Đưa trẻ mầm non đi xem biểu diễn, triển lãm hay bảo tàng có ý nghĩa nhất khi chuyến đi ngắn, được chuẩn bị trước bằng một câu chuyện hay một câu hỏi, diễn ra theo nhịp chú ý của con chứ không theo danh sách "phải xem hết", và được tiếp nối sau đó bằng việc kể lại, vẽ lại, đóng vai. Một buổi xem múa rối bốn mươi phút hay nửa giờ đứng trước vài bức tranh, nếu được chuẩn bị và trò chuyện tốt, để lại nhiều hơn cả một ngày đi khắp bảo tàng.
Những trải nghiệm nghệ thuật trực tiếp cho trẻ điều mà lớp học và màn hình không thay được: kích thước thật của bức tranh, tiếng nhạc cụ vang trong khán phòng, không khí cùng ngồi xem với nhiều người. Bài này gợi ý cách chọn nơi và chương trình hợp tuổi, chuẩn bị trước chuyến đi, cách nhìn tranh và xem biểu diễn cùng con, và cách để trải nghiệm ấy tiếp tục sống ở nhà.
Vì sao trải nghiệm tận mắt quan trọng
Trẻ có thể xem hàng trăm bức tranh trên điện thoại, nhưng một bức tranh khổ lớn treo trước mặt là trải nghiệm khác hẳn. Trẻ thấy được nét cọ, lớp màu dày mỏng, kích thước choán cả tầm nhìn. Một buổi biểu diễn trực tiếp có tiếng đàn thật vang trong không gian, có diễn viên ở ngay trước mắt, có tiếng vỗ tay của cả khán phòng. Những trải nghiệm giác quan trọn vẹn như vậy để lại dấu ấn sâu hơn hình ảnh trên màn hình phẳng.
Loris Malaguzzi, người khởi xướng cách tiếp cận Reggio Emilia ở Ý, nói về "một trăm ngôn ngữ của trẻ em": trẻ hiểu và bày tỏ thế giới qua vẽ, nặn, múa, hát, dựng, kể. Khi được tiếp xúc với tác phẩm của người lớn trong những ngôn ngữ ấy, trẻ mở rộng vốn biểu đạt của mình. Một đứa trẻ vừa xem một vở múa có thể về nhà tự dựng điệu múa; một đứa trẻ vừa xem tranh khắc gỗ có thể muốn thử in hình bằng củ khoai.
Đi xem cùng gia đình còn có giá trị gắn kết. Đó là những buổi ba mẹ và con cùng chú ý vào một thứ, cùng ngạc nhiên, cùng bàn luận. Trẻ thấy ba mẹ cũng hứng thú với nghệ thuật, và học rằng nghệ thuật là một phần của đời sống người lớn, không chỉ là bài tập ở lớp mẫu giáo.
Chọn nơi và chương trình hợp với trẻ 3–6 tuổi
Không phải mọi bảo tàng, mọi buổi diễn đều hợp với trẻ nhỏ. Bảng dưới gợi ý các loại hình thường hợp, lý do và điều cần để ý; ba mẹ nên kiểm tra thông tin cụ thể (giờ mở cửa, quy định cho trẻ em) trên kênh chính thức của từng nơi trước khi đi.
| Loại hình | Vì sao hợp với trẻ nhỏ | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Múa rối, múa rối nước | Nhân vật sinh động, câu chuyện dân gian quen thuộc, thời lượng thường ngắn | Chọn chỗ ngồi gần dễ nhìn, nhà hát có thể tối |
| Hoà nhạc thiếu nhi, nhạc cụ dân tộc | Được nghe nhạc cụ thật, nhiều chương trình có phần giới thiệu nhạc cụ | Âm lượng, thời lượng; chọn suất dành cho gia đình |
| Bảo tàng mỹ thuật | Tranh, tượng thật với kích thước và chất liệu đa dạng | Chỉ xem vài phòng; quy định không chạm vào tác phẩm |
| Bảo tàng lịch sử, dân tộc học | Đồ vật, trang phục, nhạc cụ, đồ dùng xưa gợi nhiều câu chuyện | Một số khu trưng bày chiến tranh có thể không hợp trẻ nhỏ |
| Triển lãm tranh thiếu nhi | Trẻ thấy tranh của những bạn cùng tuổi, dễ đồng cảm | Tránh biến thành so sánh tranh con với tranh bạn |
| Biểu diễn đường phố, lễ hội | Không gian mở, trẻ được di chuyển, không phải ngồi im | Đông người, cần giữ con sát bên |
Ở TP.HCM, các gia đình thường đưa con tới những nơi như Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố, Bảo tàng Lịch sử nằm trong khuôn viên Thảo Cầm Viên, hay các nhà hát có chương trình múa rối nước. Ở mỗi tỉnh thành, bảo tàng tỉnh, nhà văn hoá thiếu nhi, các buổi biểu diễn dịp lễ tết cũng là lựa chọn gần gũi.
Với lần đầu, nên chọn nơi gần nhà, thời lượng ngắn, để chuyến đi kết thúc khi con vẫn còn hứng thú. Kết thúc trong vui vẻ khiến con muốn đi lần sau.
Chuẩn bị trước chuyến đi
Vài bước chuẩn bị đơn giản biến một chuyến đi bình thường thành trải nghiệm có ý nghĩa với trẻ:
- Kể trước cho con nghe. Nói về nơi sắp tới: ở đó có gì, mình sẽ làm gì. Nếu xem múa rối nước, kể trước câu chuyện dân gian sẽ được diễn, như chú Tễu hay cảnh cày cấy.
- Đặt một nhiệm vụ nhỏ. "Hôm nay mình đi tìm một bức tranh có con vật", "mình sẽ đếm xem có bao nhiêu loại trống". Nhiệm vụ giúp con có mục đích khi xem.
- Nói trước về quy tắc. Không chạm vào tranh, nói nhỏ trong phòng trưng bày, ngồi yên khi diễn viên đang diễn. Trẻ dễ tuân thủ hơn khi đã biết trước.
- Chọn thời điểm con khoẻ. Sau giấc ngủ trưa hoặc buổi sáng, không đi khi con đói hay buồn ngủ.
- Chuẩn bị đồ cần thiết. Nước uống, đồ ăn nhẹ (ăn ở khu vực được phép), một cuốn sổ nhỏ và bút chì nếu nơi đó cho phép vẽ.
Chuẩn bị không cần cầu kỳ, vài phút trò chuyện trên đường đi cũng đủ. Điều quan trọng là con bước vào với một chút tò mò và biết điều gì đang chờ mình.
Nhìn tranh cùng con: ba câu hỏi đơn giản
Ở bảo tàng, nhiều ba mẹ bối rối vì không biết giải thích gì về tranh. Thật ra không cần giải thích. Các nhà giáo dục bảo tàng Abigail Housen và Philip Yenawine phát triển phương pháp Visual Thinking Strategies (tạm dịch: chiến lược tư duy qua hình ảnh), dùng rộng rãi ở nhiều bảo tàng, xoay quanh ba câu hỏi: Chuyện gì đang diễn ra trong bức tranh này? Con thấy gì khiến con nói vậy? Mình còn tìm thấy gì nữa không?
Ba câu hỏi này không cần kiến thức hội hoạ. Chúng mời trẻ quan sát kỹ, nói ra suy nghĩ, và dựa vào bằng chứng trong tranh. Một trẻ bốn tuổi nhìn bức tranh phong cảnh nhận xét "có người đang đi về nhà"; hỏi "con thấy gì khiến con nói vậy", con chỉ vào con đường và ánh chiều. Đó là quan sát và suy luận thật.
Ba mẹ đáp lại bằng cách nhắc lại ý của con và mở rộng nhẹ: "À, con thấy con đường dẫn về phía mấy mái nhà, và trời đang chuyển màu cam." Không đánh giá đúng sai, không chen thông tin của mình quá nhiều. Với trẻ nhỏ, dừng ở năm, sáu bức là đủ; chọn những bức con tự dừng lại nhìn.
Xem biểu diễn: giúp con trở thành khán giả
Ngồi xem một buổi biểu diễn là kỹ năng cần học. Trẻ mầm non chưa quen ngồi yên lâu trong bóng tối, chưa hiểu khi nào nên vỗ tay, chưa biết giữ im lặng khi diễn viên đang nói. Đó là chuyện bình thường. Các chương trình dành cho gia đình thường thân thiện hơn với những tiếng cười to hay câu hỏi thì thầm của trẻ.
Ba mẹ ngồi cạnh, thì thầm giải thích ngắn khi con thắc mắc, chỉ cho con thấy những chi tiết thú vị: "Con nhìn kìa, con rồng phun nước." Nếu con sợ khi đèn tắt hay khi có âm thanh lớn, ôm con, nói nhỏ rằng đây là một phần của buổi diễn. Nếu con quá sợ hoặc quá mệt, ra ngoài nghỉ một lúc không phải là thất bại.
Sau buổi diễn, nếu có dịp, cho con lại gần sân khấu hay khu trưng bày nhạc cụ, con rối. Thấy tận mắt con rối gỗ, cây đàn bầu, chiếc trống lớn giúp con hiểu rằng phía sau phép màu trên sân khấu là đôi tay và công sức của con người.
Không có bảo tàng gần nhà: nghệ thuật ở quanh mình
Không phải gia đình nào cũng ở gần bảo tàng hay nhà hát, và không phải tuần nào cũng có thời gian cho một chuyến đi xa. Nhưng nghệ thuật có mặt ở nhiều nơi gần hơn ta nghĩ. Một ngôi đình cổ với mái cong, hoa văn chạm gỗ, câu đối sơn son là nơi trẻ có thể tìm hình con rồng, đếm cánh hoa sen. Một khu chợ với những sạp vải nhiều màu, những rổ trái cây xếp thành hình là bài học về màu sắc và nhịp điệu thị giác.
Những bức tranh tường ở các con hẻm, quán cà phê, trường học; một công trình kiến trúc cũ với cửa sổ vòm, ban công sắt uốn; một xưởng gốm, xưởng mộc, lò bánh nơi người thợ làm việc bằng tay đều là "triển lãm" sống. Trẻ nhỏ đặc biệt thích xem người lớn làm ra một thứ gì đó từ đầu đến cuối: nặn bình gốm, chạm khắc gỗ, gói bánh. Đó là trải nghiệm hiếm hoi giúp trẻ thấy quá trình sáng tạo diễn ra trước mắt.
Những buổi văn nghệ ở khu phố, lễ hội làng, buổi biểu diễn cuối năm của trường cũng là cơ hội xem biểu diễn trực tiếp. Không cần sân khấu lớn, không cần vé đắt; điều quan trọng vẫn là cách ba mẹ cùng con nhìn, hỏi, và kể lại. Với cùng ba câu hỏi đã nêu ở trên, một bức tranh tường ở đầu hẻm cũng có thể thành cuộc trò chuyện thú vị.
Sau chuyến đi: để trải nghiệm tiếp tục sống
Phần lớn giá trị của chuyến đi đến sau khi về nhà, khi trẻ xử lý lại những gì đã thấy. Vài cách giúp con làm điều đó:
- Hỏi con nhớ nhất điều gì, thích nhất điều gì, và vì sao. Không hỏi dồn, chỉ một hai câu lúc ăn tối hoặc trước giờ ngủ.
- Mời con vẽ lại một bức tranh, một nhân vật, một cảnh trong buổi diễn. Tranh của con không cần giống; đó là ký ức của con.
- Đóng vai: dùng khăn, hộp giấy làm sân khấu rối tại nhà, dựng lại câu chuyện vừa xem.
- Tìm đọc truyện, nghe lại bản nhạc liên quan đến điều con vừa xem.
- Kể với giáo viên ở lớp năng khiếu để cô có thể mời con chia sẻ với các bạn.
Khi trẻ được kể lại và làm lại, trải nghiệm thành kiến thức và cảm hứng. Nhiều trẻ sau một buổi xem nhạc cụ dân tộc về nhà tự gõ nồi niêu thành "dàn trống", và đó là lúc chuyến đi đã thật sự có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên đưa con đi bảo tàng?
Không có tuổi tối thiểu chung; nhiều bảo tàng đón cả trẻ nhỏ. Với trẻ 3–6 tuổi, chọn nơi không quá rộng, xem ngắn, có thứ con thích như con vật, đồ vật lạ, nhạc cụ. Quan trọng hơn tuổi là cách chuẩn bị và nhịp tham quan phù hợp.
Con chạy nhảy, nói to trong bảo tàng thì xử lý thế nào?
Nhắc lại quy tắc bằng giọng nhỏ, đưa con ra khu vực thoáng hơn hoặc ra ngoài nghỉ một lúc. Trẻ nhỏ không chịu được không gian yên tĩnh lâu; lần sau nên rút ngắn thời gian và chọn giờ ít người hơn.
Có nên cho con chụp ảnh trong bảo tàng không?
Nếu nơi đó cho phép, chụp vài tấm để sau này cùng xem lại là tốt. Nhưng hạn chế việc nhìn mọi thứ qua màn hình điện thoại. Có thể cho con chọn một hai bức tranh con thích nhất để chụp, phần còn lại thì nhìn bằng mắt.
Con nói buổi diễn chán, phải làm sao?
Lắng nghe xem vì sao con thấy chán: quá dài, khó hiểu, hay không hợp sở thích. Thông tin này giúp chọn chương trình phù hợp hơn lần sau. Không cần ép con thích; mục tiêu là trải nghiệm đa dạng chứ không phải con phải yêu mọi loại hình.
Đi xem nhiều có giúp con có năng khiếu nghệ thuật không?
Tiếp xúc với nghệ thuật mở rộng hiểu biết, cảm hứng và vốn biểu đạt của trẻ, nhưng không phải công thức tạo năng khiếu. Giá trị lớn nhất là con được thấy nghệ thuật như một phần của đời sống, và có thêm những ký ức đẹp cùng gia đình.
