Nghe nhạc cùng con mầm non: chọn nhạc, nghe thế nào và trò chuyện về âm nhạc

Nghe nhạc cùng con mầm non có giá trị nhất khi ba mẹ thật sự cùng nghe: chọn những đoạn nhạc đa dạng, nghe chăm chú trong vài phút thay vì để nhạc chạy làm nền, rồi cùng con vận động, hát theo, và trò chuyện đơn giản về điều mình nghe được (nhanh hay chậm, to hay nhỏ, vui hay buồn, nhạc cụ nào đang chơi). Đó là cách nuôi cảm thụ âm nhạc dễ làm nhất, không cần ba mẹ biết nhạc lý.

Lớp nhạc ở trường dạy trẻ kỹ năng, nhưng tai nghe của trẻ được hình thành phần lớn từ những âm thanh trẻ nghe hằng ngày ở nhà. Bài này gợi ý cách chọn nhạc cho trẻ 3–6 tuổi, cách nghe chủ động, những câu hỏi đơn giản để trò chuyện về âm nhạc, và những điều nên tránh, như mở nhạc liên tục hay để âm nhạc chỉ đến qua màn hình.

Nghe làm nền và nghe chủ động khác nhau thế nào

Nhiều gia đình mở nhạc gần như cả ngày: lúc ăn, lúc chơi, lúc đi xe. Nghe làm nền không có hại, và quen với âm nhạc là điều tốt. Nhưng khi âm nhạc luôn ở đó như tiếng quạt, trẻ dần học cách không để ý tới nó. Tai trẻ không phải làm việc gì, không có gì để nhận ra.

Nghe chủ động thì khác: ba mẹ và con dừng việc khác, cùng nghe một đoạn ngắn, có thể nhắm mắt, có thể nằm dài trên thảm, rồi nói về điều mình nghe. Vài phút như vậy mỗi ngày tạo ra nhiều cảm thụ hơn hàng giờ nhạc nền. Trẻ bắt đầu nhận ra khi nào nhạc to dần, khi nào có tiếng trống vào, khi nào giai điệu lặp lại.

Zoltán Kodály, nhà giáo dục âm nhạc người Hungary, cho rằng giáo dục âm nhạc nên bắt đầu từ rất sớm và bắt đầu bằng việc lắng nghe, hát những bài dân ca của chính dân tộc mình. Phương pháp mang tên ông về sau phát triển thành hệ thống dạy hát và đọc nhạc, nhưng tinh thần cốt lõi, rằng một đôi tai được nuôi sớm và kỹ là nền của mọi kỹ năng âm nhạc, áp dụng được ở bất cứ gia đình nào.

Tập nghe từ chính âm thanh quanh nhà

Trước cả âm nhạc, có thể tập cho trẻ lắng nghe âm thanh của đời sống. Nhà soạn nhạc và nhà giáo dục người Canada R. Murray Schafer, người đặt ra khái niệm "cảnh quan âm thanh", đề xuất những bài tập "làm sạch tai": ngồi im một phút, đếm xem nghe được bao nhiêu âm thanh, âm nào gần, âm nào xa, âm nào cao, âm nào thấp. Đó là bài luyện nghe rất hợp với trẻ mầm non.

Ở nhà, ba mẹ có thể cùng con nằm trên giường buổi sáng, nhắm mắt nghe: tiếng chim, tiếng xe máy dưới đường, tiếng nồi cơm sôi, tiếng quạt. Rồi hỏi con tiếng nào to nhất, tiếng nào nhỏ nhất, tiếng nào lặp đi lặp lại đều đều. Đi dạo trong công viên hay về quê, hoạt động này còn thú vị hơn nhiều với tiếng gió, tiếng nước, tiếng gà gáy.

Khi tai đã quen để ý, trẻ nghe nhạc cũng tinh hơn. Một đứa trẻ từng chơi "săn âm thanh" sẽ dễ nhận ra tiếng sáo len vào giữa bản nhạc, hay tiếng trống lặng đi ở đoạn giữa. Và những hoạt động này hoàn toàn không cần thiết bị, không tốn tiền, làm được ở bất cứ đâu.

Chọn nhạc cho trẻ 3–6 tuổi: đa dạng là nguyên tắc

Không có danh sách nhạc "chuẩn" cho trẻ. Nguyên tắc chính là đa dạng, để tai trẻ làm quen với nhiều âm sắc, nhịp điệu và phong cách:

• Đồng dao và dân ca Việt Nam. Giai điệu ngắn, lặp lại, gắn với ngôn ngữ mẹ đẻ, dễ hát theo. Những bài như "Bắc kim thang", "Lý cây bông" hay các câu hò, ru của từng vùng là kho báu sẵn có.
• Bài hát thiếu nhi. Lời đơn giản, giai điệu trong tầm giọng trẻ, rất hợp để hát cùng.
• Nhạc không lời. Nhạc cổ điển, nhạc dân tộc không lời (đàn tranh, đàn bầu, sáo trúc), nhạc jazz nhẹ giúp trẻ tập trung vào âm thanh thay vì lời.
• Nhạc của nhiều nền văn hoá. Trống châu Phi, guitar Tây Ban Nha, nhạc gõ Indonesia mở tai trẻ ra những nhịp điệu khác lạ.
• Nhạc ba mẹ yêu thích. Khi ba mẹ hào hứng với một bài nhạc, trẻ cảm nhận được niềm vui đó; miễn là lời bài hát phù hợp với trẻ nhỏ.

Với trẻ nhỏ, nên chọn những bản thu có âm thanh rõ, không quá nhiều hiệu ứng điện tử dồn dập. Âm lượng vừa phải, đủ nghe rõ mà không phải nói to để át tiếng nhạc; tai trẻ nhạy và cần được bảo vệ.

Nghe bằng cả cơ thể

Trẻ mầm non nghe nhạc không chỉ bằng tai. Khi nhạc vang lên, trẻ tự nhiên nhún nhảy, lắc lư, vỗ tay. Émile Jaques-Dalcroze, nhà giáo dục âm nhạc người Thuỵ Sĩ, xây dựng cả một phương pháp dựa trên ý tưởng ấy: cơ thể là nhạc cụ đầu tiên, và cảm nhận âm nhạc qua chuyển động giúp người học hiểu nhịp điệu sâu hơn.

Ở nhà, ba mẹ có thể mời con đi theo nhạc: bước chậm khi nhạc chậm, chạy nhón chân khi nhạc nhanh, dừng khi nhạc ngắt. Đưa con một chiếc khăn voan để múa theo giai điệu mượt mà, hoặc một chiếc trống nhỏ để gõ theo phách. Với bài có nhịp rõ, cùng con vỗ tay, vỗ đùi, dậm chân theo nhịp.

Hoạt động "nhạc dừng thì đứng im" vừa vui vừa rèn khả năng nghe kỹ và kiểm soát cơ thể. Những trải nghiệm này rất giống những gì trẻ làm trong lớp nhạc và lớp dance ở trường; khi được lặp lại ở nhà, chúng trở thành phản xạ tự nhiên của con với âm nhạc.

Câu hỏi trò chuyện về âm nhạc theo từng yếu tố

Trò chuyện không phải để kiểm tra con, mà để mời con chú ý. Không có câu trả lời sai. Bảng gợi ý vài câu hỏi theo các yếu tố cơ bản của âm nhạc:

Ban đầu trẻ có thể trả lời rất ngộ nghĩnh, như "nhạc này là con voi đang ăn bánh". Hãy đón nhận và hỏi tiếp "vì sao con nghĩ vậy". Dần dần, trẻ sẽ dùng những từ như nhanh, chậm, to, nhỏ để mô tả, đó là vốn từ âm nhạc đầu tiên.

Nếu con học nhạc ở trường, hỏi con cô dạy bài gì, rồi tìm nghe lại cùng con ở nhà; con sẽ rất tự hào khi được "dạy" lại ba mẹ.

Hát cùng con: không cần hát hay

Nhiều ba mẹ ngại hát vì nghĩ giọng mình không hay. Nhưng trẻ nhỏ không cần giọng hay; trẻ cần giọng của người thân. Nhà tâm lý học Sandra Trehub và các cộng sự nghiên cứu nhiều năm về việc người lớn hát cho trẻ sơ sinh, và ghi nhận trẻ rất chú ý tới giọng hát trực tiếp của người chăm sóc. Hát ru, hát lúc tắm, hát khi đi đường là những khoảnh khắc âm nhạc gắn với sự gần gũi.

Với trẻ 3–6 tuổi, hát cùng nhau giúp con luyện cao độ, nhớ giai điệu, phát triển ngôn ngữ qua lời bài hát. Những bài có động tác tay, những bài hỏi đáp (ba mẹ hát một câu, con hát đáp) đặc biệt hợp. Có thể đổi lời bài hát quen thành chuyện của nhà mình: "Bé Na đi tắm, đi tắm, đi tắm…" Trẻ thích thú khi tên mình xuất hiện trong bài hát.

Nếu ba mẹ hát lạc giọng, cũng không sao. Điều trẻ học được là âm nhạc là thứ để mọi người cùng tham gia, không chỉ dành cho người giỏi. Đó là thái độ quý giá hơn một cao độ hoàn hảo.

Một mẹo nhỏ khi hát cùng trẻ mầm non là chọn tông thấp vừa phải và hát chậm hơn bản thu. Giọng trẻ nhỏ có tầm cữ hẹp; bài hát quá cao hay quá nhanh khiến con chỉ hét theo được lời chứ chưa hát được giai điệu. Khi ba mẹ hát chậm, rõ từng chữ, con có thời gian bắt cao độ và nhớ lời. Ghi âm con hát rồi cùng nghe lại cũng là một hoạt động mà nhiều trẻ rất thích.

Đưa âm nhạc vào nhịp sinh hoạt hằng ngày

Bài hát của từng thời điểm. Một bài hát buổi sáng khi thức dậy, một bài khi cất đồ chơi, một bài khi tắm, một bài ru khi ngủ. Âm nhạc trở thành tín hiệu chuyển hoạt động, giúp trẻ dễ chuyển từ việc này sang việc khác mà người lớn không phải nhắc nhiều.

Đi xe, đi đường. Thay vì cho con xem điện thoại, cùng hát một bài, chơi đoán bài hát qua giai điệu ba mẹ ngân nga, hoặc vỗ nhịp theo tiếng xe chạy.

Nấu ăn cùng nhạc. Gõ nhịp bằng muỗng gỗ lên nồi, hát theo nhịp băm, nhịp khuấy. Gian bếp là phòng nhạc cụ gõ phong phú nhất trong nhà.

Buổi hoà nhạc gia đình. Thỉnh thoảng cuối tuần, mỗi người trong nhà góp một tiết mục: hát, gõ trống, múa. Trẻ vừa là nghệ sĩ vừa là khán giả, tập cả hai vai.

Những điều nên tránh

Một vài thói quen tưởng là có ích nhưng không đem lại nhiều cho cảm thụ âm nhạc của trẻ:

• Âm nhạc chỉ đến qua video. Khi nhạc luôn đi kèm hình ảnh chuyển động nhanh, trẻ chú ý vào hình nhiều hơn âm thanh. Nên có những lúc chỉ nghe, không nhìn.
• Âm lượng quá to. Loa to trong phòng nhỏ hay tai nghe lâu có thể hại thính lực trẻ; nếu dùng tai nghe, chọn loại giới hạn âm lượng cho trẻ em và dùng ngắn.
• Chỉ nghe một kiểu nhạc. Lặp lại mãi những bài nhạc thiếu nhi điện tử cùng một khuôn làm hẹp vốn âm thanh của trẻ.
• Biến giờ nghe thành giờ học. Hỏi dồn "đây là nốt gì", "nhạc cụ gì" như kiểm tra làm mất niềm vui.

Âm nhạc ở nhà nên là niềm vui chung, nhẹ nhàng, không áp lực. Khi trẻ gắn âm nhạc với những khoảnh khắc ấm áp bên gia đình, tình yêu âm nhạc ấy sẽ đi cùng con rất lâu, dù sau này con có theo nghề nhạc hay không.

Câu hỏi thường gặp

Con chỉ đòi nghe đi nghe lại một bài, có nên đổi không?

Trẻ nhỏ thích lặp lại vì mỗi lần nghe con nhận ra thêm điều mới và cảm thấy an toàn khi biết trước. Cứ để con nghe bài yêu thích, đồng thời mỗi ngày giới thiệu thêm một bài mới ngắn. Dần dần danh sách yêu thích của con sẽ rộng ra.

Có nên cho con nghe nhạc khi ngủ suốt đêm không?

Nhạc nhẹ trong thói quen trước giờ ngủ có thể giúp con thư giãn. Nhưng mở nhạc suốt đêm không cần thiết và có thể làm giấc ngủ kém sâu ở một số trẻ. Có thể tắt nhạc sau khi con đã ngủ hoặc dùng chế độ hẹn giờ.

Ba mẹ không biết gì về nhạc thì trò chuyện với con thế nào?

Không cần biết nhạc lý. Chỉ cần nói về điều mình cảm nhận: nhạc này nhanh quá, đoạn này nghe buồn buồn, mẹ nghe có tiếng trống. Trẻ học từ việc ba mẹ để ý và chia sẻ, không phải từ thuật ngữ chuyên môn.

Con nghe nhạc nước ngoài có làm con quên nhạc Việt không?

Nghe nhạc đa dạng không làm trẻ quên nhạc Việt; ngược lại, càng nghe nhiều tai càng tinh. Điều quan trọng là nhạc Việt, nhất là đồng dao, dân ca, có chỗ thường xuyên trong nhà, để con gắn bó với âm nhạc của tiếng mẹ đẻ.

Con không thích hát, có phải không có năng khiếu âm nhạc?

Không hẳn. Có trẻ thích nghe, thích gõ nhịp, thích nhảy hơn thích hát, nhất là trẻ nhút nhát. Cảm thụ âm nhạc biểu hiện qua nhiều cách. Ba mẹ quan sát xem con phản ứng với âm nhạc thế nào và nuôi theo cách con thích.