Sự tự tin thật của trẻ mầm non đến chủ yếu từ trải nghiệm tự mình làm được một việc có chút khó, chứ không đến từ việc được khen nhiều hay được đứng lên sân khấu lớn. Mỗi lần con tự hoàn thành bức tranh, tự nhớ được đoạn nhạc, tự đứng dậy sau cú té trên thảm, con cất thêm một bằng chứng nhỏ rằng "mình làm được". Lớp năng khiếu có ích cho sự tự tin chính vì nó tạo ra thật nhiều cơ hội như thế, với độ khó tăng dần và có người lớn đỡ đúng lúc.
Ngược lại, tự tin dựng trên lời khen chung chung ("con giỏi quá") hoặc trên chiến thắng so với bạn thường mong manh: gặp việc khó đầu tiên là sụp. Bài này giải thích tự tin là gì dưới góc nhìn tâm lý học phát triển, vì sao năng khiếu và tự tin hay đi cùng nhau nhưng không phải là một, và giáo viên lẫn ba mẹ làm gì để sự tự tin của trẻ có gốc rễ.
Tự tin không phải là bạo dạn
Nhiều người lớn đồng nhất tự tin với bạo dạn: đứa trẻ nói to, chạy lên đầu hàng, sẵn sàng hát trước khách là đứa trẻ tự tin. Thực tế, bạo dạn phần nhiều thuộc về khí chất bẩm sinh. Có trẻ sinh ra đã hướng ngoại, thích chỗ đông, có trẻ quan sát lâu rồi mới tham gia. Cả hai đều có thể tự tin hoặc thiếu tự tin.
Một trẻ trầm tĩnh vẫn tự tin nếu con tin rằng khi thử, con sẽ tìm ra cách; con không sợ sai đến mức không dám bắt đầu. Một trẻ rất bạo dạn vẫn có thể thiếu tự tin nếu con chỉ dám làm những việc chắc thắng, gặp thứ mình chưa giỏi là bỏ đi hoặc phá. Giáo viên mầm non giàu kinh nghiệm vì thế không đánh giá tự tin qua âm lượng giọng nói mà qua thái độ trước cái mới và cái khó.
Phân biệt này quan trọng với ba mẹ có con nhút nhát. Mục tiêu không phải biến con thành một người khác, mà giúp con mang tính cách của mình đi vào những việc mới với cảm giác an toàn. Một bé trầm có thể mất vài buổi chỉ đứng xem lớp dance rồi mới tham gia; nếu được tôn trọng nhịp ấy, khi vào cuộc con thường vào rất chắc.
Cũng cần tách tự tin khỏi tự đánh giá cao. Một trẻ tự tin không nhất thiết nghĩ mình giỏi hơn bạn; con chỉ tin rằng mình có thể học được. Niềm tin ấy gắn với từng việc cụ thể: con có thể rất chắc về khả năng xếp khối nhưng chưa chắc về khả năng hát. Vì vậy người lớn đừng hỏi chung chung "con có tự tin không", mà để ý xem với từng loại việc, con bước vào bằng tâm thế nào, rồi mở rộng dần từ những việc con đã thấy vững.
Bốn nguồn của niềm tin "mình làm được" theo Bandura
Trải nghiệm thành công của chính mình. Nhà tâm lý học Albert Bandura, trong lý thuyết về niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy, công bố năm 1977), xem đây là nguồn mạnh nhất. Thành công phải là thật và có chút gắng sức; thắng quá dễ không tạo ra niềm tin, còn thất bại liên tục thì bào mòn nó.
Thấy người giống mình làm được. Khi một bạn cùng tuổi, cùng lớp làm được động tác khó, trẻ nghĩ "bạn làm được thì mình cũng thử được". Đây là lý do lớp nhóm nhỏ có sức mạnh mà học một mình không có, miễn là không khí lớp là học cùng nhau chứ không đua nhau.
Lời động viên từ người mình tin. Câu nói của cô giáo hay của ba mẹ có tác dụng, nhưng chỉ khi nó khớp với thực tế. Nói "con làm được" trước một việc quá sức sẽ làm lời nói mất giá trị ở lần sau.
Trạng thái cơ thể và cảm xúc. Tim đập nhanh, tay run trước khi lên trước nhóm có thể được trẻ hiểu là "mình sợ, mình không làm được", hoặc "mình đang háo hức". Người lớn giúp trẻ gọi tên và đọc khác đi cảm giác này.
Vì sao lớp năng khiếu là nơi thuận lợi để nuôi tự tin
Lớp năng khiếu có ba đặc điểm khiến nó hợp với việc nuôi tự tin. Thứ nhất, nhiệm vụ cụ thể và nhìn thấy được: một bức tranh xong, một đoạn nhạc đánh trọn, một thế võ đúng. Trẻ nhỏ cần thành quả hữu hình để tự nhận ra mình tiến bộ; những lời khen trừu tượng về "thông minh" khó bám vào đâu.
Thứ hai, độ khó điều chỉnh được. Trong lớp vẽ, cùng chủ đề "khu vườn", trẻ ba tuổi có thể chỉ cần tô những mảng màu lớn, trẻ năm tuổi được mời thêm côn trùng, bầu trời, con đường. Mỗi trẻ được thử ở mép năng lực của mình, nơi Lev Vygotsky gọi là vùng phát triển gần: việc trẻ chưa tự làm được nhưng làm được nếu có người hỗ trợ. Thành công ở vùng này là loại thành công nuôi niềm tin tốt nhất.
Thứ ba, lớp năng khiếu cho trẻ một vùng giỏi riêng. Ở lớp chính, có thể con chưa nhanh nhẹn bằng bạn trong giờ thể dục hay chưa nói lưu loát bằng bạn trong giờ kể chuyện. Nhưng nếu ở lớp đàn con là người giữ nhịp chắc, cảm giác "mình có chỗ mạnh" ấy lan sang các việc khác. Đó là một trong những lý do mỗi trẻ nên được tiếp xúc nhiều loại hoạt động: càng nhiều cửa, càng nhiều cơ hội tìm ra chỗ mình toả sáng.
Tự tin có gốc và tự tin mong manh
Hai kiểu tự tin trông giống nhau khi mọi việc suôn sẻ, nhưng khác hẳn khi trẻ gặp khó. Bảng sau giúp người lớn nhận ra mình đang nuôi kiểu nào:
| Tình huống | Tự tin có gốc | Tự tin mong manh |
|---|---|---|
| Gặp việc mới | Hào hứng thử, chấp nhận chưa đẹp | Chỉ làm khi biết trước mình sẽ giỏi |
| Làm sai | Thử lại hoặc nhờ giúp | Bỏ cuộc, đổ lỗi, khóc lớn |
| Bạn làm tốt hơn | Tò mò bạn làm thế nào | Khó chịu, chê bạn, đòi đổi việc |
| Được nhận xét | Nghe được góp ý cụ thể | Chỉ muốn nghe khen |
| Nguồn nuôi | Trải nghiệm vượt khó, lời ghi nhận nỗ lực | Lời khen chung, thắng bạn, được ưu ái |
Kiểu thứ hai thường không phải lỗi của trẻ mà là sản phẩm của môi trường: khen quá nhiều cho việc dễ, so sánh với bạn, chỉ chụp ảnh khoe khi con đạt giải. Tin tốt là chỉ cần đổi cách người lớn phản hồi trong vài tháng, nhiều trẻ chuyển dần sang kiểu thứ nhất.
Những điều vô tình làm tự tin của trẻ yếu đi
Sự tự tin của trẻ nhỏ ít khi bị phá bởi một biến cố lớn; nó thường mòn dần qua những thói quen nhỏ của người lớn mà chính người lớn không để ý. Thói quen phổ biến nhất là làm thay. Thấy con loay hoay cài quai dép, người lớn cúi xuống cài giùm cho nhanh; thấy con tô lem, người lớn cầm tay con tô lại cho đẹp. Mỗi lần như vậy, thông điệp ngầm trẻ nhận được là "con chưa đủ khả năng, để người lớn làm". Lặp lại hàng trăm lần, trẻ học cách chờ người khác giải quyết.
Thói quen thứ hai là gắn nhãn. Những câu như "con bé này nhát lắm", "thằng này vụng về", nói trước mặt con khi trò chuyện với người khác, dần trở thành cách trẻ tự mô tả mình. Trẻ mầm non tin người lớn gần như tuyệt đối; nhãn dán lên nhiều lần sẽ được trẻ sống theo. Ngay cả nhãn tích cực như "con có năng khiếu vẽ" cũng có mặt trái: trẻ có thể né những hoạt động khác vì sợ lộ ra mình không giỏi, hoặc ngại vẽ thử điều mới vì sợ mất danh hiệu.
Thói quen thứ ba là để trẻ thất bại trước đám đông mà không có người đỡ. Một bé bị gọi lên hát khi chưa thuộc bài, đứng lặng trước cả lớp trong tiếng cười của bạn, có thể mang nỗi ngại đó rất lâu. Giáo viên năng khiếu được đào tạo tốt sẽ không để trẻ vào thế ấy: luôn có đường lui như hát cùng cô, hát cùng bạn, hoặc hẹn hôm khác. Thất bại có ích là thất bại an toàn, nơi trẻ được thử lại ngay sau đó.
Giáo viên dựng sự tự tin cho trẻ qua từng bậc nhỏ
Trong lớp năng khiếu, giáo viên có chủ đích thường đi theo một lộ trình nhiều bậc, nhất là với trẻ dè dặt:
- Cho phép quan sát. Trẻ được ngồi xem buổi đầu, không bị kéo vào ngay. Cô giới thiệu đồ dùng, chỗ ngồi để trẻ thấy lớp là nơi an toàn.
- Tham gia cùng nhóm. Trẻ làm động tác cùng cả lớp, chưa phải làm một mình. Tiếng hát, tiếng vỗ tay của cả nhóm che chở cho trẻ.
- Có vai nhỏ riêng. Trẻ được nhờ phát giấy, giữ nhịp trống, dẫn đầu hàng một đoạn ngắn. Vai nhỏ cho trẻ cảm giác được tin.
- Thể hiện trước nhóm nhỏ. Kể về tranh của mình cho hai ba bạn, chơi một đoạn đàn cho bạn bên cạnh nghe.
- Thể hiện trước cả lớp. Khi trẻ đã sẵn sàng, không ép theo lịch chung. Có trẻ đến bậc này sau vài tuần, có trẻ sau một học kỳ.
Mỗi bậc là một trải nghiệm thành công mới, đúng nguồn mạnh nhất theo Bandura. Bỏ qua các bậc giữa, ép trẻ lên trước cả lớp ngay, có thể khiến một khoảnh khắc sợ hãi trở thành ký ức gắn với chính bộ môn ấy.
Ở nhà, ba mẹ nuôi tự tin của con bằng những việc nhỏ
Lớp học chỉ là một phần. Những gì diễn ra ở nhà mỗi ngày quyết định phần lớn cảm giác của trẻ về bản thân:
- Nhận xét điều cụ thể con đã làm: "con chọn màu xanh cho bầu trời và tô kín cả góc này", thay vì chỉ "đẹp quá".
- Giao cho con việc thật trong nhà, vừa sức: tưới cây, xếp đũa, cất giày. Trẻ thấy mình có ích là trẻ thấy mình có giá trị.
- Để con tự làm dù chậm và chưa gọn, kiềm chế việc làm thay. Mỗi lần làm thay là một lần lấy đi trải nghiệm thành công.
- Kể cho con nghe chuyện ba mẹ từng làm sai và thử lại, để con hiểu cái sai là chuyện bình thường của người đang học.
- Không đem con ra so với anh chị em, bạn bè hay con nhà hàng xóm, kể cả so sánh theo chiều khen.
Những việc này không tốn tiền, không cần thêm lớp học nào. Chúng chỉ cần người lớn chậm lại và tin con thêm một chút. Khi lớp học và gia đình cùng một cách nhìn, sự tự tin mà trẻ có được ở lớp năng khiếu mới có chỗ bám rễ vào đời sống hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Con rất nhát, có nên cho học catwalk hay dance để mạnh dạn hơn không?
Có thể, nếu con có chút hứng thú và lớp cho phép con đi theo từng bậc. Nên hỏi giáo viên cách lớp xử lý trẻ chưa muốn tham gia. Nếu câu trả lời là để trẻ quan sát, cho vai nhỏ và không ép lên trước nhóm, đó là dấu hiệu tốt.
Khen con nhiều có làm con tự tin hơn không?
Khen nhiều mà chung chung thường không giúp, đôi khi còn làm trẻ ngại thử việc khó vì sợ mất danh hiệu "giỏi". Lời ghi nhận cụ thể vào nỗ lực, cách làm và sự tiến bộ của chính con có tác dụng tốt hơn, và nên vừa phải, thật lòng.
Tự tin có phải do bẩm sinh không?
Khí chất bẩm sinh ảnh hưởng tới việc trẻ bạo dạn hay dè dặt, nhưng niềm tin vào năng lực bản thân được xây chủ yếu qua trải nghiệm. Vì vậy một trẻ trầm tính vẫn có thể rất tự tin, nếu được thử những việc vừa sức và thấy mình tiến bộ.
Con bị bạn chê tranh xấu rồi không muốn vẽ nữa, phải làm sao?
Trước hết lắng nghe và gọi tên cảm xúc của con. Sau đó nhắc rằng mỗi người vẽ một kiểu, tranh của con kể chuyện của con. Ba mẹ cũng nên báo giáo viên để cô điều chỉnh không khí nhận xét trong lớp, khuyến khích trẻ nói điều mình thích ở tranh bạn.
Thi cử, đạt giải có giúp trẻ mầm non tự tin không?
Với tuổi mầm non, thi thố và xếp hạng dễ biến hoạt động thành nơi so hơn thua; trẻ không đạt giải có thể kết luận mình kém. Những buổi trình diễn chung, ai cũng có phần và không chấm điểm, phù hợp hơn để trẻ cảm nhận niềm vui được thể hiện.
Làm sao biết con tự tin thật chứ không chỉ là ham được chú ý?
Hãy quan sát lúc con gặp khó và lúc không có ai nhìn. Trẻ tự tin thật vẫn kiên trì khi không được khen, vẫn chịu thử lại khi làm sai. Trẻ chủ yếu cần chú ý sẽ hào hứng khi có khán giả nhưng nhanh chóng bỏ dở khi mọi người quay đi.
