Một lớp năng khiếu tốt cho trẻ 3–6 tuổi nuôi hai lớp giá trị cùng lúc: lớp trên là kỹ năng của bộ môn (cầm cọ, giữ nhịp, đi đúng hàng, đếm đúng số lượng), lớp dưới là những năng lực nền mà trẻ mang theo sang mọi việc khác: tự tin, tập trung, kỷ luật tự giác, sáng tạo và khả năng làm việc cùng người khác. Ở tuổi mầm non, lớp dưới quan trọng hơn lớp trên, vì kỹ năng bộ môn còn thay đổi nhiều theo năm tháng, còn thói quen chú ý, cách đối diện với cái khó và cảm giác "mình làm được" thì hình thành sớm và bền.
Tuy vậy, năng lực nền không tự sinh ra chỉ vì trẻ ngồi trong một lớp học có tên đẹp. Nó xuất hiện khi buổi học được thiết kế có chủ đích: có thử thách vừa sức, có lặp lại, có lúc phải chờ, có lúc được chọn, có người lớn phản hồi đúng cách. Bài này giải thích từng năng lực nền hình thành ra sao trong lớp năng khiếu, mỗi bộ môn nghiêng về năng lực nào, những lời hứa nào nên dè chừng, và ba mẹ nhìn vào đâu để biết con đang lớn lên thật.
Kỹ năng bộ môn là phần nổi, năng lực nền là phần chìm
Khi ba mẹ đón con sau buổi vẽ, thứ đầu tiên nhìn thấy là bức tranh. Sau buổi đàn là một đoạn giai điệu ngắn, sau buổi Vovinam là thế chào nghiêm trang. Những sản phẩm đó có thật và đáng vui, nhưng chúng chỉ là phần nổi. Phần chìm là những gì xảy ra trong bốn mươi phút trước đó: con đã ngồi lại với tờ giấy bao lâu, đã làm gì khi màu lem ra ngoài, có chờ được tới lượt dùng hộp màu chung không, có dám nói với cô rằng mình muốn vẽ con mèo chứ không phải bông hoa như mẫu.
Nhà giáo dục mầm non nhìn kỹ phần chìm vì hai lẽ. Thứ nhất, kỹ năng bộ môn ở tuổi này còn non và thay đổi rất nhanh; bức tranh của một trẻ bốn tuổi phản ánh giai đoạn phát triển hình vẽ nhiều hơn là "tài". Thứ hai, những năng lực như tự điều chỉnh bản thân, kiên trì và hợp tác được các nghiên cứu theo dõi dài hạn gắn với kết quả học tập và cuộc sống về sau. Nghiên cứu ở Dunedin (New Zealand) theo dõi khoảng một nghìn trẻ từ lúc sinh đến tuổi trưởng thành, công bố năm 2011, cho thấy khả năng tự kiểm soát thời thơ ấu dự báo sức khoẻ, tài chính và nhiều mặt đời sống người lớn, kể cả khi đã tính tới trí thông minh và hoàn cảnh gia đình.
Điều đó không có nghĩa lớp năng khiếu là "lớp kỹ năng sống" đội lốt. Bộ môn vẫn là xương sống: trẻ thật sự học vẽ, học nhạc, học vận động. Chính vì có một việc cụ thể, có thật, có độ khó tăng dần, nên năng lực nền mới có chỗ để rèn. Không ai học tập trung một cách chung chung; trẻ học tập trung khi đang cố tô kín một vòng tròn hay đang nghe để vỗ tay đúng nhịp.
Năm năng lực nền và cách chúng hiện ra trong lớp
Bảng dưới đây gom năm năng lực nền mà giáo viên năng khiếu mầm non thường quan sát, kèm ví dụ về khoảnh khắc trong lớp nơi năng lực đó được rèn và dấu hiệu ba mẹ có thể nhận ra ở nhà sau vài tháng.
| Năng lực nền | Khoảnh khắc trong lớp | Dấu hiệu sau vài tháng |
|---|---|---|
| Tự tin | Trẻ tự giới thiệu tranh của mình trước nhóm, dù chỉ một câu | Con dám thử việc mới mà không cần người lớn đứng sát bên |
| Tập trung | Ngồi hoàn thành một nhiệm vụ vẽ hoặc xếp hình trọn vẹn | Con chơi một hoạt động lâu hơn trước, ít bỏ dở giữa chừng |
| Kỷ luật tự giác | Dừng lại khi nghe hiệu lệnh, cất đồ dùng về chỗ | Con tự nhắc mình theo thói quen, không cần nhắc đi nhắc lại |
| Sáng tạo | Đổi một chi tiết trong bài nhảy, thêm màu lạ vào tranh | Con nghĩ ra cách chơi mới với đồ vật quen thuộc |
| Kỹ năng xã hội | Chờ lượt, chia đồ dùng, vỗ tay cho bạn | Con biết nhường, biết rủ bạn chơi chung, biết xin lỗi |
Các năng lực này đan vào nhau. Một trẻ chưa tự tin thường khó tập trung vì còn bận lo người khác nhìn mình; một trẻ chưa biết chờ lượt sẽ khó hợp tác. Vì vậy giáo viên không rèn từng ô trong bảng một cách tách rời, mà để chúng cùng lớn qua một hoạt động có thật.
Cột cuối cố ý nói "sau vài tháng". Năng lực nền thay đổi chậm, và mỗi trẻ một nhịp. Nhìn theo tuần dễ thất vọng; nhìn theo học kỳ mới thấy đường đi.
Vì sao năng lực nền không tự đến chỉ vì trẻ đi học năng khiếu
Có một giả định phổ biến: cho con học đàn thì con sẽ tập trung hơn, cho con học võ thì con sẽ kỷ luật hơn. Bằng chứng khoa học thận trọng hơn thế. Adele Diamond, nhà thần kinh học phát triển, cùng Kathleen Lee tổng quan các chương trình rèn chức năng điều hành cho trẻ 4–12 tuổi (đăng trên tạp chí Science năm 2011) và rút ra vài điểm đáng nhớ: những hoạt động có ích là những hoạt động đòi hỏi trẻ dùng chức năng điều hành ngày càng nhiều hơn, được lặp lại đều đặn trong thời gian dài, và lợi ích thường gần với chính kỹ năng được rèn hơn là lan rộng ra mọi thứ.
Nói cách khác, cùng một lớp Vovinam có thể rèn kỷ luật rất tốt hoặc gần như không rèn gì, tuỳ cách dạy. Nếu trẻ chỉ bắt chước động tác trong lúc giáo viên đếm, phần "tự giác" rất ít. Nếu giáo viên dần trao quyền cho trẻ, chẳng hạn để trẻ tự nhớ thứ tự ba động tác, tự dừng khi nghe tiếng trống, tự kiểm tra hàng của mình đã thẳng chưa, thì trẻ đang thật sự tập điều khiển bản thân.
Điều này cũng giải thích vì sao tiến bộ của năng lực nền không đều. Một trẻ có thể rất kiên trì trong giờ xếp hình nhưng vẫn bỏ cuộc nhanh khi tập đàn, vì độ khó và sở thích khác nhau. Ba mẹ không nên kết luận con "thiếu tập trung" từ một bộ môn, mà nhìn xem ở hoạt động nào con đang chú ý được lâu nhất, rồi dùng chỗ mạnh đó làm điểm tựa.
Mỗi bộ môn nghiêng về một năng lực khác nhau
Vẽ tranh. Trẻ được tự quyết rất nhiều: vẽ gì, màu nào, đặt ở đâu. Đây là mảnh đất của sáng tạo và của sự tập trung lặng lẽ. Giáo viên giỏi không sửa tranh cho trẻ mà hỏi trẻ kể về tranh, từ đó nuôi cả ngôn ngữ.
Đàn organ và nhạc. Âm nhạc đòi nghe trước rồi mới làm, chờ đến phách mới bấm, giữ nhịp cùng cả nhóm. Đó là bài tập tự nhiên cho chú ý có chọn lọc và kiểm soát xung động: muốn bấm ngay nhưng phải đợi.
Dance. Vận động theo nhạc phát triển phối hợp, thăng bằng và trí nhớ chuỗi động tác. Nhảy nhóm thêm một tầng xã hội: phải để ý vị trí của bạn, không chen, không va.
Vovinam. Nề nếp chào, xếp hàng và nghe hiệu lệnh là khung kỷ luật rõ ràng mà trẻ nhỏ cần. Phần té ngã an toàn và quy tắc giữ an toàn thân thể giúp trẻ tự tin về cơ thể mình.
Catwalk và trình diễn. Bước ra trước tập thể, giữ dáng, nhìn về phía người xem là cơ hội luyện sự tự tin theo từng bậc nhỏ, nếu lớp học không biến thành nơi so đẹp xấu.
Toán tư duy mầm non. Phân loại, so sánh, tìm quy luật bằng vật thật rèn khả năng giữ nhiều thông tin trong đầu một lúc và thử lại khi sai, hai thành phần cốt lõi của tư duy linh hoạt.
Những lời hứa nên dè chừng
Vì năng lực nền khó đo, quảng cáo về lớp năng khiếu thường dựa vào những lời hứa lớn. Ba mẹ và giáo viên nên tỉnh táo với các câu sau:
- "Tăng IQ" hay "phát triển não phải". Ý tưởng não trái lý trí, não phải sáng tạo là cách đơn giản hoá sai; các hoạt động phức tạp đều dùng cả hai bán cầu. Còn những tác động lên chỉ số trí tuệ nếu có thì nhỏ và không ổn định giữa các nghiên cứu.
- "Học càng nhiều lớp càng giỏi". Năng lực nền cần thời gian lặp lại và nghỉ ngơi. Lịch kín khiến trẻ mệt, mà trẻ mệt thì khó tập trung, dễ cáu, càng xa mục tiêu ban đầu.
- "Sau một khoá con sẽ tự tin hẳn". Sự tự tin bền vững đến từ nhiều lần trải nghiệm thành công nhỏ, không phải từ một buổi biểu diễn cuối khoá.
- "Phát hiện thần đồng". Tuổi mầm non là lúc tiếp xúc rộng, không phải lúc dán nhãn. Gắn nhãn sớm, dù là nhãn tốt, có thể làm trẻ ngại thử những việc mình chưa giỏi.
Một chương trình đáng tin thường nói khiêm tốn hơn: con sẽ có thêm trải nghiệm, thêm thói quen tốt, thêm niềm vui đến lớp, và nhà trường sẽ cho ba mẹ thấy bằng chứng cụ thể qua quan sát và tác phẩm của con.
Ba mẹ nhận ra con đang lớn lên ở đâu
Vì không có điểm số, ba mẹ cần một cách nhìn khác. Gợi ý dưới đây giúp nhận ra năng lực nền đang hình thành mà không biến việc theo dõi thành áp lực cho con:
- Chọn một hoạt động con hay làm ở nhà (tô màu, xếp khối, nhảy theo nhạc) và để ý con duy trì được bao lâu trước khi đổi việc. Ghi lại một lần mỗi tháng, không cần bấm giờ chính xác.
- Để ý cách con phản ứng khi làm hỏng: bỏ đi, khóc, nhờ người lớn, hay thử lại. Sự dịch chuyển từ "bỏ đi" sang "thử lại" là một tiến bộ lớn.
- Lắng nghe con kể về lớp. Trẻ bắt đầu nhắc tên bạn, kể bạn làm gì, là dấu hiệu kỹ năng xã hội đang mở rộng.
- Hỏi giáo viên về những khoảnh khắc cụ thể thay vì hỏi "con học có tốt không". Một câu như "hôm nay con tự xung phong lên trước" đáng giá hơn mọi lời nhận xét chung.
- Xem lại tác phẩm hoặc đoạn quay của con sau ba đến sáu tháng, đặt cạnh bản đầu tiên. Khi nhìn theo thời gian, thay đổi thường rõ hơn nhiều so với nhìn từng buổi.
Cách nhìn này cũng giúp ba mẹ nói chuyện với con về chính con, thay vì về thành tích. Trẻ được hỏi "con thích phần nào nhất" sẽ học cách tự quan sát mình, một năng lực nền nữa mà lớp năng khiếu hướng tới. Tại Global Star Talents, mỗi bộ môn được thiết kế để kỹ năng và năng lực nền lớn lên cùng nhau, theo nhịp riêng của từng bé.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn lớp năng khiếu theo năng lực nền con đang thiếu không?
Có thể cân nhắc, nhưng hứng thú của con vẫn nên đi trước. Một trẻ nhút nhát bị đưa vào lớp trình diễn mà không thích sẽ càng co lại. Tốt hơn là chọn bộ môn con hào hứng, rồi trao đổi với giáo viên để năng lực con cần được chú ý trong chính lớp đó.
Bao lâu thì thấy con tự tin hay tập trung hơn?
Không có mốc chung. Phần lớn giáo viên nhìn theo học kỳ chứ không theo tuần. Có trẻ thay đổi rõ sau vài tháng, có trẻ cần cả năm. Điều nên để ý là xu hướng: con có thử nhiều hơn, chịu khó hơn, ít nản hơn so với chính con trước đây không.
Năng lực nền có đo bằng bài kiểm tra được không?
Các nhà nghiên cứu có công cụ đo chức năng điều hành trong phòng thí nghiệm, nhưng ở lớp mầm non không cần và không nên kiểm tra trẻ để cho điểm. Quan sát có ghi chép, ảnh và tác phẩm theo thời gian là cách phù hợp và đủ để thấy tiến bộ.
Con học vui nhưng ở nhà vẫn bừa bộn, vậy kỷ luật có rèn được không?
Kỷ luật hình thành ở lớp thường cần được nối dài ở nhà mới thành thói quen chung. Ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp cất đồ dùng, câu hiệu lệnh cô hay dùng, rồi áp dụng giống vậy ở nhà. Sự nhất quán giữa hai nơi giúp trẻ chuyển kỹ năng nhanh hơn.
Lớp năng khiếu có thay được giờ chơi tự do không?
Không. Giờ chơi tự do là nơi trẻ tự đặt mục tiêu, tự thương lượng với bạn, tự sáng tạo luật chơi; lớp năng khiếu là hoạt động có người lớn dẫn dắt. Hai thứ bổ sung cho nhau, và lịch của trẻ mầm non cần chừa chỗ rộng cho chơi tự do.
