Trẻ mầm non tập trung được khi ba năng lực cùng hoạt động: giữ thông tin trong đầu đủ lâu để làm (trí nhớ làm việc), kìm lại hành động vội hay sự xao nhãng (kiểm soát ức chế), và đổi cách làm khi cách cũ không hiệu quả (tư duy linh hoạt). Vẽ, đàn và toán mầm non rèn được tập trung vì mỗi hoạt động buộc trẻ dùng những năng lực đó lặp đi lặp lại, trong một việc trẻ thấy có ý nghĩa, với độ khó tăng dần. Cái gọi là "tập trung" không phải một cơ bắp chung luyện ở đâu cũng được; nó được rèn tốt nhất trong việc cụ thể mà trẻ muốn làm xong.
Bài này đi vào cơ chế: ba thành phần của sự chú ý ở trẻ nhỏ, vì sao trẻ ba tuổi và trẻ sáu tuổi khác nhau nhiều đến thế, mỗi bộ môn chạm vào thành phần nào, và những điều kiện ngoài lớp học (giấc ngủ, sự mệt, tiếng ồn) quyết định không kém gì giáo án.
Tập trung ở trẻ nhỏ gồm những gì
Các nhà tâm lý học phát triển, trong đó có Adele Diamond, mô tả nhóm năng lực điều khiển suy nghĩ và hành vi bằng khái niệm chức năng điều hành. Ba thành phần cốt lõi được thừa nhận rộng rãi là trí nhớ làm việc, kiểm soát ức chế và tư duy linh hoạt. Khi ba mẹ nói "con không tập trung", thường là một trong ba thành phần này đang quá tải.
Trí nhớ làm việc là khả năng giữ và xử lý thông tin trong vài giây đến vài phút: nhớ cô vừa dặn "lấy màu đỏ rồi vẽ ba quả táo", nhớ đoạn nhạc vừa nghe để bấm lại. Kiểm soát ức chế là khả năng không làm điều mình muốn làm ngay: không giật bút của bạn, không bấm phím khi chưa tới phách, không chạy ra cửa sổ khi nghe tiếng xe. Tư duy linh hoạt là khả năng chuyển hướng: đổi từ xếp theo màu sang xếp theo hình, thử cách vẽ khác khi nét đầu tiên không ra hình con mèo.
Ở tuổi mầm non, cả ba thành phần đều đang phát triển mạnh nhưng còn rất non. Một thí nghiệm kinh điển là nhiệm vụ phân loại thẻ đổi chiều (Dimensional Change Card Sort) do Philip Zelazo và cộng sự phát triển: trẻ được yêu cầu xếp thẻ theo màu, sau đó đổi sang xếp theo hình. Phần lớn trẻ ba tuổi tiếp tục xếp theo màu dù nói lại được luật mới, trong khi phần lớn trẻ năm tuổi đổi được. Trẻ ba tuổi không "lì"; não bộ của con chưa đủ sức gạt luật cũ đi. Hiểu điều này giúp người lớn bớt trách con và thiết kế hoạt động hợp tuổi hơn.
Chú ý bị cuốn đi và chú ý có chủ đích
Trẻ nhỏ sinh ra đã có kiểu chú ý bị cuốn theo: tiếng động lớn, màu rực, vật chuyển động tự kéo mắt trẻ về phía mình. Kiểu chú ý thứ hai, chú ý có chủ đích, là khả năng tự giữ mắt và tâm trí ở một việc mình chọn dù có thứ khác hấp dẫn hơn. Lev Vygotsky cho rằng chú ý có chủ đích phát triển nhờ người lớn và ngôn ngữ: ban đầu người lớn chỉ cho trẻ nhìn vào đâu, nói cho trẻ biết bước tiếp theo; dần dần trẻ tự nói với mình những lời đó, rồi lời nói chuyển vào trong thành suy nghĩ.
Ai từng ngồi cạnh trẻ bốn tuổi đang vẽ đều nghe thấy hiện tượng này: con lẩm bẩm "giờ vẽ cái đầu… rồi cái chân… ơ, thiếu màu nâu". Đó không phải tật nói nhiều, mà là trẻ đang tự điều khiển chú ý bằng lời nói thành tiếng. Giáo viên giỏi không bắt trẻ im lặng trong lúc làm việc riêng, vì lời tự nói ấy là cái nạng giúp trẻ đi.
Hệ quả cho lớp học là sự tập trung của trẻ mầm non phải được "đỡ" từ bên ngoài trước khi trẻ tự đỡ được. Hướng dẫn ngắn, mỗi lần một bước; đồ dùng chỉ bày ra khi cần; một tín hiệu quen thuộc (tiếng chuông nhỏ, một câu hát) để gom chú ý cả lớp. Theo thời gian, giáo viên rút dần những chỗ đỡ đó, và trẻ giữ được chú ý lâu hơn bằng sức mình.
Ba mẹ có thể dùng đúng nguyên lý này ở nhà. Thay vì nói một chuỗi dài "con cất bút, rửa tay rồi ra ăn cơm", hãy nói từng việc và chờ con làm xong việc trước. Thay vì gọi với từ phòng khác, hãy đi tới, chạm nhẹ vai con, đợi con nhìn lên rồi mới nói. Những điều chỉnh nhỏ ấy giảm tải cho trí nhớ làm việc còn non của trẻ, nhờ đó con làm được nhiều hơn và người lớn bớt phải nhắc. Khi con quen, ba mẹ tăng dần lên hai việc, ba việc một lần.
Mỗi bộ môn chạm vào phần nào của sự tập trung
Vẽ: giữ ý định qua nhiều bước. Muốn vẽ "con mèo ngồi dưới gốc cây", trẻ phải giữ ý tưởng đó trong đầu trong lúc chọn màu, vẽ thân, vẽ đuôi, rồi quay lại vẽ cây. Mỗi lần xao nhãng là một lần phải nhớ lại mình đang làm gì. Tranh tự do rèn trí nhớ làm việc và sự bền bỉ; việc tô kín một mảng màu mà không lem ra ngoài rèn kiểm soát vận động tinh và kiểm soát ức chế.
Đàn organ: chờ đúng lúc rồi mới làm. Âm nhạc đặt trẻ vào một khung thời gian không do trẻ quyết định. Trẻ phải nghe phách, đếm thầm, và chỉ bấm khi tới lượt; bấm sớm là lệch nhịp. Đây là bài tập kiểm soát ức chế rất tự nhiên. Khi trẻ chơi một mẫu nhịp ngắn bằng tay phải trong lúc cô giữ nhịp nền, trẻ còn phải tách tay mình khỏi âm thanh xung quanh, rèn chú ý có chọn lọc.
Toán mầm non: giữ số, đổi luật. Đếm một bộ hạt đòi trẻ nhớ mình đã đếm tới đâu và hạt nào đã đếm rồi. Phân loại một rổ đồ vật theo màu rồi đổi sang theo kích thước là đúng kiểu nhiệm vụ đổi chiều mà các nhà nghiên cứu dùng để đo tư duy linh hoạt. Tìm quy luật đỏ – xanh – đỏ – xanh và đoán món tiếp theo đòi trẻ giữ cả chuỗi trong đầu.
So sánh nhanh ba hoạt động
Bảng dưới đây không xếp hạng bộ môn nào rèn tập trung tốt hơn; nó cho thấy mỗi hoạt động có thế mạnh riêng, và giáo viên tăng độ khó theo cách khác nhau.
| Hoạt động | Thành phần được dùng nhiều | Tăng độ khó bằng cách |
|---|---|---|
| Vẽ theo chủ đề | Trí nhớ làm việc, bền bỉ | Thêm chi tiết, thêm nhân vật, vẽ theo câu chuyện nhiều đoạn |
| Tô màu, cắt dán | Kiểm soát vận động, kiểm soát ức chế | Mảng nhỏ hơn, đường viền phức tạp hơn |
| Giữ nhịp, đàn mẫu ngắn | Kiểm soát ức chế, chú ý chọn lọc | Nhịp dài hơn, hai tay, chơi cùng nhóm |
| Đếm và so sánh số lượng | Trí nhớ làm việc | Số lượng lớn hơn, đồ vật bày lộn xộn |
| Phân loại đổi luật | Tư duy linh hoạt | Đổi luật nhiều lần, thêm tiêu chí thứ hai |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao trẻ được tiếp xúc nhiều loại hoạt động thường phát triển cân đối hơn: mỗi hoạt động tập trung vào một phần, cộng lại thành toàn bộ. Cũng thấy vì sao lợi ích không nên phóng đại: rèn tư duy linh hoạt trong việc phân loại không tự động giúp trẻ ngồi yên lâu hơn trong giờ ăn.
Tổng quan của Diamond và Lee năm 2011 cũng nhấn mạnh điểm này: các hoạt động có ích là những hoạt động liên tục đẩy trẻ lên mức khó hơn một chút, chứ lặp lại mãi một mức dễ thì chức năng điều hành không cần làm việc.
Điều kiện ngoài giáo án quyết định trẻ có tập trung được hay không
Nhiều buổi học thất bại không phải vì giáo án kém mà vì trẻ bước vào lớp trong trạng thái không thể chú ý. Giáo viên và ba mẹ cùng để mắt tới:
- Giấc ngủ. Thiếu ngủ ảnh hưởng thẳng tới chức năng điều hành. Khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 cho trẻ 3–4 tuổi là 10–13 giờ ngủ chất lượng mỗi ngày, tính cả giấc trưa.
- Đói và khát. Lớp năng khiếu buổi chiều sau giờ tan học dễ rơi đúng lúc trẻ đói. Một bữa phụ nhẹ trước giờ học thay đổi đáng kể không khí lớp.
- Tiếng ồn và đồ thừa. Phòng nhiều tranh treo, nhiều đồ bày, tiếng nhạc nền liên tục kéo chú ý bị cuốn của trẻ đi khắp nơi. Lớp mầm non tốt thường gọn hơn người lớn nghĩ.
- Độ khó. Việc quá dễ làm trẻ chán, quá khó làm trẻ bỏ. Cả hai trông giống "mất tập trung".
- Quyền chọn. Trẻ được chọn giữa hai chủ đề vẽ hoặc hai bài nhạc thường bám việc lâu hơn, vì đó là việc của con.
Có một quy tắc truyền miệng rằng khoảng chú ý của trẻ bằng số tuổi nhân với vài phút. Con số ấy không có cơ sở nghiên cứu vững và thay đổi rất nhiều theo hoạt động: cùng một trẻ có thể chỉ ngồi được vài phút với bài đếm nhàm chán nhưng ngồi rất lâu xếp một ngôi nhà bằng khối. Nên nhìn vào chất lượng hoạt động thay vì bấm giờ con.
Khi nào sự mất tập trung đáng hỏi thêm chuyên gia
Trẻ mầm non hiếu động, dễ xao nhãng là điều bình thường của lứa tuổi, và mức độ rất khác nhau giữa các trẻ. Lớp năng khiếu không phải nơi chẩn đoán, giáo viên năng khiếu cũng không nên gắn nhãn cho trẻ. Tuy vậy, nếu ba mẹ và giáo viên cùng thấy trong nhiều tháng con gần như không thể ở lại với bất kỳ hoạt động nào kể cả hoạt động con thích, hay xung động đến mức thường xuyên gây nguy hiểm cho mình và bạn, hay việc này khác hẳn so với bạn cùng tuổi ở nhiều môi trường, thì nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý phát triển.
Trao đổi sớm không có nghĩa là trẻ "có vấn đề". Rất nhiều trường hợp chỉ cần điều chỉnh giấc ngủ, nhịp sinh hoạt hay cách giao việc. Điều quan trọng là có người có chuyên môn nhìn toàn cảnh, thay vì để những lời phàn nàn "con không tập trung" lặp lại mỗi ngày mà không ai làm gì, khiến trẻ dần tin rằng mình là đứa trẻ hư.
Với phần lớn trẻ, sự tập trung lớn lên theo tuổi và theo những trải nghiệm tốt. Một bức tranh được vẽ trọn vẹn, một đoạn nhạc được đánh đến nốt cuối, một rổ hạt được phân loại xong là những lần trẻ tự chứng minh với mình rằng có thể ở lại với một việc đến khi xong. Lớp năng khiếu được thiết kế tốt nhân lên những lần như thế.
Câu hỏi thường gặp
Con ngồi xem hoạt hình rất lâu, sao lại bảo con không tập trung được?
Xem hoạt hình chủ yếu dùng chú ý bị cuốn theo: hình ảnh và âm thanh thay đổi liên tục tự giữ mắt trẻ. Tập trung có chủ đích, như vẽ hay xếp hình, đòi trẻ tự giữ chú ý mà không có kích thích bên ngoài. Hai kiểu này khác nhau, ngồi lâu trước màn hình không chứng minh con tập trung tốt.
Trẻ mầm non nên ngồi một hoạt động bao lâu là vừa?
Không có con số chung đáng tin. Trẻ ở lại với việc lâu hơn khi việc vừa sức, có ý nghĩa với con và được chọn. Ở lớp năng khiếu, giáo viên thường chia buổi thành nhiều đoạn ngắn, xen hoạt động ngồi với hoạt động đứng, thay vì bắt trẻ ngồi một chỗ suốt buổi.
Học đàn có làm con tập trung hơn trong mọi việc không?
Nghiên cứu cho thấy lợi ích của việc rèn chức năng điều hành thường gần với chính kỹ năng được rèn, lan rộng ra việc khác thì yếu hơn. Đàn giúp trẻ tập chờ, tập nghe, tập giữ nhịp; để thói quen ấy sang việc khác, người lớn cần nhắc lại và tạo cơ hội tương tự ở nhà.
Con hay lẩm bẩm một mình khi vẽ, có nên nhắc con im lặng?
Không cần. Lời tự nói ở tuổi mầm non là cách trẻ tự hướng dẫn mình, Vygotsky xem đó là bước chuyển quan trọng của chú ý có chủ đích. Theo thời gian, lời nói thành tiếng sẽ chuyển vào trong. Chỉ nên nhắc nhỏ giọng nếu đang ở nơi cần yên lặng chung.
Có bài tập nào ở nhà giúp con tập trung hơn?
Các hoạt động chơi có luật đơn giản như đèn xanh đèn đỏ, nhảy theo nhạc rồi đứng im khi nhạc tắt, nấu ăn cùng ba mẹ theo từng bước, xếp đồ theo nhóm đều rèn chức năng điều hành. Quan trọng là vui, ngắn, lặp lại thường xuyên và tăng độ khó dần.
