Trẻ mầm non đổi sở thích liên tục, tuần này mê vẽ, tháng sau đòi học nhảy, rồi lại muốn đánh trống, là điều bình thường của lứa tuổi: đây là giai đoạn nếm thử, khi trẻ đang khám phá thế giới và chính mình. Việc của ba mẹ không phải là bắt con chọn sớm một thứ rồi giữ mãi, mà là cho con thử rộng, quan sát xem điều gì thật sự giữ chân con, giúp con đi qua những lúc khó đầu tiên của mỗi hoạt động, và không dán nhãn "cả thèm chóng chán".
Nghiên cứu về sự hình thành hứng thú và về con đường của những người giỏi một lĩnh vực đều gợi ý rằng tiếp xúc rộng thời nhỏ là nền tốt, không phải sự lãng phí. Bài này giải thích hứng thú lớn lên qua những giai đoạn nào, khi nào sự thay đổi là khám phá lành mạnh và khi nào là tín hiệu con đang gặp khó, cùng cách ba mẹ trò chuyện, cam kết và giữ cửa mở cho con.
Vì sao trẻ nhỏ hay đổi sở thích
Với trẻ 3–6 tuổi, thế giới đầy những thứ mới. Mỗi lần thấy bạn đánh đàn, xem một buổi múa, được cô cho thử một chất liệu vẽ lạ, trẻ có thể bị cuốn hút ngay. Sự hào hứng ấy là thật, nhưng nó là kiểu hứng thú được khơi lên từ tình huống: một trải nghiệm mới, một người bạn, một hình ảnh đẹp. Khi cái mới qua đi, hứng thú có thể nhạt nếu chưa có gì giữ nó lại.
Trẻ nhỏ cũng chưa có khả năng dự đoán một hoạt động sẽ ra sao về lâu dài. Một trẻ mê tiếng trống trong buổi biểu diễn không biết rằng học trống nghĩa là tập đi tập lại một nhịp. Khi gặp phần lặp lại ấy, trẻ có thể thấy chán và tìm sang thứ khác. Đó không phải tính xấu; đó là việc học cách hiểu bản thân và hiểu hoạt động.
Ngoài ra, sở thích ở tuổi này thay đổi theo sự phát triển. Trẻ ba tuổi mê vận động thô, chạy nhảy; trẻ năm tuổi có thể bắt đầu thích những việc tỉ mỉ hơn như gấp giấy, vẽ chi tiết. Khi khả năng mới xuất hiện, trẻ tự nhiên muốn thử dùng nó. Một sự thay đổi sở thích đôi khi chính là dấu hiệu con vừa lớn thêm một bậc.
Môi trường xung quanh cũng tác động mạnh. Trẻ chịu ảnh hưởng rất lớn từ bạn bè, anh chị, nhân vật trong truyện và cả những gì ba mẹ hào hứng. Khi cả lớp rộn lên vì buổi biểu diễn dance cuối khoá, nhiều bé muốn học dance; khi một người anh họ về chơi mang theo cây đàn, bé lại muốn học đàn. Những ảnh hưởng ấy là chính đáng, vì trẻ nhỏ học về thế giới qua những người mình yêu quý.
Hứng thú lớn lên qua bốn giai đoạn
Hai nhà tâm lý học giáo dục Suzanne Hidi và K. Ann Renninger đề xuất năm 2006 một mô hình bốn giai đoạn phát triển hứng thú, được dùng nhiều trong giáo dục. Đặt vào năng khiếu của trẻ nhỏ, mô hình giúp ba mẹ nhìn sở thích của con rõ hơn:
| Giai đoạn | Biểu hiện ở trẻ | Người lớn hỗ trợ bằng cách |
|---|---|---|
| Hứng thú được khơi lên | Mắt sáng lên khi thấy bạn nhảy, đòi thử ngay | Cho thử trong điều kiện vui, không áp lực |
| Hứng thú được duy trì | Quay lại hoạt động nhiều lần khi có người rủ, có lớp | Tạo môi trường đều đặn, hoạt động vừa sức, có người cùng làm |
| Hứng thú cá nhân đang hình thành | Tự tìm đến hoạt động, hỏi han, muốn biết thêm | Trả lời câu hỏi, cung cấp thêm chất liệu, để con tự chọn |
| Hứng thú cá nhân bền vững | Tự làm dù không ai nhắc, kiên trì khi gặp khó | Tôn trọng, tạo cơ hội đi sâu hơn khi con muốn |
Phần lớn sở thích của trẻ mầm non dừng ở hai giai đoạn đầu, và điều đó hoàn toàn bình thường. Một số ít sẽ đi tiếp, thường là nhờ môi trường duy trì đủ lâu: một lớp học vui, một người lớn cùng làm, một góc chơi có sẵn ở nhà.
Mô hình cũng cho thấy hứng thú không phải thứ "có sẵn hay không có"; nó được nuôi qua trải nghiệm. Ba mẹ không cần chờ con tự tìm ra đam mê, mà góp phần tạo ra những điều kiện để hứng thú có cơ hội lớn lên.
Nếm thử rộng trước, đi sâu sau
Nhà nghiên cứu thể thao Jean Côté và cộng sự, trong mô hình phát triển tham gia thể thao, mô tả giai đoạn "nếm thử" ở tuổi nhỏ: trẻ chơi nhiều môn, chủ yếu vì vui, trước khi dần chuyên sâu ở tuổi lớn hơn. Các nghiên cứu theo hướng này ghi nhận chuyên môn hoá quá sớm vào một môn có thể đi kèm nguy cơ chấn thương do lặp lại và kiệt sức, chán bỏ, trong khi trải nghiệm đa dạng giúp trẻ phát triển vận động toàn diện hơn.
Cuốn sách "Range" (2019) của nhà báo David Epstein tổng hợp nhiều câu chuyện và nghiên cứu cho thấy không ít người xuất sắc trong một lĩnh vực đã đi qua quãng thử nhiều thứ trước khi chọn. Cuốn sách là sách phổ thông, không phải nghiên cứu khoa học, và cũng có những phản biện, nhưng nó phản bác hình mẫu "phải bắt đầu thật sớm, thật chuyên" vốn rất phổ biến.
Với trẻ mầm non, hàm ý rõ ràng: không có lý do gì phải vội chọn một năng khiếu. Việc con thử vẽ, rồi nhạc, rồi dance là đang xây một nền rộng: cảm thụ thị giác, cảm thụ âm thanh, vận động, biểu đạt. Những thứ ấy không mất đi khi con đổi hoạt động; chúng tích luỹ lại và hỗ trợ nhau.
Nhìn sở thích nằm bên dưới các sở thích
Một điều thú vị khi quan sát trẻ đổi sở thích là đôi khi có một sợi chỉ chung chạy qua tất cả. Một bé mê dance, rồi chuyển sang catwalk, rồi thích vẽ váy áo cho búp bê: bề ngoài là ba sở thích khác nhau, nhưng bên dưới có thể là niềm yêu thích cái đẹp, chuyển động và được thể hiện. Một bé mê xếp hình, rồi mê toán tư duy, rồi thích lắp ráp đồ chơi: sợi chỉ chung là thích tìm hiểu cách các thứ khớp vào nhau.
Ba mẹ để ý sợi chỉ ấy sẽ bớt lo lắng về những thay đổi bề ngoài, và hiểu con hơn. Có thể ghi lại các sở thích của con theo thời gian, rồi thử tìm điểm chung. Chia sẻ những quan sát này với giáo viên năng khiếu; cô có thể giúp con kết nối các hoạt động, ví dụ gợi ý một bé thích vẽ trang phục tham gia thiết kế trang phục cho tiết mục của lớp.
Sợi chỉ chung cũng gợi ý hướng đi khi con lớn: không phải "con hợp với môn nào", mà "con thích làm việc với điều gì". Đó là câu hỏi có ích hơn nhiều cho tương lai.
Phân biệt khám phá lành mạnh và tín hiệu con đang gặp khó
Không phải mọi lần con muốn bỏ một hoạt động đều giống nhau. Vài dấu hiệu giúp ba mẹ phân biệt:
- Khám phá lành mạnh: con vui vẻ chuyển sang thứ mới, vẫn nhắc đến hoạt động cũ một cách thoải mái, không có biểu hiện sợ hãi hay lo âu.
- Gặp khó ở một bước: con muốn bỏ ngay sau khi gặp phần khó (bài nhạc mới, động tác khó), nói "con không làm được". Đây thường là lúc cần giúp con vượt qua, không phải đổi ngay.
- Có chuyện trong lớp: con ngại đi vì một bạn trêu, vì sợ cô, vì không quen ai. Cần tìm hiểu và trao đổi với giáo viên.
- Quá tải: con muốn bỏ nhiều thứ cùng lúc, mệt mỏi, cáu gắt. Có thể lịch đang quá dày.
- Áp lực: con nói "con không giỏi bằng bạn", "mẹ sẽ buồn nếu con sai". Hoạt động đã gắn với nỗi lo bị đánh giá.
Trong ba trường hợp sau, đổi sang hoạt động mới không giải quyết được gì, vì vấn đề sẽ đi theo con sang lớp mới. Lắng nghe con, quan sát và hỏi giáo viên là bước đầu tiên.
Đồng hành khi con muốn đổi
Khi con nói muốn bỏ lớp này để học lớp khác, một cách đồng hành cân bằng giữa tôn trọng và tập kiên trì:
- Hỏi vì sao, và nghe kỹ. "Con thấy lớp vẽ thế nào? Phần nào con không thích?" Câu trả lời của trẻ nhỏ có thể ngắn, nhưng thường có manh mối.
- Nhìn vào chặng ngắn. Thay vì hứa học cả năm, thống nhất với con hoàn thành một chặng nhỏ như hết tháng, hết bài đang tập, buổi trưng bày cuối khoá rồi cùng quyết định.
- Giúp con qua phần khó. Nếu con nản vì một bài khó, chia nhỏ, tập cùng con ở nhà, nhờ cô điều chỉnh. Con trải nghiệm việc vượt qua khó khăn, một bài học quý hơn bản thân bộ môn.
- Để con dừng có ý thức. Nếu sau chặng ngắn con vẫn không muốn, cho con dừng mà không trách móc. Nói rõ "con đã thử và đã hoàn thành chặng này".
- Giữ cửa mở. "Khi nào con muốn, mình có thể quay lại." Nhiều trẻ quay lại với một hoạt động sau một thời gian, với tâm thế khác.
Cách làm này tránh hai thái cực: ép con theo đến cùng một thứ con không còn thích, và cho con bỏ ngay khi gặp khó. Trẻ học được rằng mình có quyền chọn, đồng thời học rằng những gì đã bắt đầu thì nên đi tới một điểm dừng tử tế.
Đừng dán nhãn "cả thèm chóng chán"
Khi con đổi sở thích nhiều lần, người lớn dễ buông những câu như "con này cả thèm chóng chán", "làm gì cũng không đến nơi đến chốn". Trẻ nghe nhiều lần sẽ tin đó là con người mình, và nhãn ấy có thể theo con rất lâu, khiến con ngại bắt đầu điều mới vì nghĩ "đằng nào mình cũng bỏ".
Thay vào đó, ba mẹ nói về sự khám phá theo hướng tích cực: "Con là người thích thử nhiều thứ", "con đã biết thêm về vẽ, về nhảy, về trống". Đồng thời ghi nhận những lần con kiên trì: "Lần này con đã tập đủ cả bài dù có đoạn khó".
Điều này không có nghĩa là làm ngơ khi con thật sự cần học kiên trì. Kiên trì được rèn qua những lần cụ thể, với hỗ trợ cụ thể, chứ không qua nhãn dán. Trẻ được tôn trọng trong sự khám phá thường lại sẵn sàng kiên trì hơn với điều mình chọn.
Câu hỏi thường gặp
Con đã thử ba bốn lớp mà không theo lớp nào, có đáng lo không?
Ở tuổi mầm non thì thường không. Mỗi lớp con thử đều để lại kỹ năng và hiểu biết. Điều đáng để ý là cách con rời lớp: vui vẻ chuyển hướng hay vì sợ hãi, áp lực. Nếu là lý do sau, cần tìm hiểu kỹ hơn cùng giáo viên.
Có nên bắt con học một môn đến nơi đến chốn để rèn tính kiên trì?
Rèn kiên trì là cần, nhưng nên qua những chặng ngắn, vừa sức, có hỗ trợ, thay vì ép theo một môn dài lâu khi con đã hết hứng thú. Hoàn thành trọn một chặng nhỏ rồi được quyền chọn tiếp hay dừng giúp trẻ học kiên trì mà không ghét hoạt động.
Làm sao biết đâu là năng khiếu thật của con?
Ở tuổi mầm non, chưa cần và khó xác định chắc chắn. Ba mẹ quan sát hoạt động nào con tự tìm đến nhiều lần, làm lâu mà không cần nhắc, kiên trì khi gặp khó. Đó là dấu hiệu hứng thú đang thành sở thích cá nhân, đáng được nuôi tiếp.
Con đòi học lớp bạn thân đang học, có nên cho không?
Muốn học cùng bạn là lý do rất tự nhiên của trẻ nhỏ và có thể là khởi đầu tốt. Có thể cho con thử. Sau một thời gian, quan sát xem con thích chính hoạt động hay chủ yếu thích ở gần bạn, rồi điều chỉnh khi cần.
Con bỏ lớp nhạc rồi lại đòi học lại, có nên đồng ý?
Thường là nên. Việc con quay lại cho thấy hoạt động ấy có điều gì đó giữ chân con. Lần quay lại, con thường có tâm thế khác. Ba mẹ có thể trò chuyện với con về lần trước, điều gì khó, lần này con muốn thử khác thế nào.
