Một góc vẽ, một góc nhạc và một khoảng vận động ở nhà không cần rộng hay đắt; điều quan trọng là chúng nằm trong tầm với của trẻ, đồ dùng ít nhưng mở, dễ lấy dễ cất, và người lớn cho phép trẻ dùng mà không cần xin. Khi những thứ ấy có sẵn, trẻ mầm non tự tìm đến vẽ, gõ nhịp, nhảy múa nhiều lần trong ngày, những lần luyện tập ngắn mà đều, đúng kiểu nuôi dưỡng năng khiếu bền nhất.
Nhiều gia đình đầu tư lớp học tốt nhưng ở nhà, bút màu nằm trên kệ cao, đàn cất trong hộp, phòng khách không có chỗ cho con lăn. Kết quả là năng khiếu chỉ sống được vài giờ mỗi tuần ở lớp. Bài này gợi ý cách chọn chỗ, chọn đồ, sắp xếp cho từng góc, phù hợp cả nhà phố lẫn căn hộ nhỏ ở thành phố, và cách người lớn hiện diện để những góc ấy thật sự được dùng.
Vì sao "có sẵn trong tầm tay" quan trọng hơn "nhiều đồ"
Trẻ mầm non quyết định chơi gì dựa nhiều vào những gì mắt thấy, tay với tới được. Một hộp bút màu cất trong tủ có khoá, phải gọi người lớn lấy giùm, sẽ được dùng ít hơn hẳn một rổ bút màu đặt trên kệ thấp cạnh tờ giấy. Đây là nguyên lý mà Maria Montessori đã áp dụng từ đầu thế kỷ hai mươi: môi trường được chuẩn bị sẵn, đồ dùng vừa tầm, mỗi thứ có chỗ của nó, để trẻ tự chọn và tự làm.
Có sẵn trong tầm tay cũng có nghĩa là không cần sự cho phép mỗi lần. Khi trẻ phải hỏi "con vẽ được không", người lớn đang bận dễ buột miệng "để lúc khác". Khi góc vẽ đã được quy ước là chỗ con được dùng bất cứ lúc nào trong những giờ nhất định, trẻ tự khởi động, tự kết thúc, và người lớn chỉ cần nhắc cất đồ.
Ngược lại, nhiều đồ không giúp gì thêm. Một kệ đầy bút, giấy, nhãn dán, bộ tô màu đủ kiểu thường làm trẻ bối rối, lấy cái này bỏ cái kia, và rất khó dọn. Ít đồ, đồ chất lượng, thay đổi luân phiên theo tuần thường được dùng sâu hơn. Nhiều giáo viên mầm non khuyên chia đồ thành vài rổ, mỗi lần chỉ để ra một hai rổ, cất số còn lại, vài tuần sau đổi; đồ cũ quay lại được trẻ đón như đồ mới.
Góc vẽ: những thứ thật sự cần
Một góc vẽ tốt cho trẻ 3–6 tuổi không cần bàn ghế chuyên dụng. Danh sách sau là nền, ba mẹ thêm bớt theo sở thích của con:
- Mặt phẳng vừa tầm. Bàn thấp với ghế nhỏ để chân trẻ chạm sàn; hoặc một tấm bảng gỗ dựa tường để vẽ đứng, rất tốt cho vai và cánh tay.
- Giấy nhiều khổ. Giấy A4 cho tranh nhỏ, cuộn giấy lớn hoặc giấy gói hàng cho những hôm con muốn vẽ to. Giấy tái sử dụng mặt sau cũng được.
- Dụng cụ vẽ phù hợp tuổi. Sáp màu to dễ cầm cho trẻ nhỏ; bút dạ rửa được bằng nước; màu nước hoặc màu poster với cọ to cho buổi vẽ có người lớn ở gần. Ưu tiên loại ghi rõ dành cho trẻ em, không độc hại.
- Đồ cắt dán. Kéo đầu tròn cho trẻ, keo dán dạng thỏi, giấy màu, vật liệu tái chế sạch như lõi giấy, hộp nhỏ, nắp chai.
- Đồ bảo vệ. Áo choàng cũ hoặc áo phông người lớn mặc ngược, khăn lau, tấm lót bàn. Có đồ bảo vệ, người lớn ít phải la "bẩn quá".
- Chỗ phơi và trưng bày. Một sợi dây với kẹp, một mảng tường dán băng keo giấy để treo tranh con vừa vẽ.
Đặt góc vẽ gần nguồn sáng tự nhiên và gần chỗ người lớn hay ngồi, để trẻ thấy được quan tâm mà người lớn không phải đứng trông. Sàn gạch dễ lau thích hợp hơn thảm cho những hôm vẽ màu nước.
Góc nhạc: nghe, gõ và hát
Góc nhạc ở nhà không đòi hỏi một cây đàn. Với trẻ mầm non, những nhạc cụ gõ đơn giản như trống tay, lục lạc, mõ, phách, chuông nhỏ, đàn gõ tông là đủ để chơi với nhịp và âm sắc. Có thể tự làm: chai nhựa đựng gạo hoặc đậu, hai thanh tre gõ vào nhau, nồi niêu cũ úp ngược. Trẻ khám phá rằng mỗi vật phát ra một tiếng khác, gõ mạnh nhẹ khác nhau, đó là bài học âm nhạc đầu tiên.
Nếu gia đình có đàn phím (organ, piano điện), đặt nó ở chỗ trẻ với tới được và cho phép trẻ bấm thử, ở âm lượng vừa phải. Không cần lúc nào cũng "tập bài"; những lần mày mò tìm âm cao âm thấp, bấm theo nhịp bài hát quen là cách làm quen bàn phím tự nhiên. Ba mẹ có thể thống nhất với con giờ được chơi đàn để giữ yên tĩnh cho hàng xóm.
Một thiết bị phát nhạc đơn giản giúp ba mẹ chủ động chọn nhạc cho con nghe, tránh việc âm nhạc chỉ đến từ màn hình có hình ảnh. Một rổ nhỏ đựng nhạc cụ, đặt cạnh tấm thảm, là đủ thành "góc nhạc". Khi có khách, góc ấy cũng là sân khấu nhỏ để con biểu diễn nếu con muốn.
Khoảng vận động: không cần phòng riêng
Trẻ 3–6 tuổi cần vận động nhiều trong ngày, và trong căn hộ, khoảng vận động thường là phần khó nhất. Không cần một phòng riêng; một tấm thảm tập dày trải ra khi cần, cuộn lại khi xong, là đủ cho trẻ lộn nhào, bò, tập thế chào Vovinam, nhảy theo nhạc. Ghép thảm xốp ở một góc phòng khách cũng là cách nhiều gia đình chọn.
Vài món đồ đơn giản mở thêm nhiều kiểu vận động: một chiếc gối lớn để nhảy lên, vài chiếc khăn voan để múa, một dải băng keo dán sàn thành đường đi thăng bằng, vài chiếc túi đậu để ném vào rổ. Ở nhà phố có cầu thang, leo lên xuống có người lớn ở gần cũng là bài vận động tốt.
Điều kiện an toàn đi trước: dọn đồ dễ vỡ, đồ có cạnh sắc khỏi khu vực; kiểm tra thảm không trượt; cửa sổ, ban công có chốt an toàn. Khi môi trường an toàn, người lớn có thể yên tâm để con vận động tự do hơn, thay vì liên tục nhắc "ngồi xuống", "đừng nhảy".
Người lớn ở đâu khi con dùng góc chơi
Góc chơi không thay được người lớn, nhưng vai trò của người lớn ở đây khác với ở lớp học. Ở nhà, ba mẹ không cần dạy kỹ thuật; điều trẻ cần là cảm giác có người quan tâm tới việc mình làm. Ngồi gần, thỉnh thoảng nhìn sang, mô tả điều mình thấy ("con đang pha màu xanh với vàng kìa") là đủ để con cảm nhận sự hiện diện ấy mà vẫn giữ được quyền làm chủ.
Có ba kiểu can thiệp nên hạn chế. Một là chỉ đạo: "vẽ cái nhà đi", "đánh bài này đi". Hai là sửa: cầm tay con tô lại, chỉnh lại nhịp gõ. Ba là đánh giá liên tục: "đẹp quá", "chưa đẹp". Cả ba đều chuyển trọng tâm từ trải nghiệm của con sang ý muốn của người lớn. Thay vào đó, khi con mời, ba mẹ tham gia như một người bạn chơi: vẽ tranh của mình bên cạnh, gõ một nhịp đáp lại nhịp của con.
Góc chơi ở nhà cũng là nơi nối với lớp năng khiếu ở trường. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên tuần này lớp học gì, chất liệu nào, bài hát nào, rồi đặt một món liên quan vào góc chơi. Con thấy điều mình học ở trường có mặt ở nhà, và có cơ hội tự làm lại theo cách riêng, không có ai nhìn, không có ai chấm.
Còn khi con không muốn ai xen vào, hãy tôn trọng. Có những buổi con chỉ muốn vẽ một mình, nhảy một mình trước gương. Những lúc ấy, sự hiện diện tốt nhất là ở gần mà không làm phiền.
Sắp xếp theo diện tích nhà
Không phải nhà nào cũng có chỗ cho ba góc riêng biệt. Bảng dưới gợi ý cách linh hoạt theo không gian, ba mẹ điều chỉnh theo thực tế:
| Không gian | Góc vẽ | Góc nhạc | Vận động |
|---|---|---|---|
| Căn hộ nhỏ, một phòng khách | Một ngăn kéo thấp và bàn gấp | Một rổ nhạc cụ cạnh sofa | Thảm cuộn, trải ra buổi chiều tối |
| Căn hộ hai phòng ngủ | Bàn nhỏ cạnh cửa sổ phòng khách | Kệ thấp chung với sách | Một góc thảm xốp cố định |
| Nhà phố nhiều tầng | Góc riêng ở tầng có người lớn hay ngồi | Đàn phím đặt ở phòng sinh hoạt chung | Sân trước, sân thượng, cầu thang có người trông |
| Nhà có sân vườn | Bàn vẽ ngoài hiên khi trời mát | Nhạc cụ gõ mang ra sân | Cả khoảng sân, cỏ, cát |
Điểm chung là gom đồ theo nhóm, mỗi nhóm một chỗ cố định, để trẻ biết lấy ở đâu và trả về đâu. Một góc chung kết hợp vẽ và nhạc cũng được, miễn là có ranh giới rõ cho từng loại đồ.
Nếu không gian thật sự chật, ưu tiên thứ con hay dùng nhất, những thứ còn lại để trong hộp lấy ra theo dịp.
Giữ góc chơi sống lâu: bốn thói quen
Nhiều gia đình bày góc chơi rất đẹp nhưng sau vài tuần thành kho bừa bộn, không ai dùng. Bốn thói quen nhỏ giữ cho góc chơi sống lâu:
- Cùng con dọn mỗi ngày. Dành vài phút cuối ngày cùng con trả đồ về rổ. Trẻ học nề nếp, người lớn đỡ mệt, sáng hôm sau góc chơi gọn gàng mời gọi.
- Đổi đồ luân phiên. Mỗi một hai tuần cất bớt vài món, lấy ra vài món khác. Đồ quay lại sau thời gian vắng mặt kích thích hứng thú mới.
- Ngồi xuống cùng con thỉnh thoảng. Không cần lúc nào cũng chơi cùng, nhưng mỗi tuần vài lần ngồi vẽ cạnh con, gõ nhịp cùng con, nhảy theo bài con thích cho con thấy góc chơi là nơi gia đình gặp nhau.
- Lắng nghe con. Hỏi con thích thêm gì, không thích gì ở góc của mình. Có khi con muốn đổi chỗ đặt bàn vẽ ra gần cửa sổ, hay muốn thêm một chiếc gương để xem mình nhảy.
Góc chơi tốt không phải góc đẹp như ảnh trên mạng, mà là góc mà con dùng nhiều lần mỗi tuần. Khi con mang về một bài hát mới từ lớp nhạc hay một kỹ thuật vẽ mới từ lớp vẽ, góc ở nhà là nơi con luyện lại theo ý mình, và đó là cách năng khiếu được nuôi giữa các buổi học.
Câu hỏi thường gặp
Cho con tự do dùng màu nước ở nhà có bừa quá không?
Có thể bừa nếu không chuẩn bị. Giới hạn màu nước vào giờ có người lớn ở gần, dùng tấm lót bàn, áo choàng và cốc nước nặng đáy. Sáp màu, bút dạ thì có thể để con tự dùng bất cứ lúc nào. Lâu dần, con học cách giữ gọn khi được hướng dẫn từng bước.
Có cần mua đàn cho con khi con mới học organ ở trường không?
Ở tuổi mầm non, không nhất thiết. Nếu con hào hứng và gia đình có điều kiện, một cây đàn phím cỡ nhỏ giúp con mày mò thêm ở nhà. Nếu chưa, các nhạc cụ gõ đơn giản và hát cùng con vẫn nuôi được cảm nhận âm nhạc tốt.
Con hay vẽ bậy lên tường, phải làm sao?
Trẻ vẽ lên tường thường vì muốn vẽ to và đứng. Hãy cho con một mặt phẳng đứng được phép vẽ: tờ giấy lớn dán tường, bảng đen, cửa kính với bút rửa được. Nói rõ chỗ nào được vẽ, chỗ nào không, và nhắc nhẹ nhàng nhất quán.
Nhà chật quá, không có chỗ cho góc vận động thì sao?
Dùng thảm cuộn trải ra khi cần, tận dụng hành lang, cầu thang có người trông, và tăng thời gian vận động ngoài trời ở công viên, sân chung. Vận động không nhất thiết diễn ra trong nhà; điều quan trọng là tổng thời gian con được chạy nhảy mỗi ngày.
Mấy tuổi thì con tự dùng kéo được?
Nhiều trẻ bắt đầu tập cắt với kéo đầu tròn từ khoảng ba tuổi, có người lớn hướng dẫn và ở gần. Bắt đầu bằng cắt những dải giấy hẹp một nhát, rồi cắt theo đường thẳng, đường cong. Luôn cất kéo người lớn ở chỗ trẻ không với tới.
