Trẻ mầm non thích nhiều thứ rồi lại đổi là điều bình thường và phần lớn là dấu hiệu tốt: ở tuổi 2–6, trí não trẻ được "thiết kế" để khám phá rộng, thử nhiều thứ mới, hơn là bám chặt một việc. Sự thay đổi sở thích cho thấy trẻ đang thu thập trải nghiệm về thế giới và về bản thân. Chỉ khi trẻ đổi vì gặp khó mà không ai giúp, vì quá mệt, hay vì sợ bị chê, người lớn mới cần chú ý nhiều hơn.
Bài này nhìn hiện tượng sở thích thay đổi từ phía khoa học phát triển trẻ em và phía người dạy: vì sao trẻ nhỏ thích cái mới, đổi sở thích có ảnh hưởng gì đến năng khiếu, làm sao phân biệt các kiểu "đổi", và lớp năng khiếu nên tổ chức thế nào để vừa tôn trọng sự tò mò của trẻ vừa giúp trẻ đi được một đoạn đủ dài trong mỗi lĩnh vực.
Tuổi thơ là giai đoạn khám phá: góc nhìn khoa học
Nhà tâm lý học Alison Gopnik ở Đại học California, Berkeley, cùng nhiều nhà nghiên cứu khác, mô tả tuổi thơ như một giai đoạn chuyên về khám phá. Họ mượn một khái niệm từ khoa học máy tính: mọi hệ thống học đều phải cân bằng giữa "khám phá" — thử những lựa chọn mới để biết thêm — và "khai thác" — dùng những gì đã biết để đạt kết quả tốt. Người lớn thiên về khai thác; trẻ nhỏ thiên mạnh về khám phá.
Theo cách nhìn này, việc trẻ chạy từ hoạt động này sang hoạt động khác, hứng thú với mọi thứ mới rồi bỏ đi khi đã hiểu, không phải là thiếu kiên nhẫn mà là cách học hiệu quả ở giai đoạn đầu đời. Trẻ đang xây một bản đồ rộng về thế giới: cái gì có thể làm gì, cái gì thú vị, mình làm được gì. Một bản đồ rộng giúp những lựa chọn sau này chính xác hơn.
Các thí nghiệm của nhóm Gopnik cho thấy trẻ nhỏ đôi khi tìm ra những quy luật khác thường nhanh hơn người lớn, chính vì trẻ sẵn sàng thử những giả thuyết mà người lớn đã gạt đi. Sự "lơ đễnh" của trẻ có mặt tích cực mà người lớn dễ bỏ qua.
Sở thích của trẻ thường thay đổi theo những quy luật nào
Sở thích của trẻ mầm non không thay đổi hoàn toàn ngẫu nhiên. Một số thay đổi đi theo sự phát triển: khi cơ bàn tay khéo hơn, trẻ chuyển từ thích bôi màu bằng tay sang thích cầm bút vẽ chi tiết; khi biết chơi cùng bạn, trẻ chuyển từ vận động một mình sang thích nhảy nhóm. Sở thích mới thường xuất hiện khi trẻ vừa có một năng lực mới.
Một số thay đổi đến từ môi trường: một bộ phim, một chuyến đi sở thú, một người bạn mới có thể khiến trẻ say mê khủng long, xe cứu hoả hay điệu nhảy trong vài tuần. Những làn sóng hứng thú này đến và đi, nhưng thường để lại dấu vết: trẻ từng mê khủng long có thể vẫn thích vẽ động vật, thích phân loại, thích tìm hiểu tên gọi.
Cũng có những sở thích lâu dài, bền hơn bề mặt. Một trẻ thay đổi từ vẽ sang nặn rồi sang cắt dán có thể thật ra vẫn đang theo một sở thích chung là làm ra thứ gì đó bằng tay. Nhìn thấy sợi chỉ chung bên dưới những thay đổi bề mặt là một kỹ năng quan trọng của người quan sát.
Phân biệt các kiểu "đổi" sở thích
Không phải mọi lần trẻ bỏ một hoạt động đều giống nhau. Bảng dưới giúp giáo viên và ba mẹ đoán nguyên nhân để phản hồi đúng.
| Kiểu đổi | Dấu hiệu thường thấy | Cách phản hồi |
|---|---|---|
| Đổi vì đã khám phá xong | Trẻ đã làm thành thạo, chuyển sang việc mới với vẻ hào hứng | Tôn trọng, ghi nhận; có thể gợi một thử thách mới trong cùng lĩnh vực |
| Đổi vì gặp khó | Trẻ bỏ đúng lúc gặp bước khó, nói "con không làm được" | Chia nhỏ bước, hỗ trợ, khen cố gắng; đừng ép, cũng đừng vội để trẻ bỏ |
| Đổi vì mệt hoặc quá tải | Trẻ cáu, uể oải, mất hứng với nhiều thứ cùng lúc | Giảm lịch, tăng nghỉ ngơi và chơi tự do |
| Đổi vì sợ bị chê hoặc so sánh | Trẻ né hoạt động khi có người xem, tự chê sản phẩm | Xem lại cách người lớn phản hồi; bỏ so sánh, chấm điểm |
| Đổi theo bạn | Trẻ chọn hoạt động bạn thân chọn | Bình thường ở tuổi này; quan hệ bạn bè cũng là một nhu cầu |
Hai kiểu "đổi vì gặp khó" và "đổi vì sợ bị chê" cần người lớn can thiệp nhiều nhất, vì chúng có thể khiến trẻ hình thành thói quen bỏ cuộc hoặc né tránh. Ba kiểu còn lại phần lớn là lành mạnh.
Đổi sở thích có làm mất năng khiếu không
Nhiều ba mẹ lo rằng trẻ đổi sở thích liên tục thì sẽ không giỏi được việc gì. Ở tuổi mầm non, nỗi lo này phần lớn không có cơ sở. Những năng lực nền như vận động tinh, cảm nhịp, quan sát, tập trung được xây qua nhiều hoạt động khác nhau, không chỉ qua một hoạt động duy nhất. Trẻ đổi từ vẽ sang nặn vẫn đang luyện bàn tay; đổi từ nhảy sang võ vẫn đang luyện thăng bằng và phối hợp.
Những năm sau, khi trẻ chọn đi sâu vào một lĩnh vực, nền rộng này trở thành lợi thế. Như đã nói ở các nghiên cứu về phát triển tài năng, nhiều người thành công đã đi qua giai đoạn thử nhiều thứ trước khi tìm ra lĩnh vực của mình.
Điều đáng lo hơn không phải là trẻ đổi sở thích, mà là trẻ không còn hứng thú với gì cả, hoặc luôn bỏ cuộc ngay khi gặp khó trong mọi lĩnh vực. Những trường hợp đó cần được quan sát kỹ và trao đổi với giáo viên.
Lớp năng khiếu nên tổ chức thế nào trước sở thích hay thay đổi
Cho phép chọn trong khuôn khổ. Trong một buổi vẽ, trẻ được chọn chất liệu hoặc đề tài; trong buổi nhạc, trẻ được chọn nhạc cụ gõ. Sự lựa chọn nhỏ giữ hứng thú mà không phá cấu trúc lớp.
Đổi mới bên trong cùng một lĩnh vực. Thay vì để trẻ chán rồi bỏ, giáo viên chủ động thay đổi: hôm nay vẽ bằng cọ, tuần sau vẽ bằng que, tuần sau nữa in bằng lá cây. Trẻ có cái mới để khám phá mà vẫn ở trong một lĩnh vực đủ lâu.
Giữ một thời gian cam kết hợp lý. Trẻ tham gia một bộ môn trong một khoảng thời gian rõ ràng, chẳng hạn hết một chủ đề hay một khoá ngắn, để vượt qua giai đoạn lạ lẫm. Sau đó mới cùng gia đình xem lại.
Nối các sở thích lại với nhau. Trẻ đang mê khủng long có thể vẽ khủng long, nhảy theo bước chân khủng long, đếm răng khủng long. Sở thích nhất thời trở thành cánh cửa vào nhiều lĩnh vực.
Giúp trẻ vượt qua chỗ khó. Khi trẻ muốn bỏ vì gặp bước khó, giáo viên chia nhỏ bước, làm mẫu, cùng làm, và nhắc lại những lần trẻ từng vượt qua. Trải nghiệm vượt khó thành công là bài học quý hơn bất kỳ kỹ năng nào.
Khi nào nên dừng một bộ môn
Dừng một bộ môn không phải là thất bại. Có những lúc dừng là quyết định đúng: trẻ đã tham gia đủ lâu để vượt qua sự lạ lẫm mà vẫn không hứng thú, trẻ có dấu hiệu căng thẳng kéo dài mỗi khi đến buổi học, hoặc lịch sinh hoạt của trẻ đang quá tải. Trong những trường hợp này, giữ trẻ ở lại chỉ vì "phải có trách nhiệm" có thể dạy trẻ ghét lĩnh vực đó.
Cách dừng cũng quan trọng. Nên dừng ở một điểm kết thúc tự nhiên như hết khoá, sau buổi trình diễn, chứ không dừng đột ngột giữa chừng. Nói chuyện với trẻ về điều trẻ đã học được, lưu giữ một vài sản phẩm, và để ngỏ khả năng quay lại sau. Nhiều trẻ quay lại một lĩnh vực vài năm sau với một hứng thú khác hẳn.
Giáo viên bộ môn có thể giúp gia đình bằng những quan sát cụ thể: trẻ có vui trong lớp không, có tiến bộ không, có điểm gì trẻ thích trong bộ môn. Quyết định dựa trên những quan sát này thường hợp lý hơn quyết định dựa trên một câu "con không thích nữa" vào một buổi sáng mệt.
Sở thích của trẻ và kỳ vọng của người lớn
Một nguồn căng thẳng hay gặp là khi sở thích của trẻ không khớp với điều người lớn mong. Ba mẹ mong con học đàn vì mình từng ước được học, nhưng con lại mê nhảy. Ông bà mong cháu học toán cho giỏi, nhưng cháu chỉ muốn vẽ. Những mong muốn ấy xuất phát từ tình thương, nhưng nếu áp lên trẻ quá sớm, chúng dễ biến thành áp lực và khiến trẻ mất hứng với cả hai.
Một cách dung hoà là cho trẻ tiếp xúc với lĩnh vực người lớn mong, theo cách thật vui và không bắt buộc, đồng thời vẫn tôn trọng lĩnh vực trẻ đang chọn. Đôi khi hai thứ gặp nhau: trẻ mê nhảy có thể thích học nhạc để hiểu nhịp; trẻ mê vẽ có thể thích hình học và đối xứng. Người lớn kiên nhẫn thường thấy những cây cầu như vậy xuất hiện tự nhiên.
Điều cần tránh là để trẻ cảm thấy sở thích của mình là sai hoặc kém giá trị. Ở tuổi mầm non, không có sở thích nào "vô ích". Mỗi sở thích đều đang nuôi một số năng lực nền và nói cho người lớn biết thêm về con người đứa trẻ.
Ghi lại hành trình sở thích của trẻ
Một việc nhỏ mà hữu ích là ghi lại hành trình sở thích của trẻ theo thời gian: mỗi tháng vài dòng về điều trẻ đang mê, kèm một tấm ảnh hay một sản phẩm. Sau một hai năm, nhìn lại những ghi chép ấy, gia đình và giáo viên thường thấy được những sợi chỉ chung mà lúc đang ở trong cuộc khó nhận ra.
Ví dụ, một trẻ lần lượt mê xe cộ, rồi lắp ghép, rồi máy móc trong nhà có thể đang đi theo một sở thích chung về cách mọi thứ vận hành. Một trẻ đi từ hát, sang múa, sang đóng kịch có thể đang theo sở thích về biểu đạt trước người khác. Biết được điều này giúp người lớn chọn hoạt động tiếp theo khôn ngoan hơn.
Ghi chép cũng giúp trẻ. Trẻ năm, sáu tuổi rất thích được xem lại ảnh và sản phẩm của mình từ năm trước, nghe kể lại "hồi đó con mê khủng long lắm". Việc nhìn lại giúp trẻ thấy mình đã lớn, đã thay đổi, và rằng thay đổi là điều bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Con mới học vẽ được một tháng đã đòi chuyển sang nhảy, có nên cho chuyển không?
Trước hết nên tìm hiểu lý do: con đã chán vì thấy quen, đang gặp một bước khó, hay đơn giản là thấy bạn học nhảy vui. Nếu có thể, cho con hoàn thành chủ đề hoặc khoá ngắn đang học, rồi thử nhảy. Ở tuổi mầm non, thử thêm một lĩnh vực mới thường là điều tốt.
Đổi sở thích liên tục có phải dấu hiệu trẻ thiếu tập trung không?
Thường là không. Khả năng tập trung của trẻ mầm non còn ngắn và đang phát triển, và việc khám phá nhiều thứ là đặc điểm của lứa tuổi. Nếu trẻ khó tập trung ở mọi hoạt động, kể cả hoạt động trẻ thích, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia.
Làm sao để con kiên trì hơn mà không ép?
Giữ thời gian cam kết ngắn và rõ ràng, chia nhỏ việc khó, làm cùng con lúc đầu, và khen sự cố gắng cụ thể. Thay đổi cách làm bên trong cùng một lĩnh vực cũng giúp con không chán. Kiên trì ở tuổi nhỏ học được qua nhiều lần vượt khó thành công.
Con thích một thứ rất mãnh liệt trong vài tuần rồi bỏ hẳn, có đáng lo không?
Đây là hiện tượng rất phổ biến ở trẻ nhỏ, thường gặp với khủng long, xe cộ, nhân vật phim. Những làn sóng hứng thú này giúp trẻ học sâu về một chủ đề trong thời gian ngắn và thường để lại kỹ năng như phân loại, gọi tên, kể chuyện.
Có nên để trẻ tự quyết định học hay bỏ một bộ môn không?
Ở tuổi mầm non, ý kiến của trẻ rất quan trọng nhưng quyết định nên là của người lớn, dựa trên ý kiến của trẻ, quan sát của giáo viên và tình hình của gia đình. Trẻ nhỏ thường quyết định theo cảm xúc lúc đó, nên cần người lớn nhìn rộng hơn.
