Tiết mục tổng hợp là tiết mục lấy một câu chuyện làm khung, trong đó các đoạn catwalk, dance, âm nhạc và lời kể nối nhau để kể câu chuyện ấy: có bạn đi catwalk như nhân vật bước ra, có bạn nhảy một đoạn ngắn, có bạn gõ nhạc cụ tạo âm thanh, có bạn kể lời dẫn. Với trẻ 3–6 tuổi, hình thức này cho mỗi trẻ một vai hợp với thế mạnh và sở thích, và giúp trẻ thấy các năng khiếu bổ sung cho nhau.
Bài viết dành cho giáo viên các lớp năng khiếu muốn cùng nhau dựng một tiết mục chung, thường cho buổi trình diễn cuối kỳ hay cuối năm. Nó đi qua cách chọn câu chuyện khung, cấu trúc tiết mục, chia vai, phối hợp giữa các giáo viên, và những điểm cần giữ để tiết mục tổng hợp không trở nên quá tải với trẻ nhỏ.
Vì sao tiết mục tổng hợp hợp với tuổi mầm non
Ở tuổi mầm non, trẻ chưa chuyên vào một năng khiếu nào. Trẻ thích vẽ hôm nay, thích nhảy ngày mai, thích kể chuyện tuần sau. Tiết mục tổng hợp phản ánh đúng điều đó: trẻ không bị bó vào một vai trò, mà được trải nghiệm việc mình là một phần của một câu chuyện lớn hơn.
Tiết mục tổng hợp cũng đáp ứng sự khác biệt giữa các trẻ. Trẻ thích vận động có thể nhảy, trẻ thích âm thanh có thể gõ nhạc cụ, trẻ rụt rè có thể làm âm thanh từ bên cạnh sân khấu, trẻ thích nói có thể kể lời dẫn. Không ai phải làm điều mình hoàn toàn không thích để có mặt trong tiết mục.
Ở góc độ học vụ, tiết mục tổng hợp là cơ hội liên môn tự nhiên. Một câu chuyện về khu rừng có thể nối với chủ đề thiên nhiên của lớp chính khoá, với giờ vẽ cây và con vật, với giờ nhạc học tiếng chim, với giờ dance học chuyển động của các loài. Trẻ thấy những gì mình học ở các lớp khác nhau cùng phục vụ một mục đích.
Chọn câu chuyện khung
Câu chuyện khung là xương sống của tiết mục. Nó nên đơn giản, có ít nhân vật chính, có một chuỗi sự kiện rõ ràng mà trẻ dễ theo dõi. Truyện cổ tích ngắn, truyện tranh quen thuộc với lớp, hoặc một câu chuyện cả lớp cùng sáng tác đều có thể dùng.
Một câu chuyện tốt cho tiết mục tổng hợp thường có cấu trúc lặp lại, như từng con vật lần lượt xuất hiện, từng mùa nối tiếp nhau, từng nhóm bạn đến giúp nhân vật chính. Cấu trúc lặp giúp mỗi nhóm trẻ có đoạn riêng của mình, và giúp trẻ nhỏ đoán được điều gì sẽ đến tiếp theo.
Tránh những câu chuyện có tình tiết đáng sợ, bạo lực hay quá phức tạp. Tránh cả những câu chuyện có vai "xấu" mà trẻ phải đóng, vì trẻ nhỏ có thể bị bạn gọi theo tên vai sau buổi diễn. Nếu câu chuyện cần một nhân vật gây rắc rối, để nhân vật ấy cuối cùng hiểu ra và làm bạn với mọi người.
Cấu trúc một tiết mục tổng hợp mẫu
Lấy ví dụ câu chuyện "Chuyến đi của chú chim nhỏ tìm về tổ". Bảng dưới gợi ý cách các hình thức nối nhau trong một tiết mục khoảng năm phút.
| Đoạn | Nội dung câu chuyện | Hình thức chính | Nhóm trẻ |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | Chú chim nhỏ lạc đường | Lời kể và nhạc nhẹ | Một hai bạn kể, nhóm nhạc cụ tạo tiếng gió |
| Đoạn 1 | Chim gặp các bạn bướm | Catwalk theo nhạc | Nhóm bướm đi catwalk, dừng, vẫy cánh |
| Đoạn 2 | Chim gặp đàn kiến chăm chỉ | Dance đơn giản | Nhóm kiến nhảy động tác lặp lại |
| Đoạn 3 | Trời đổ mưa | Âm nhạc | Nhóm nhạc cụ gõ tiếng mưa, cả lớp làm động tác mưa |
| Kết | Các bạn đưa chim về tổ | Tất cả hình thức | Cả lớp đi theo đội hình, hát một câu, cúi chào |
Mỗi đoạn chỉ ngắn, trẻ chỉ cần nhớ phần của mình và tín hiệu để bắt đầu. Lời kể nối các đoạn giúp khán giả hiểu câu chuyện và giúp trẻ biết đến lượt mình.
Với trẻ nhỏ, người kể chính thường là giáo viên, trẻ chỉ nói những câu ngắn. Trẻ năm sáu tuổi có thể kể nhiều hơn, nhưng nên có giáo viên sẵn sàng nhắc khi trẻ quên.
Chia vai theo thế mạnh, không theo ngoại hình
Chia vai trong tiết mục tổng hợp dựa trên sở thích và thế mạnh của trẻ, quan sát qua các buổi học: trẻ nào hay nhún nhảy theo nhạc, trẻ nào thích gõ trống, trẻ nào kể chuyện say sưa, trẻ nào thích đi catwalk. Hỏi trẻ "Con muốn làm bướm hay làm kiến?" cũng là một cách chia vai rất hiệu quả.
Chia vai không dựa trên ngoại hình. Không có chuyện bé "xinh" làm nhân vật chính, bé "to" làm cây. Vai nhân vật chính, nếu có, có thể chia cho nhiều trẻ thay nhau ở các đoạn, để không ai là "ngôi sao" duy nhất và không ai cảm thấy mình chỉ là nền.
Trẻ nên được thử một vai khác với thế mạnh quen thuộc nếu muốn. Một bạn hay nhảy muốn thử kể chuyện, một bạn rụt rè muốn thử đi catwalk: tiết mục tổng hợp là cơ hội để trẻ khám phá chứ không chỉ để làm điều trẻ đã giỏi.
Phối hợp giữa giáo viên các lớp năng khiếu
Họp sớm, thống nhất câu chuyện. Giáo viên các lớp gặp nhau từ vài tuần trước, chọn câu chuyện khung, phân chia đoạn nào lớp nào chuẩn bị.
Mỗi lớp tập phần của mình. Lớp dance tập đoạn nhảy, lớp nhạc tập phần nhạc cụ, lớp catwalk tập phần đi. Trẻ học phần của mình trong giờ lớp quen thuộc.
Dùng chung một bản nhạc. Thống nhất bản nhạc nền và các tín hiệu chuyển đoạn ngay từ đầu, để khi ghép không phải sửa lại.
Ghép dần, không ghép một lần. Ghép hai đoạn trước, rồi ba, rồi cả tiết mục. Mỗi lần ghép chỉ thêm một chút để trẻ không bị ngợp.
Một người điều phối chung. Trong buổi tập ghép và buổi diễn, nên có một giáo viên điều phối chung, giữ nhịp và ra tín hiệu chuyển đoạn. Các giáo viên khác đứng ở vị trí gần nhóm trẻ của lớp mình để nhắc và đón trẻ.
Thống nhất cách nói với trẻ. Các lớp dùng cùng một cách gọi nhân vật, cùng tín hiệu và cùng lời khen, để trẻ không bối rối khi chuyển từ lớp này sang buổi tập chung.
Âm nhạc trong tiết mục: trẻ tạo âm thanh, không chỉ nghe
Trong nhiều tiết mục mầm non, âm nhạc chỉ là bản nhạc phát từ loa. Tiết mục tổng hợp mở ra cơ hội để chính trẻ tạo ra âm thanh: tiếng mưa từ những chiếc lắc làm bằng hạt, tiếng gió từ ống thổi, tiếng bước chân con voi từ trống lớn, tiếng chim từ còi nhỏ. Trẻ thích thú khi thấy âm thanh mình tạo ra là một phần của câu chuyện.
Lớp âm nhạc có thể chuẩn bị phần này qua những hoạt động quen thuộc như gõ theo nhịp, làm to nhỏ, nhanh chậm theo hiệu lệnh. Trong tiết mục, nhóm nhạc cụ ngồi ở một bên sân khấu, có giáo viên dẫn, gõ theo đoạn câu chuyện. Đây là vai rất hợp với những trẻ thích âm thanh hơn là vận động, hoặc những trẻ chưa sẵn sàng đứng giữa sân khấu.
Âm thanh do trẻ tạo ra không cần hoàn hảo. Tiếng mưa lộn xộn một chút vẫn là tiếng mưa, và khán giả thường thích sự sống động ấy hơn một bản nhạc thu sẵn.
Lời kể: giọng của câu chuyện
Lời kể nối các đoạn với nhau và giúp khán giả theo kịp câu chuyện. Với trẻ mầm non, lời kể nên ngắn, rõ, có nhịp, giống như đọc truyện tranh cho trẻ nghe: "Chú chim nhỏ bay mãi, bay mãi, rồi gặp các bạn bướm." Câu ngắn giúp trẻ đảm nhận được một phần lời kể, và giúp các nhóm trẻ biết đến lượt mình qua những từ quen.
Giáo viên có thể chia lời kể thành nhiều câu ngắn, mỗi câu một trẻ nói, kèm micro hay không tuỳ không gian. Trẻ nói câu của mình rồi trao lượt cho bạn, giống như chuyền một quả bóng. Cách này giúp nhiều trẻ được nói mà không ai phải nhớ quá nhiều.
Lời kể cũng là nơi lồng ghép ý nghĩa câu chuyện một cách nhẹ nhàng: các bạn giúp nhau, ai cũng có chỗ của mình, cùng nhau thì làm được. Không cần câu kết luận đạo lý dài; câu chuyện tự nói lên điều đó khi cả lớp cùng đưa chú chim về tổ.
Giữ tiết mục vừa sức trẻ nhỏ
Tiết mục tổng hợp dễ bị người lớn làm phức tạp quá mức: thêm đoạn, thêm đạo cụ, thêm thay trang phục giữa chừng. Với trẻ mầm non, mỗi thứ thêm vào là một thứ trẻ phải nhớ, và tiết mục càng dài càng dễ rối. Nguyên tắc là mỗi trẻ chỉ cần nhớ một phần ngắn và một hai tín hiệu.
Thời gian chờ là thử thách lớn. Trong tiết mục tổng hợp, mỗi nhóm có lúc chờ trong khi nhóm khác diễn. Trẻ nhỏ chờ lâu sẽ mất tập trung, quấy hay đi lang thang. Giải pháp là giữ cả tiết mục ngắn, cho các nhóm đang chờ có việc nhẹ như ngồi làm khán giả trên sân khấu, vỗ tay theo nhịp, hoặc tham gia đoạn kết chung.
Cũng nên chuẩn bị phương án khi có trẻ vắng mặt ngày diễn: mỗi vai quan trọng có một bạn khác biết làm, hoặc lời kể được giáo viên đảm nhận thay.
Không nên thay trang phục giữa tiết mục với trẻ mầm non. Nếu cần phân biệt nhân vật, dùng đạo cụ cầm tay hoặc mũ dễ đội hơn là thay đồ.
Sau tiết mục: để trẻ kể lại câu chuyện
Một cách nhìn lại ý nghĩa sau buổi trình diễn là để trẻ kể lại câu chuyện của tiết mục bằng lời mình: chú chim lạc đường thế nào, gặp những ai, ai đã giúp chim. Trẻ thường kể rất say sưa, và qua đó cho thấy mình đã hiểu câu chuyện, không chỉ thuộc động tác.
Giáo viên có thể nối tiếp bằng hoạt động ở các lớp khác: vẽ lại cảnh mình thích nhất trong tiết mục ở lớp mỹ thuật, hát lại bài hát ở lớp nhạc, kể lại cho ba mẹ ở nhà. Câu chuyện của tiết mục sống tiếp trong lớp học thêm vài tuần.
Với giáo viên, tiết mục tổng hợp cũng là dịp nhìn lại sự phối hợp giữa các lớp năng khiếu: điều gì làm tốt, điều gì cần đơn giản hơn lần sau. Kinh nghiệm ấy làm cho lần phối hợp tiếp theo dễ dàng và tự nhiên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tiết mục tổng hợp có quá khó cho trẻ 3 tuổi không?
Không, nếu trẻ ba tuổi chỉ đảm nhận phần rất đơn giản như đi catwalk một đoạn ngắn theo nhóm, lắc nhạc cụ hay làm động tác cùng cả lớp ở đoạn kết. Phần lời kể và các đoạn phức tạp hơn để dành cho trẻ lớn hoặc giáo viên.
Một tiết mục tổng hợp cho trẻ mầm non nên dài bao lâu?
Thường khoảng bốn đến sáu phút là phù hợp, dài hơn tiết mục của một lớp đơn lẻ một chút vì có nhiều đoạn. Dài hơn nữa thì trẻ khó tập trung, đặc biệt là những nhóm phải chờ. Nếu câu chuyện dài, nên rút gọn thay vì kéo dài tiết mục.
Con chỉ học một lớp năng khiếu thì có tham gia tiết mục tổng hợp được không?
Được. Trẻ tham gia ở phần của lớp mình đang học và cùng cả nhóm ở đoạn kết. Tiết mục tổng hợp không đòi hỏi trẻ phải học nhiều lớp, mà chỉ là cách ghép phần của các lớp thành một câu chuyện chung.
Có nên để trẻ tự sáng tác câu chuyện cho tiết mục không?
Có thể, với trẻ năm sáu tuổi và có giáo viên dẫn dắt. Trẻ đề xuất nhân vật, sự kiện, giáo viên giúp sắp xếp thành câu chuyện có cấu trúc rõ. Câu chuyện do chính trẻ tạo ra thường được trẻ nhớ và diễn với nhiều niềm vui hơn.
Ba mẹ có thể giúp gì cho tiết mục tổng hợp?
Ba mẹ có thể đọc câu chuyện khung cùng con ở nhà, hỏi con về vai của mình, giúp chuẩn bị đạo cụ đơn giản theo hướng dẫn của trường, và đến xem, vỗ tay. Ba mẹ không cần tập thêm cho con ở nhà, vì áp lực tập nhiều dễ làm con mất vui.
