lập luận này dựa trên vài quan sát dễ kiểm chứng. Trẻ được vẽ tự do thường giữ được sự tự tin, vẽ nhiều và đa dạng hơn. Trẻ hay được đưa mẫu dễ hỏi "con vẽ thế này có đúng không", dễ dừng lại khi không có mẫu, và đôi khi chép đi chép lại cùng một hình rập khuôn như ngôi nhà mái tam giác, ông mặt trời ở góc, đám mây hình bông.
Ngày nay, tinh thần này được tiếp nối dưới tên "nghệ thuật quá trình": hoạt động mà giá trị nằm ở trải nghiệm khám phá chất liệu, màu, nét, chứ không ở sản phẩm cuối giống một mẫu định trước. Mỗi tranh của mỗi trẻ ra một khác, và đó chính là mục tiêu.
Lập luận cho việc học từ mẫu
Phía bên kia cũng có những lập luận mạnh. Các nhà giáo dục mỹ thuật Brent Wilson và Marjorie Wilson, qua nhiều năm nghiên cứu tranh của trẻ em ở nhiều nước, cho rằng trẻ không vẽ từ hư không: trẻ luôn học hình từ văn hoá xung quanh — truyện tranh, tranh minh hoạ, tranh của anh chị, hình người lớn vẽ. Học từ mẫu là cách tự nhiên, không phải điều đáng sợ. Câu hỏi không phải là có dùng mẫu hay không, mà là dùng mẫu nào và dùng thế nào.
Howard Gardner, sau những chuyến đi Trung Quốc thập niên 1980, mô tả trong cuốn To Open Minds năm 1989 một cách dạy mỹ thuật rất khác phương Tây: trẻ học kỹ thuật thành thạo qua làm theo mẫu từ sớm, rồi mới sáng tạo trên nền kỹ thuật ấy. Ông không kết luận cách nào hơn, mà gợi ý rằng mỗi truyền thống có điều đáng học từ truyền thống kia.
Ngoài ra, có những kỹ năng trẻ khó tự khám phá: rửa cọ để màu không đục, chấm màu nước vừa đủ, pha hai màu thành màu mới, giữ giấy khi cắt. Một hướng dẫn ngắn đúng lúc giúp trẻ làm được điều mình muốn, và cảm giác "làm được" nuôi thêm hứng thú.
Không phải "mẫu" nào cũng như nhau
Một phần lớn tranh luận đến từ việc gộp chung nhiều kiểu "mẫu" rất khác nhau. Tách chúng ra, câu trả lời rõ hơn nhiều.
| Kiểu mẫu | Ví dụ | Tác động với trẻ mầm non |
|---|---|---|
| Đồ vật thật để quan sát | Một bông hoa, quả cam, con ốc, chiếc lá | Rất có lợi: luyện quan sát, mỗi trẻ vẫn vẽ theo cách riêng |
| Tranh của hoạ sĩ để xem và trò chuyện | Một bức tranh nhiều màu, một tranh dân gian | Có lợi: mở rộng cách nhìn, gợi ý ý tưởng, không bắt chép |
| Cô làm mẫu một kỹ thuật | Cách rửa cọ, cách pha màu, cách xé giấy | Có lợi nếu ngắn và trẻ được áp dụng tự do sau đó |
| Cô vẽ mẫu một hình để trẻ chép | Cô vẽ con mèo trên bảng, trẻ vẽ theo | Dùng thỉnh thoảng thì không hại, dùng thường xuyên dễ khiến trẻ phụ thuộc |
| Tranh tô màu có sẵn nét | Sách tô màu, bản in hình nhân vật | Ít giá trị mỹ thuật, có thể làm trẻ nghĩ tranh mình "không đúng" |
Nhìn bảng, có thể thấy ba kiểu đầu thật ra là cách giáo viên mỹ thuật giỏi vẫn dạy: cho trẻ nhìn thứ thật, xem tranh đẹp, học một kỹ thuật nhỏ — rồi trả lại tờ giấy cho trẻ tự làm. Hai kiểu cuối là chỗ cần cẩn trọng.
Vì sao sách tô màu bị nhiều nhà giáo dục mỹ thuật dè dặt
Sách tô màu không độc hại theo nghĩa đen, và nhiều trẻ thích tô. Tô màu cũng luyện một phần vận động tinh. Nhưng các nhà giáo dục mỹ thuật dè dặt vì vài lý do. Thứ nhất, nét có sẵn đã quyết định hết hình dạng, bố cục, nội dung; trẻ chỉ còn quyết định màu, nên phần sáng tạo rất hẹp.
Thứ hai, hình in sẵn thường do người lớn vẽ, với đường nét và tỷ lệ mà trẻ mầm non chưa thể làm được. Khi đặt cạnh tranh tự vẽ, trẻ dễ thấy tranh mình "xấu" và mất tự tin. Thứ ba, yêu cầu tô kín trong nét đòi hỏi kiểm soát bàn tay mà trẻ ba, bốn tuổi chưa có, dẫn đến cảm giác thất bại.
Điều này không có nghĩa là phải cấm hoàn toàn. Tô màu có thể là một hoạt động yên tĩnh thỉnh thoảng, ví dụ lúc chờ. Điều cần tránh là để nó thay thế cho vẽ tự do, hoặc dùng làm thước đo "vẽ đẹp" của trẻ.
Vẽ quan sát: hình thức "theo mẫu" hợp với tuổi mầm non
Có một hình thức học từ mẫu được nhiều chương trình mầm non uy tín trên thế giới coi trọng: vẽ quan sát đồ vật thật. Trong các trường theo cách tiếp cận Reggio Emilia ở Ý, trẻ thường được ngồi trước một bông hoa hướng dương, một con ốc sên, một chiếc xe đạp, nhìn rất lâu, trò chuyện về những gì thấy, rồi mới vẽ. Tranh của trẻ ba, bốn tuổi trong những hoạt động này thường có nhiều chi tiết đáng ngạc nhiên.
Vẽ quan sát khác chép tranh ở chỗ trẻ vẫn tự quyết định nhìn cái gì, vẽ chi tiết nào, đặt ở đâu trên giấy. Hai trẻ cùng nhìn một bông hoa sẽ ra hai bức tranh rất khác. Trẻ học cách nhìn kỹ, một năng lực có giá trị cả ngoài mỹ thuật, trong khoa học và trong cuộc sống.
Vẽ quan sát cũng có thể làm lại nhiều lần với cùng một đồ vật. Lần đầu trẻ vẽ bông hoa như một vòng tròn có cánh; vài tuần sau, khi được nhìn lại, trẻ có thể thêm nhị hoa, thêm lá, thêm những đường cong của cánh. Đặt hai bức tranh cạnh nhau là cách rất rõ để trẻ và ba mẹ thấy khả năng quan sát đã lớn lên.
Với trẻ mầm non, buổi vẽ quan sát cần ngắn, đồ vật đơn giản, có đặc điểm rõ (vỏ ốc xoắn, lá có gân, quả có cuống), và người lớn đặt câu hỏi gợi nhìn: "con thấy đường xoắn bắt đầu từ đâu?", "lá này có mấy màu xanh?". Kết quả không cần giống thật; điều quý là trẻ đã nhìn kỹ hơn.
Phối hợp hai hướng trong một buổi vẽ
Một cách tổ chức phổ biến ở lớp mỹ thuật mầm non kết hợp cả hai hướng mà không để hướng nào lấn át.
- Khơi gợi bằng trải nghiệm: một câu chuyện, một đồ vật thật, một bức tranh của hoạ sĩ để cả lớp xem và trò chuyện.
- Giới thiệu một kỹ thuật nhỏ nếu cần, trong vài phút: cách chấm màu nước, cách pha màu, cách dùng que để in.
- Thời gian làm tự do: mỗi trẻ tự quyết định vẽ gì, vẽ thế nào với chất liệu và kỹ thuật vừa biết.
- Giáo viên đi vòng, trò chuyện với từng trẻ, gợi câu hỏi, giúp kỹ thuật khi trẻ cần, không vẽ hộ.
- Chia sẻ: trẻ kể về tranh nếu muốn, cả lớp cùng xem những cách làm khác nhau của nhau.
Trong cách tổ chức này, phần "mẫu" — đồ vật thật, tranh hoạ sĩ, kỹ thuật — chỉ đóng vai mở cửa. Phần lớn thời gian vẫn thuộc về trẻ.
Tỷ lệ giữa hai phần cũng thay đổi theo tuổi. Với trẻ hai, ba tuổi, phần hướng dẫn gần như chỉ là bày vật liệu và làm một động tác mẫu thật ngắn; phần lớn là khám phá. Với trẻ năm, sáu tuổi, phần kỹ thuật có thể dài hơn một chút, và có những buổi trẻ tập trung học một kỹ thuật mới như in bằng xốp hay vẽ màu nước loang, rồi tự dùng kỹ thuật ấy cho tranh của mình ở buổi sau.
Khi ba mẹ muốn con "vẽ đẹp"
Nhiều ba mẹ mong con vẽ được những bức tranh "giống thật", "đẹp" theo con mắt người lớn, và đôi khi chọn lớp vẽ theo tiêu chí này. Điều đó dễ hiểu, nhưng ở tuổi mầm non, tranh đẹp theo kiểu người lớn thường chỉ có được qua chép mẫu nhiều, và cái giá có thể là sự tự tin và tính độc đáo của trẻ.
Ba mẹ có thể nhìn tranh của con theo những câu hỏi khác: con có vui khi vẽ không, con có ý tưởng riêng không, con có kể được chuyện về tranh không, tranh tháng này có gì khác tháng trước không. Những câu hỏi này cho biết con đang phát triển thế nào trong mỹ thuật, chính xác hơn câu hỏi "tranh có đẹp không".
Giáo viên có thể giúp ba mẹ bằng cách giải thích mục tiêu của từng hoạt động trên tường trưng bày: hôm nay lớp khám phá màu nước loang, hôm nay lớp vẽ quan sát chiếc lá. Khi biết mục tiêu, ba mẹ nhìn tranh của con với con mắt khác, và những câu hỏi khi đón con cũng thay đổi theo: thay vì "con vẽ gì mà lem nhem thế", ba mẹ hỏi "hôm nay con thử màu loang ra sao".
Khi trẻ lớn hơn, đến tuổi tiểu học, mong muốn vẽ giống thật đến từ chính trẻ, và lúc đó việc học kỹ thuật bài bản sẽ có ý nghĩa và hiệu quả hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ mầm non học vẽ theo mẫu không?
Có thể, nếu "mẫu" là đồ vật thật để quan sát, tranh hoạ sĩ để xem, hay một kỹ thuật nhỏ để học, rồi trẻ được làm theo cách của mình. Nên hạn chế việc thường xuyên bắt trẻ chép y nguyên hình người lớn vẽ sẵn, vì dễ khiến trẻ phụ thuộc và mất tự tin.
Vẽ tự do có phải là để trẻ vẽ lung tung, không cần dạy gì?
Không. Vẽ tự do có người lớn chuẩn bị chất liệu, khơi gợi ý tưởng, trò chuyện với trẻ và hướng dẫn kỹ thuật khi cần. Điểm khác là trẻ tự quyết định nội dung và cách thể hiện, không phải làm theo một sản phẩm định trước.
Con chỉ thích tô tranh có sẵn, không chịu vẽ tự do thì sao?
Có thể con ngại vì sợ vẽ "không đẹp". Hãy thử những hoạt động không có đúng sai như in bằng lá, vẽ màu nước loang, vẽ theo nhạc, và vẽ cùng con trên một tờ giấy chung. Dần dần, khi thấy vui và không bị chê, con sẽ tự tin hơn với giấy trắng.
Nghệ thuật quá trình khác nghệ thuật sản phẩm thế nào?
Nghệ thuật sản phẩm nhắm tới một kết quả định trước, mọi tranh trong lớp trông giống nhau. Nghệ thuật quá trình đặt giá trị vào trải nghiệm khám phá chất liệu và ý tưởng; mỗi trẻ cho ra kết quả khác nhau. Với trẻ mầm non, nghệ thuật quá trình thường phù hợp hơn.
Khi nào trẻ nên học vẽ kỹ thuật bài bản?
Thường là khi trẻ lớn hơn, ở tuổi tiểu học, và chính trẻ muốn vẽ giống thật hơn. Lúc đó trẻ có đủ kiểm soát bàn tay và khả năng tập trung, và việc học kỹ thuật đến từ nhu cầu của trẻ nên hiệu quả hơn. Ở tuổi mầm non, nền tự tin và hứng thú quan trọng hơn.
