Trong lớp năng khiếu, trẻ mầm non học kỹ năng xã hội qua những tình huống rất thật: chờ tới lượt dùng chiếc trống, chia hộp màu với bạn, cùng vẽ một bức tranh lớn, cùng giữ đội hình một bài nhảy, và vỗ tay khi bạn lên trình diễn. Đó là những việc người lớn thấy nhỏ nhặt nhưng với trẻ 3–6 tuổi lại là thử thách lớn, vì trẻ đang ở giai đoạn chuyển từ chơi một mình, chơi cạnh nhau sang chơi cùng nhau.
Lớp năng khiếu có lợi thế mà nhiều hoạt động khác không có: một mục tiêu chung hấp dẫn (bài nhảy, bản nhạc, bức tranh tập thể) khiến trẻ có lý do để hợp tác, chứ không phải hợp tác vì người lớn bảo. Bài này giải thích kỹ năng xã hội ở tuổi mầm non gồm gì, trẻ đi qua những mức chơi nào, và giáo viên tổ chức lớp ra sao để mỗi buổi học cũng là một buổi học sống cùng người khác.
Kỹ năng xã hội ở tuổi mầm non gồm những gì
Khi nói kỹ năng xã hội của trẻ nhỏ, người ta thường nghĩ ngay tới chuyện chào hỏi lễ phép. Thực ra phạm vi rộng hơn nhiều. Có nhóm kỹ năng khởi đầu: tham gia vào nhóm đang chơi, rủ bạn, giới thiệu mình. Có nhóm kỹ năng duy trì: chờ lượt, chia sẻ, nghe bạn nói, làm theo luật chung. Có nhóm kỹ năng xử lý khó khăn: nói ra điều mình muốn mà không giật, chấp nhận thua, xin lỗi và nhận lời xin lỗi. Và có nhóm kỹ năng hướng về người khác: nhận ra bạn đang buồn, giúp bạn, vui khi bạn thành công.
Những kỹ năng này dựa trên các năng lực đang phát triển khác. Muốn chờ lượt, trẻ cần kiểm soát ức chế. Muốn hiểu vì sao bạn khóc, trẻ cần bắt đầu hiểu rằng người khác có suy nghĩ, mong muốn khác mình, điều các nhà tâm lý gọi là lý thuyết về tâm trí, thường hình thành rõ khoảng bốn đến năm tuổi. Vì vậy một trẻ ba tuổi giành đồ của bạn không phải trẻ ích kỷ; con chưa đủ công cụ để làm khác.
Kỹ năng xã hội cũng khác nhau theo khí chất. Trẻ hướng nội có thể rất giỏi lắng nghe, giỏi chơi đôi nhưng ngại nhóm đông; trẻ hướng ngoại dễ rủ bạn nhưng hay quên chờ lượt. Mục tiêu không phải đưa mọi trẻ về một khuôn, mà giúp mỗi trẻ có đủ công cụ để sống thoải mái cùng bạn theo cách của mình.
Chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam xếp phần lớn những kỹ năng này vào lĩnh vực phát triển tình cảm, kỹ năng xã hội. Lớp năng khiếu không dạy lại lĩnh vực ấy theo kiểu bài học riêng, mà tạo thêm những tình huống thật để trẻ dùng tới nó: một bản nhạc cần cả nhóm, một bức tranh cần chia phần, một hàng chào cần đứng ngay ngắn cùng nhau. Kỹ năng được dùng trong việc mình thích thì trẻ nhớ lâu hơn nhiều so với nghe giảng.
Trẻ đi qua những mức chơi nào
Nhà nghiên cứu Mildred Parten, trong công trình quan sát trẻ mẫu giáo công bố năm 1932, mô tả các mức tham gia xã hội khi chơi. Cách phân chia này đến nay vẫn được dùng như một khung tham khảo, dù các nghiên cứu sau cho thấy trẻ chuyển qua lại giữa các mức chứ không đi theo bậc thang cứng.
| Mức chơi | Trẻ làm gì | Trong lớp năng khiếu trông như thế nào |
|---|---|---|
| Chơi một mình | Tập trung vào đồ của mình, không để ý bạn | Trẻ vẽ tranh riêng, không nhìn tranh bạn |
| Đứng xem | Quan sát bạn chơi, có thể hỏi nhưng không tham gia | Trẻ mới vào lớp dance đứng nhìn các bạn nhảy |
| Chơi song song | Chơi cạnh bạn với đồ giống nhau, ít tương tác | Hai trẻ cùng gõ trống, mỗi bạn một nhịp riêng |
| Chơi liên kết | Có trao đổi, mượn đồ, nhưng chưa có mục tiêu chung | Trẻ vẽ cạnh nhau, mượn màu, bình luận tranh bạn |
| Chơi hợp tác | Cùng mục tiêu, chia vai, phối hợp | Cả nhóm dựng một đội hình nhảy, mỗi bạn một vị trí |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao không thể đòi trẻ ba tuổi "chơi hợp tác" như trẻ sáu tuổi. Một lớp năng khiếu nhiều độ tuổi cần nhiều kiểu hoạt động: có phần làm riêng, có phần làm cạnh nhau, có phần làm chung. Trẻ đang chơi song song không "kém"; con đang ở đúng chỗ của mình và cần được mời dần sang bước tiếp theo.
Chơi một mình cũng không phải dấu hiệu đáng lo nếu trẻ vẫn tham gia nhóm khi được mời. Có những lúc trẻ, giống người lớn, cần làm việc yên lặng một mình.
Chờ lượt: kỹ năng nhỏ, công sức lớn
Làm cho "lượt" nhìn thấy được. Với trẻ nhỏ, khái niệm "lát nữa" rất mơ hồ. Giáo viên dùng vật cụ thể: chiếc khăn ai cầm là người được nói, một hàng ghế có thứ tự, một chiếc đồng hồ cát nhỏ cho mỗi lượt đàn. Trẻ thấy lượt của mình đang đến gần thì dễ chờ hơn nhiều.
Cho trẻ việc để làm trong lúc chờ. Chờ trống không là khó nhất. Trong lớp nhạc, trẻ chưa tới lượt đàn có thể vỗ nhịp cho bạn; trong lớp Vovinam, hàng sau đếm to cho hàng trước. Chờ mà có vai, trẻ không còn thấy mình bị bỏ rơi.
Giữ lượt ngắn. Một vòng mười bạn, mỗi bạn hai phút, nghĩa là bạn cuối chờ gần hai mươi phút, quá sức trẻ mầm non. Nhóm nhỏ và lượt ngắn là điều kiện kỹ thuật để dạy chờ lượt thành công.
Ghi nhận khi trẻ chờ được. Một câu cụ thể như "con đã chờ tới lượt mà không chen, nên bạn Na đánh trọn bài" giúp trẻ thấy việc chờ có ý nghĩa, không chỉ là bị bắt nhịn.
Hợp tác: khi sản phẩm chung cần đến từng người
Hợp tác thật chỉ xuất hiện khi mục tiêu chung không thể đạt được nếu thiếu một ai đó. Trong lớp năng khiếu, giáo viên có nhiều cách tạo ra những mục tiêu như vậy. Một bức tranh tường khổ lớn chia vùng: bạn vẽ trời, bạn vẽ sông, bạn vẽ thuyền, và chỉ khi ghép lại mới thành câu chuyện. Một bản nhạc cho nhóm nhạc cụ gõ theo tinh thần của Carl Orff: trống giữ nhịp nền, lục lạc điểm nhịp, mõ gõ cuối câu; thiếu một nhạc cụ, bản nhạc hụt hẳn. Một đội hình dance mà mỗi bạn là một cánh hoa, cả nhóm cùng mở ra thì mới thành bông hoa nở.
Những hoạt động này có một điểm chung: vai của mỗi trẻ đều cần thiết và nhìn thấy được. Trẻ nhỏ chưa hiểu khái niệm "tinh thần đồng đội" trừu tượng, nhưng hiểu rất rõ "nếu mình không gõ, bài hát sẽ thiếu tiếng mõ". Cảm giác được cần tới là động lực hợp tác mạnh hơn mọi lời dặn.
Giáo viên cũng cần chuẩn bị cho chuyện hợp tác không suôn sẻ. Sẽ có bạn muốn vẽ cả phần trời của bạn khác, sẽ có bạn đứng sai vị trí. Những lúc ấy là lúc dạy kỹ năng thương lượng ở mức trẻ nhỏ: nói điều mình muốn, nghe bạn muốn gì, tìm cách cả hai cùng được. Câu hỏi "làm sao để cả hai bạn đều có phần?" thường hiệu quả hơn việc cô đứng ra phân xử.
Khi trẻ tranh giành hoặc xô xát trong lớp
Mâu thuẫn là chuyện thường ngày của lớp mầm non và là cơ hội học kỹ năng xã hội. Giáo viên có thể theo trình tự sau, rút gọn khi trẻ đã quen:
- Dừng hành động gây đau nếu có, bình tĩnh, giữ đồ vật đang tranh chấp ở chỗ trung gian.
- Gọi tên cảm xúc của cả hai bên: "Bạn Bin muốn cái trống, bạn Su cũng muốn cái trống, cả hai đang bực."
- Để mỗi bạn nói điều mình muốn, cô nhắc lại cho rõ, không phán ai đúng ai sai ngay.
- Hỏi các bạn có ý gì để giải quyết; với trẻ nhỏ, cô gợi ý hai ba lựa chọn: thay phiên, chơi cùng, tìm cái khác.
- Thử cách đã chọn, cô ở gần để hỗ trợ; khen cụ thể khi các bạn làm được.
Trình tự này mất thời gian hơn việc cô lấy luôn cái trống cất đi. Nhưng cất đi chỉ giải quyết xong lần này; dạy trẻ tự giải quyết thì những lần sau mâu thuẫn nhỏ dần, và trẻ mang kỹ năng ấy ra cả sân chơi, cả nhà mình.
Cổ vũ bạn: dạy trẻ vui với thành công của người khác
Trong các lớp có phần trình diễn như dance, catwalk hay đàn, có một kỹ năng xã hội thường bị bỏ quên: làm khán giả tốt. Trẻ nhỏ tự nhiên tập trung vào lượt của mình, khi bạn biểu diễn thì nói chuyện, bò đi chỗ khác, hoặc nói "bạn nhảy sai rồi". Dạy trẻ ngồi xem, vỗ tay, nói một điều mình thích ở phần của bạn là dạy trẻ tôn trọng và đồng cảm.
Giáo viên có thể làm mẫu cách khen bạn bằng chi tiết cụ thể: "Cô thích lúc bạn Mi quay một vòng mà không ngã." Sau vài buổi, mời trẻ tự nói: "Con thích gì ở phần của bạn?" Trẻ bắt đầu nhìn bạn bằng con mắt tìm điểm hay, thay vì tìm lỗi. Ba mẹ cũng nên để ý cách mình bình luận về con người khác trước mặt con; trẻ sẽ bắt chước giọng điệu đó.
Điều này đặc biệt quan trọng khi lớp năng khiếu không thi thố, không xếp hạng. Không khí lớp không phải là "ai giỏi nhất" mà là "cả lớp cùng tiến bộ". Một đứa trẻ lớn lên trong không khí ấy học được rằng thành công của bạn không lấy mất điều gì của mình, một bài học còn có giá trị rất lâu sau tuổi mầm non.
Ở nhà, ba mẹ nối tiếp kỹ năng xã hội từ lớp học
Kỹ năng xã hội cần nhiều cơ hội luyện tập hơn những gì một buổi học có thể cho. Vài việc nhỏ ở nhà giúp kỹ năng của con vững hơn:
- Chơi các hoạt động có luân phiên cùng con: xếp tháp thay phiên, kể chuyện nối tiếp mỗi người một câu.
- Cho con cơ hội gặp bạn cùng tuổi ngoài lớp học, ở công viên, nhà bạn, buổi đi chơi chung của vài gia đình.
- Khi con kể chuyện bạn ở lớp, hỏi thêm về cảm xúc của bạn: "Bạn ấy thấy sao khi con cho mượn màu?"
- Đọc truyện tranh có tình huống chia sẻ, tranh giành, giúp đỡ rồi hỏi con nhân vật nên làm gì.
- Làm gương khi chính ba mẹ chờ lượt, xin lỗi, cảm ơn trong đời sống hằng ngày.
Khi gia đình và lớp học cùng dùng một ngôn ngữ, như "đến lượt", "con muốn nói gì với bạn", trẻ dễ nhận ra đó là cách sống chung chứ không chỉ là luật của lớp cô.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ thích chơi một mình, có đáng lo không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ có khí chất thích hoạt động độc lập và vẫn tham gia nhóm khi được mời. Nên trao đổi thêm với giáo viên hoặc chuyên gia nếu con gần như không bao giờ quan tâm tới bạn, không đáp lại khi được rủ, kèm những khó khăn về giao tiếp khác.
Có nên bắt con chia đồ chơi của mình cho bạn không?
Ép chia ngay lập tức thường khiến trẻ ôm chặt hơn. Cách hiệu quả hơn là dạy thay phiên: con dùng xong thì tới lượt bạn. Với món đồ đặc biệt quý, trẻ có thể được cất đi trước khi bạn tới chơi, chỉ để ra những món sẵn sàng chia.
Con hay chen hàng, giành lượt trong lớp, phải làm sao?
Hỏi giáo viên cách lớp làm cho lượt nhìn thấy được và áp dụng tương tự ở nhà. Luyện chờ trong những tình huống ngắn, vui, rồi kéo dài dần. Ghi nhận cụ thể mỗi lần con chờ được. Phần lớn trẻ tiến bộ rõ khi kiểm soát ức chế phát triển theo tuổi.
Lớp đông có học kỹ năng xã hội tốt hơn lớp ít người không?
Không hẳn. Lớp quá đông khiến thời gian chờ dài, giáo viên khó hỗ trợ từng mâu thuẫn. Nhóm nhỏ cho trẻ nhiều lượt tương tác thật hơn. Điều quan trọng là có hoạt động làm chung và người lớn hướng dẫn trẻ xử lý tình huống.
Con bị bạn đánh ở lớp, có nên dạy con đánh lại?
Nên dạy con nói to "không, dừng lại", tránh ra và báo ngay cho cô. Đánh lại dễ làm việc leo thang và trẻ nhỏ chưa phân biệt được tự vệ với trả đũa. Ba mẹ nên trao đổi với giáo viên để lớp có biện pháp với cả hai bên.
