Trẻ mầm non học điều hoà cảm xúc theo ba bước nối nhau: nhận ra cơ thể mình đang thay đổi (tim đập nhanh, mặt nóng, muốn đánh), gọi được tên cảm xúc đó, rồi chọn một cách xử lý không làm hại ai. Nghệ thuật và vận động giúp ở cả ba bước: vận động nhịp nhàng và hơi thở chậm làm dịu cơ thể, màu sắc và âm nhạc cho trẻ thêm từ để gọi tên, còn vẽ, nặn, nhảy cho trẻ một lối bày tỏ khi lời nói chưa đủ.
Nhưng trẻ không tự điều hoà được ngay. Ở tuổi 2–6, trẻ cần người lớn bình tĩnh ở bên cạnh để mượn sự bình tĩnh đó trước, các nhà nghiên cứu gọi là đồng điều hoà. Bài này giải thích cơ chế ấy, những gì lớp vẽ, lớp nhạc, lớp dance và Vovinam có thể làm, những gì không nên làm (như đoán tâm lý qua màu tranh), và khi nào cần đến chuyên gia.
Điều hoà cảm xúc là gì, và vì sao trẻ nhỏ chưa làm được một mình
Điều hoà cảm xúc không có nghĩa là không có cảm xúc tiêu cực hay luôn vui vẻ. Đó là khả năng trải qua cảm xúc mạnh, giận, buồn, sợ, thất vọng, mà vẫn giữ được an toàn cho mình và người khác, rồi dần trở lại trạng thái cân bằng. Người lớn làm việc này hằng ngày mà không để ý: hít một hơi trước khi trả lời tin nhắn khó chịu, đi bộ một vòng khi bực.
Trẻ ba tuổi chưa có những công cụ đó. Vùng não trước trán, nơi tham gia lập kế hoạch và kìm hãm phản ứng, phát triển chậm và kéo dài đến tận tuổi trưởng thành. Vì vậy khi một trẻ mầm non bị giành mất món đồ yêu thích, cảm xúc đến nhanh và mạnh hơn khả năng tự dỗ dành. Cơn ăn vạ ở tuổi này phần lớn là bình thường về mặt phát triển, không phải dấu hiệu trẻ hư.
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard nhấn mạnh rằng trẻ học tự điều hoà qua hàng nghìn lần được người lớn điều hoà cùng: người lớn hạ giọng, ngồi xuống ngang tầm, ôm hoặc ở cạnh, gọi tên cảm xúc, chờ cơn qua đi. Mỗi lần như vậy, hệ thần kinh của trẻ "học" con đường từ kích động trở về bình tĩnh. Đến lúc nào đó, trẻ tự đi con đường ấy được, ban đầu với lời nhắc, sau thì tự mình.
Đặt trong lớp năng khiếu, điều này có nghĩa là giáo viên chính là công cụ điều hoà đầu tiên. Một giáo viên quát to khi trẻ khóc dạy trẻ rằng cảm xúc mạnh thì đáp lại bằng cảm xúc mạnh. Một giáo viên bình tĩnh, giữ ranh giới rõ nhưng ấm áp, dạy trẻ điều ngược lại.
Gọi tên cảm xúc: màu sắc và âm nhạc mở rộng vốn từ
Có bằng chứng rằng việc đặt tên cho cảm xúc giúp giảm cường độ của nó. Nhóm của Matthew Lieberman tại UCLA, trong nghiên cứu công bố năm 2007, ghi nhận khi người tham gia gọi tên cảm xúc trên những khuôn mặt họ nhìn thấy, phản ứng ở hạch hạnh nhân (vùng não liên quan tới báo động) giảm đi. Nghiên cứu làm trên người lớn, nhưng các nhà giáo dục mầm non từ lâu đã dùng nguyên lý tương tự: trẻ có từ để nói "con đang giận" thì ít phải nói bằng nắm đấm hơn.
Trẻ ba tuổi thường chỉ có vài từ: vui, buồn, sợ. Nghệ thuật mở rộng vốn từ đó một cách tự nhiên. Trong lớp nhạc, cô cho trẻ nghe hai đoạn nhạc, một nhanh vang, một chậm trầm, rồi hỏi đoạn nào giống lúc con được đi chơi, đoạn nào giống lúc con nhớ mẹ. Trong lớp vẽ, trẻ chọn màu cho "lúc con bực" và "lúc con vui", rồi kể vì sao. Không có đáp án đúng sai; mục đích là để trẻ nối cảm giác bên trong với một hình thức bên ngoài.
Dần dần, vốn từ cảm xúc tinh tế hơn: thất vọng khác buồn, bực bội khác giận dữ, hồi hộp khác sợ hãi. Trẻ phân biệt được những sắc thái này sẽ chọn cách xử lý hợp hơn. Hồi hộp trước khi lên biểu diễn cần được trấn an, còn thất vọng vì tranh không đẹp như ý cần được thử lại, hai việc khác hẳn nhau.
Một hoạt động hay dùng trong lớp năng khiếu là "nhạc của cảm xúc": cô đánh một đoạn ngắn trên đàn, trẻ đoán đó là nhạc của bạn thỏ đang vui, đang buồn hay đang sợ, rồi cùng di chuyển như bạn thỏ ấy. Trẻ vừa nghe, vừa gọi tên, vừa thể hiện bằng cơ thể. Trong lớp trình diễn, trẻ tập làm khuôn mặt vui, ngạc nhiên, buồn trước gương rồi đoán khuôn mặt của bạn. Những hoạt động ngắn như vậy, lặp lại qua nhiều buổi, giúp trẻ đọc cảm xúc của người khác tốt hơn, nền móng của sự đồng cảm.
Vẽ để bày tỏ, không phải để chẩn đoán
Vẽ cho trẻ một lối ra khi lời nói chưa đủ. Một trẻ không kể được nỗi sợ bóng tối có thể vẽ nó thành một con quái vật, rồi vẽ thêm cho con quái vật một chiếc mũ ngộ nghĩnh, và nỗi sợ nhỏ lại một chút. Để vẽ thật sự là nơi an toàn cho cảm xúc, giáo viên và ba mẹ giữ vài nguyên tắc:
- Không ép trẻ vẽ về chuyện buồn hay chuyện đáng sợ; chỉ mở cửa nếu trẻ muốn.
- Hỏi "con kể cô nghe về bức tranh này nhé" thay vì đoán "con vẽ ba đang giận phải không".
- Không đọc tâm lý trẻ qua màu sắc. Trẻ dùng nhiều màu đen có thể chỉ vì bút đen là cây còn mực, hoặc con thích màu đen. Những cách "giải mã tranh" lưu hành trên mạng không đủ cơ sở để dùng với một trẻ cụ thể.
- Chấp nhận cả tranh "xấu", tranh nguệch ngoạc mạnh tay. Có lúc trẻ cần tô thật mạnh, thật nhiều để xả bớt; đó vẫn là bày tỏ hợp lệ.
- Nếu nội dung tranh lặp lại những điều đáng lo (bạo lực cụ thể, bị làm đau) kèm thay đổi hành vi rõ rệt, ghi nhận và trao đổi với ba mẹ, chuyên gia; giáo viên không tự kết luận.
Nặn đất, xé dán, vẽ bằng ngón tay cũng là những kênh rất tốt cho trẻ nhỏ, vì chúng huy động cả bàn tay, cả cảm giác, ít đòi hỏi kỹ năng nên trẻ không bị kẹt ở chỗ "vẽ không giống".
Vận động và nhịp thở: làm dịu từ cơ thể
Thở chậm có hình ảnh. Trẻ nhỏ khó hiểu lời dặn "hít thở sâu", nhưng làm được nếu có hình ảnh: thổi bong bóng tưởng tượng thật to, ngửi bông hoa rồi thổi nến. Nhiều lớp Vovinam mầm non mở đầu và kết thúc buổi bằng thế đứng nghiêm và vài nhịp thở chậm, tạo một nghi thức chuyển trạng thái quen thuộc.
Nhảy rồi dừng. Hoạt động nhảy theo nhạc và đứng im khi nhạc tắt giúp trẻ luyện chuyển nhanh từ hưng phấn sang kiểm soát. Trong lớp dance, giáo viên có thể chủ động thay đổi nhịp nhạc từ nhanh sang chậm để cả lớp cùng "hạ nhiệt" trước phần thả lỏng.
Vận động nặng để xả năng lượng. Đẩy tường, kéo dây, bò qua đường hầm, đi như gấu: những vận động có lực cản thường giúp trẻ đang kích động bình tĩnh lại nhanh hơn là bắt ngồi yên.
Nhịp điệu lặp lại. Đung đưa theo nhạc chậm, vỗ nhịp đều, hát một bài quen: nhịp ổn định là thứ hệ thần kinh trẻ nhỏ dễ "bám" vào để trở về cân bằng. Đó cũng là lý do bài hát ru dỗ được trẻ ngủ.
Khi một trẻ vỡ oà cảm xúc giữa lớp năng khiếu
Lớp năng khiếu có nhiều tình huống dễ làm trẻ vỡ oà: bạn lấy mất màu, không được đứng đầu hàng, đàn bấm mãi không ra tiếng. Một quy trình bình tĩnh mà giáo viên có thể theo:
- Giữ an toàn trước tiên. Dời đồ vật nguy hiểm, nhẹ nhàng tách trẻ khỏi bạn nếu có nguy cơ va chạm, không lớn tiếng.
- Ở gần, hạ thấp người. Ngồi xuống ngang tầm, giọng chậm và nhỏ. Đây là lúc đồng điều hoà, chưa phải lúc giảng giải.
- Gọi tên điều đang xảy ra. "Con giận vì bạn cầm cây bút đỏ con đang dùng." Ngắn, không phán xét.
- Đưa ra lựa chọn dịu lại. Ngồi ở góc yên tĩnh với gối mềm, ôm thú bông, thở bong bóng cùng cô. Góc này không phải nơi phạt.
- Trở lại hoạt động khi trẻ sẵn sàng. Không bắt xin lỗi ngay khi trẻ còn khóc; lời xin lỗi có ý nghĩa đến sau khi đã bình tĩnh.
- Nói chuyện sau. Lúc yên, cùng trẻ nghĩ lần sau có thể làm gì: nói "con đang dùng", nhờ cô, đổi bút khác.
Cả lớp cũng học từ cách giáo viên xử lý. Những bạn chứng kiến cô bình tĩnh với bạn đang khóc sẽ hiểu lớp là nơi cảm xúc được tôn trọng, và chính các con cũng sẽ dám bày tỏ hơn.
Giới hạn của lớp năng khiếu và khi nào cần chuyên gia
Lớp vẽ, lớp nhạc hay lớp vận động có thể hỗ trợ điều hoà cảm xúc, nhưng không phải là trị liệu nghệ thuật hay trị liệu tâm lý. Trị liệu nghệ thuật là một nghề có đào tạo riêng, với mục tiêu và quy trình riêng. Giáo viên năng khiếu nên giữ vai trò của mình: tạo môi trường an toàn, dạy kỹ năng cơ bản, quan sát và báo cho gia đình.
Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi những cơn bộc phát kéo dài rất lâu, xảy ra gần như mỗi ngày trong nhiều tuần, khiến trẻ tự làm mình đau hoặc làm đau người khác, khi trẻ đột ngột thu mình, sợ hãi những nơi trước đây vẫn thích, hoặc khi có biến cố lớn trong gia đình mà trẻ có dấu hiệu khó vượt qua. Tìm sự hỗ trợ sớm giúp gia đình bớt gánh nặng, không phải là thừa nhận thất bại trong việc nuôi dạy.
Giáo viên năng khiếu cũng có thể là người nhận ra sớm, vì trẻ thường bộc lộ cảm xúc rõ trong hoạt động tự do như vẽ hay nhảy. Khi đó, cách báo cho gia đình rất quan trọng: kể lại sự việc cụ thể đã quan sát được (ngày nào, trong hoạt động gì, con làm gì, nói gì), tránh dùng những từ mang tính kết luận. Ba mẹ nghe một mô tả cụ thể sẽ dễ cùng nhìn vấn đề hơn là nghe một lời nhận xét chung chung về tính cách của con.
Với đa số trẻ, những công cụ nhỏ như hơi thở bong bóng, tờ giấy để vẽ cơn giận hay bài hát quen là đủ để mỗi lần cơn giận đi qua nhanh hơn một chút. Khi trẻ bước vào tiểu học, những công cụ ấy đã thành thói quen, và đó là một trong những thứ quý nhất mà những năm mầm non có thể trao cho con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ đang giận đi vẽ để bình tĩnh không?
Có thể đề nghị, nhưng không ép. Khi trẻ còn đang ở đỉnh cơn giận, vẽ thường không vào được; trẻ cần người lớn ở bên và làm dịu cơ thể trước. Khi cơn đã hạ, mời trẻ vẽ về chuyện vừa xảy ra là cách tốt để trẻ kể lại.
Con hay đánh bạn khi tức, lớp võ có làm con hung hăng hơn không?
Lớp Vovinam mầm non đúng cách nhấn mạnh lễ nghi, luật an toàn và việc chỉ dùng kỹ thuật trên sàn tập, không đối kháng. Nhiều trẻ học được cách kiểm soát lực và dừng theo hiệu lệnh. Ba mẹ nên báo giáo viên để cô chú ý và nói rõ luật với con.
Góc bình tĩnh có khác gì phạt đứng góc lớp không?
Khác ở mục đích và cách dùng. Góc bình tĩnh là nơi trẻ tự chọn hoặc được mời tới để dịu lại, có đồ mềm, có thể có người lớn ngồi cạnh, không kèm lời trách. Phạt đứng góc là cô lập để trẻ thấy xấu hổ, không dạy trẻ cách điều hoà.
Ba mẹ cũng hay nóng, làm sao dạy con bình tĩnh?
Trẻ học qua quan sát, nên việc ba mẹ tập nói ra cảm xúc của mình và cách mình xử lý có tác dụng lớn: "Mẹ đang bực, mẹ đi rửa mặt một chút rồi nói chuyện tiếp." Khi lỡ nóng, xin lỗi con cũng là một bài học về sửa sai.
Nghe nhạc nhẹ có giúp trẻ dễ ngủ và bớt quấy không?
Với nhiều trẻ, nhạc chậm, nhịp đều và quen thuộc giúp chuyển sang trạng thái nghỉ, nhất là khi gắn với một thói quen trước giờ ngủ. Tác dụng khác nhau giữa các trẻ, nên ba mẹ quan sát phản ứng của con và giữ âm lượng nhỏ.
Đến tuổi nào trẻ tự bình tĩnh được?
Không có tuổi cố định. Khả năng tự điều hoà phát triển dần trong suốt thời thơ ấu và cả tuổi thiếu niên. Ở tuổi mầm non, mục tiêu hợp lý là trẻ chấp nhận được sự giúp đỡ của người lớn và bắt đầu dùng vài công cụ đơn giản khi được nhắc.
