Trẻ mầm non không nên bị đo hay xếp hạng năng khiếu vì hai lý do: các phép đo ở tuổi 2–6 rất kém chính xác và thay đổi nhanh, và bản thân việc chấm, xếp có thể làm hại chính điều nó muốn nuôi — hứng thú, sự tự tin và lòng ham thử của trẻ. Thay vào đó, giáo viên ghi nhận tiến bộ của từng trẻ so với chính trẻ trước đây, qua quan sát và hồ sơ tác phẩm, và chia sẻ với gia đình bằng mô tả cụ thể.
Nguyên tắc này không xuất phát từ việc "chiều trẻ" hay né tránh sự thật. Nó dựa trên những hiểu biết khá vững trong tâm lý học phát triển và tâm lý học động lực. Bài này trình bày những hiểu biết đó, giải thích vì sao các cuộc thi và bảng xếp hạng dành cho trẻ mầm non dễ phản tác dụng, và gợi ý những cách ghi nhận có ích hơn.
Phép đo ở tuổi mầm non kém tin cậy hơn ta nghĩ
Một phép đo tốt cần ổn định: đo hôm nay và đo tuần sau, nếu năng lực không đổi thì kết quả phải gần giống nhau. Với trẻ mầm non, điều kiện này rất khó đạt. Kết quả phụ thuộc vào giấc ngủ, bữa ăn, việc trẻ có quen người đo không, có hiểu yêu cầu không, và cả việc trẻ có muốn hợp tác hôm đó hay không.
Năng lực của trẻ cũng thay đổi rất nhanh. Một khoảng sáu tháng ở tuổi bốn tương đương một phần đáng kể quãng đời trẻ đã sống. Một bé cầm bút còn vụng ở đầu năm học có thể vẽ rất tự tin vào cuối năm, đơn giản vì cơ bàn tay đã phát triển. Xếp hạng trẻ theo một thời điểm là xếp hạng một bức ảnh chụp nhanh của một dòng chảy.
Cuối cùng, nhiều thứ chúng ta gọi là năng khiếu ở tuổi này — sáng tạo, cảm thụ, sự say mê — vốn khó đo ngay cả ở người lớn. Các công cụ tự nhận là đo được năng khiếu bẩm sinh của trẻ nhỏ, kể cả những dịch vụ dựa vào vân tay, không có cơ sở khoa học đáng tin.
Hiệu ứng tuổi tương đối: xếp hạng thường thưởng cho tháng sinh
Trong các nghiên cứu về thể thao trẻ, các nhà khoa học nhiều lần ghi nhận hiện tượng trẻ sinh vào những tháng đầu của năm tuyển chọn chiếm tỷ lệ cao bất thường trong các đội tuyển. Lý do không phải vì tháng sinh mang lại tài năng, mà vì những trẻ này lớn hơn bạn cùng lứa vài tháng, nên khoẻ hơn, phối hợp tốt hơn ở thời điểm được chọn. Một khi được chọn, các em lại có thêm huấn luyện và cơ hội, khiến khoảng cách ban đầu bị khuếch đại.
Ở lớp mầm non, khoảng cách này còn lớn hơn tương đối. Trong một lớp cùng năm sinh, bé lớn nhất và bé nhỏ nhất có thể chênh nhau gần một năm — gần một phần năm cuộc đời của một đứa trẻ năm tuổi. Một cuộc thi vẽ hay thi nhảy trong lớp vì thế thường chỉ tôn vinh những bé lớn tháng hơn, và gửi đến những bé nhỏ tháng một thông điệp sai về khả năng của mình.
Đây là lý do thực tế, rất đời thường, để giáo viên mầm non tránh xếp hạng: nó không đo năng khiếu mà đo phần lớn là tuổi tính theo tháng.
Phần thưởng và điểm số có thể làm giảm hứng thú
Một nghiên cứu kinh điển do Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett thực hiện đầu thập niên 1970 với trẻ mẫu giáo cho thấy điều đáng suy nghĩ. Những trẻ vốn thích vẽ bằng bút dạ được chia nhóm: một nhóm được hứa trước sẽ nhận giấy khen nếu vẽ, các nhóm khác thì không. Vài tuần sau, khi được tự do chọn hoạt động, nhóm từng được hứa thưởng lại dành ít thời gian vẽ hơn so với lúc đầu.
Các nhà tâm lý học giải thích rằng khi một hoạt động vốn thú vị được gắn với phần thưởng bên ngoài, trẻ có thể bắt đầu hiểu rằng mình làm vì phần thưởng, và khi phần thưởng không còn, động lực cũng giảm theo. Nhiều nghiên cứu sau đó xác nhận hiện tượng này trong những điều kiện nhất định, dù mức độ và điều kiện xảy ra vẫn còn được tranh luận.
Điểm số, huy chương và thứ hạng là những phần thưởng bên ngoài rất mạnh. Với trẻ mầm non, khi niềm vui vẽ, hát, nhảy còn đang hình thành, việc đổi niềm vui ấy lấy một tấm giấy khen là một cuộc trao đổi bất lợi.
Gắn nhãn sớm thay đổi cách trẻ nhìn bản thân
Khi trẻ được xếp hạng, trẻ không chỉ nhận một con số; trẻ nhận một nhãn: "bé vẽ giỏi nhất lớp", "bé nhảy kém". Trẻ nhỏ rất dễ tin vào những nhãn người lớn gắn cho mình, và hành xử theo đó. Bé được gọi là "giỏi nhất" có thể ngại thử những việc mới vì sợ không còn giỏi nhất; bé bị xếp cuối có thể kết luận rằng vẽ, nhảy "không phải việc của mình".
Các nghiên cứu của Carol Dweck về tư duy cố định và tư duy phát triển cho thấy trẻ được khen là thông minh, thay vì được khen vì nỗ lực, có xu hướng chọn những nhiệm vụ dễ để giữ hình ảnh và nản nhanh hơn khi gặp khó. Xếp hạng là một dạng khen chê theo năng lực rất mạnh, nên dễ nuôi tư duy cố định.
Kỳ vọng của người lớn cũng đổi theo nhãn. Những nghiên cứu về hiệu ứng kỳ vọng của giáo viên, khởi đầu từ thí nghiệm của Robert Rosenthal và Lenore Jacobson cuối thập niên 1960, dù còn tranh cãi về độ lớn, gợi ý rằng giáo viên vô tình dành nhiều cơ hội và sự chú ý hơn cho những trẻ mình tin là có năng lực. Nhãn gắn sớm vì vậy có thể tự biến thành sự thật.
Xếp hạng và ghi nhận tiến bộ khác nhau thế nào
Không chấm điểm không có nghĩa là không đánh giá. Lớp năng khiếu mầm non vẫn theo dõi sát sự phát triển của trẻ, chỉ là bằng cách khác.
| Khía cạnh | Xếp hạng, chấm điểm | Ghi nhận tiến bộ |
|---|---|---|
| So với ai | So trẻ với bạn | So trẻ với chính trẻ trước đây |
| Hình thức | Con số, thứ hạng, giải thưởng | Mô tả, hồ sơ tác phẩm, câu chuyện học tập |
| Thông tin cho ba mẹ | Con đứng thứ mấy | Con đã làm được gì mới, đang say mê gì, bước tiếp theo là gì |
| Tác động lên trẻ | Dễ sinh so sánh, sợ sai, làm vì giải | Trẻ thấy mình tiến bộ, dám thử |
| Thông tin cho giáo viên | Ít gợi ý về cách dạy | Chỉ ra trẻ cần hỗ trợ gì, cần thử thách gì |
Ghi nhận tiến bộ cũng không phải là khen tất cả mọi thứ. Giáo viên vẫn chỉ ra điều trẻ chưa làm được, nhưng nói dưới dạng bước tiếp theo: "con đã giữ nhịp được nửa bài, tuần sau mình thử cả bài nhé".
Đổi lời xếp hạng thành lời mô tả
Thói quen nói của người lớn mang theo xếp hạng nhiều hơn ta tưởng. Những câu tưởng là khen hay động viên vẫn ngầm đặt trẻ lên một bậc thang. Dưới đây là vài ví dụ thay thế mà giáo viên và ba mẹ có thể tập dùng.
| Câu quen miệng | Vì sao nên tránh | Câu thay thế |
|---|---|---|
| Con vẽ đẹp nhất lớp | So con với bạn, gắn nhãn | Con dùng nhiều màu cho bầu trời quá, kể cô nghe con vẽ gì nào |
| Sao con không nhảy được như bạn | So sánh làm trẻ xấu hổ | Con đã nhớ được động tác đầu, mình tập thêm động tác thứ hai nhé |
| Con có năng khiếu nhạc đấy | Nhãn cố định, trẻ sợ mất | Con nghe một lần đã hát lại được, con nghe kỹ lắm |
| Con là số một | Thành tích thay cho niềm vui | Mẹ thấy con rất vui khi biểu diễn |
| Lần này con kém hơn lần trước | Đánh giá chung chung, không chỉ hướng | Lần này tháp đổ ở tầng thứ ba, con thử đặt khối to ở dưới xem sao |
Điểm chung của cột thay thế là mô tả điều trẻ làm và gợi bước tiếp theo, thay vì gắn trẻ với một vị trí. Cách nói này cần luyện, vì người lớn đã quen nghe và nói theo kiểu xếp hạng từ nhỏ.
Cũng không cần quá cầu toàn. Một câu khen chung thỉnh thoảng không làm hại trẻ. Điều tạo nên khác biệt là xu hướng chung trong lời nói của người lớn qua hàng tháng, hàng năm.
Vậy còn trình diễn cuối khoá, triển lãm tranh?
Trình diễn và triển lãm không mâu thuẫn với nguyên tắc không xếp hạng. Một buổi biểu diễn nhỏ cho gia đình, một góc trưng bày tranh của cả lớp, là dịp để trẻ chia sẻ điều mình đã làm và cảm nhận niềm vui được người khác chú ý. Điều quan trọng là mọi trẻ đều có phần, không có giải nhất nhì, không có ban giám khảo.
Khi tổ chức, giáo viên nên để trẻ tự chọn tác phẩm mình muốn treo, để trẻ tự giới thiệu nếu muốn, và để những trẻ chưa sẵn sàng lên sân khấu được tham gia ở vai trò khác như cầm đạo cụ hay chào khán giả cùng cả nhóm. Ba mẹ cũng được nhắc trước để vỗ tay cho cả lớp, không chỉ cho con mình.
Với những cuộc thi bên ngoài trường dành cho trẻ mầm non, nhiều nhà giáo dục khuyên nên cân nhắc kỹ. Nếu gia đình vẫn muốn cho con tham gia, hãy xem đó là một trải nghiệm vui, chuẩn bị tâm lý cho con rằng kết quả không nói lên con giỏi hay kém, và chú ý xem sau cuộc thi con có còn yêu hoạt động ấy không.
Không xếp hạng nhưng vẫn có kỳ vọng
Một hiểu lầm hay gặp là lớp không xếp hạng thì không có yêu cầu. Thật ra lớp năng khiếu mầm non tốt vẫn đặt kỳ vọng rõ cho từng trẻ: biết khởi động trước khi nhảy, biết rửa cọ trước khi đổi màu, biết chờ lượt khi đánh trống, biết cất đồ dùng sau buổi học. Đó là những kỳ vọng về cách làm và nề nếp, ai cũng đạt được nếu được hướng dẫn và nhắc đều.
Về kỹ năng, kỳ vọng được đặt theo từng trẻ, dựa trên chỗ trẻ đang đứng. Với bé mới tập, mục tiêu có thể chỉ là dám cầm cọ chấm màu lên giấy; với bé đã quen, mục tiêu là thử pha một màu mới. Giáo viên nói rõ mục tiêu ấy với trẻ bằng ngôn ngữ đơn giản và vui mừng cùng trẻ khi đạt được.
Cách đặt kỳ vọng này giúp mọi trẻ đều có thử thách vừa sức. Bé lớn tháng, đã khéo tay không bị nhàm chán vì phải chờ bạn; bé nhỏ tháng không bị nản vì luôn đứng sau. Ba mẹ nhận được thông tin về con mình chứ không phải về vị trí của con trong lớp.
Câu hỏi thường gặp
Không chấm điểm thì làm sao ba mẹ biết con có tiến bộ?
Giáo viên dùng hồ sơ tác phẩm, ảnh, đoạn quay ngắn và ghi chép quan sát theo thời gian. Đặt bức tranh tháng đầu cạnh bức tranh tháng thứ sáu, hay nghe lại đoạn ghi âm bài hát cũ, ba mẹ thấy tiến bộ rõ hơn bất kỳ con số nào.
Không cạnh tranh từ nhỏ thì lớn lên con có yếu đuối không?
Khả năng đối mặt với cạnh tranh phát triển cùng sự trưởng thành về cảm xúc, thường rõ hơn từ tuổi tiểu học. Ở tuổi mầm non, trẻ cần trước hết là sự tự tin và niềm vui với hoạt động. Một đứa trẻ yêu việc mình làm sẽ đủ vững để học cách thắng thua lành mạnh sau này.
Cho con nhận giấy khen, sticker sau buổi học có sao không?
Một lời khen cụ thể hay một dấu ghi nhận nhỏ thỉnh thoảng không gây hại. Điều cần tránh là hứa thưởng trước để trẻ làm một hoạt động vốn đã thích, hoặc biến phần thưởng thành mục tiêu chính của buổi học, vì như vậy dễ làm giảm hứng thú tự thân.
Nếu trường hay lớp có tổ chức thi năng khiếu cho trẻ mầm non thì nên làm gì?
Ba mẹ có thể trao đổi với nhà trường về hình thức, đề xuất chuyển thành buổi trình diễn không chấm giải. Nếu con vẫn tham gia, hãy nói với con trước rằng mục đích là được biểu diễn cho vui, và sau đó hỏi con thấy thế nào thay vì hỏi con được giải gì.
Đánh giá theo chương trình mầm non hiện hành có dùng điểm số không?
Chương trình giáo dục mầm non hiện hành ở Việt Nam đánh giá sự phát triển của trẻ chủ yếu qua quan sát, trò chuyện và sản phẩm của trẻ, không dùng điểm số. Lớp năng khiếu đi theo cùng tinh thần đó là nhất quán với chính khoá.
Vì sao trẻ được khen là giỏi lại ngại thử việc mới?
Theo các nghiên cứu của Carol Dweck, khi được khen vì năng lực, trẻ dễ tin rằng năng lực là cố định và muốn giữ hình ảnh giỏi. Việc mới có nguy cơ thất bại, nên trẻ né. Khen vào nỗ lực và cách làm giúp trẻ coi thất bại là một phần của việc học.
