Cách lưu giữ tác phẩm của con hiệu quả nhất không phải là giữ tất cả, mà là cùng con chọn một phần, ghi ngày và một câu con kể về tác phẩm, cất gọn trong một bìa hồ sơ hoặc chụp lại, rồi định kỳ (cuối học kỳ, dịp sinh nhật) cùng con nhìn lại. Khi đó, xấp tranh không còn là đồ bừa bộn mà thành một hồ sơ cho thấy con đã lớn lên thế nào, và là bằng chứng để chính con thấy mình tiến bộ.
Lớp năng khiếu ở trường thường dùng hồ sơ tác phẩm (portfolio) để ghi nhận tiến bộ thay cho điểm số. Ở nhà, ba mẹ có thể làm phiên bản đơn giản hơn. Bài này gợi ý chọn gì để giữ, ghi chép thế nào, cất ở đâu, lưu cả những tác phẩm không phải giấy như bài hát, điệu múa, và cân nhắc gì trước khi chia sẻ tác phẩm của con lên mạng.
Vì sao đáng để lưu giữ có chủ đích
Trẻ mầm non vẽ rất nhiều. Một học kỳ ở lớp vẽ cộng với những bức vẽ ở nhà có thể lên tới hàng trăm tờ. Ba mẹ thường rơi vào một trong hai thái cực: giữ hết thành chồng giấy trong tủ không ai mở, hoặc lặng lẽ bỏ đi khi con không để ý. Cả hai đều bỏ lỡ giá trị thật của tác phẩm.
Lý do ba mẹ hay bỏ lửng việc lưu giữ thường rất thực tế: nhà chật, không có thời gian sắp xếp, không biết chọn bức nào. Vì vậy cách làm dưới đây cố ý giữ mọi bước thật nhẹ, chỉ vài phút mỗi tuần, đủ để duy trì lâu dài mà không thành gánh nặng thêm cho người lớn vốn đã bận.
Giá trị ấy có ba lớp. Lớp thứ nhất là ký ức: bức tranh con vẽ năm bốn tuổi, kèm câu con nói "đây là ba đang chở con đi biển", là một ký ức gia đình không gì thay được. Lớp thứ hai là bằng chứng phát triển: đặt cạnh nhau, những bức tranh theo thời gian cho thấy rõ con chuyển từ nét nguệch ngoạc sang hình người có đầu, có chân, rồi có cảnh vật quanh mình, điều mà nhìn từng ngày không thấy được.
Lớp thứ ba là thông điệp gửi tới con. Khi ba mẹ trân trọng tác phẩm, ghi ngày, hỏi con kể về nó, cất vào nơi đặc biệt, con hiểu rằng những gì con làm ra có giá trị. Đó là nguồn nuôi động lực nội tại, thứ khiến con tiếp tục vẽ, đàn, nhảy vì chính niềm vui của mình.
Chọn gì để giữ
Để con chọn trước. Mỗi tuần hay mỗi tháng, bày những tác phẩm gần đây ra, mời con chọn một hai bức con thích nhất. Lý do con chọn thường rất bất ngờ và đáng ghi lại. Việc chọn cũng giúp con tập tự nhìn và đánh giá tác phẩm của mình.
Ba mẹ chọn thêm. Những tác phẩm đánh dấu một bước mới (lần đầu vẽ hình người, lần đầu tự viết được tên mình bên cạnh tranh), những tác phẩm gắn với một sự kiện (chuyến đi, em bé ra đời), và những tác phẩm con đã kể một câu chuyện dài.
Không cần giữ những gì giống nhau. Nếu con vẽ ba mươi bức ô tô gần giống nhau, giữ một hai bức đại diện, chụp ảnh nhóm những bức còn lại.
Giữ cả những bức "chưa đẹp". Một bức con vẽ lúc đang giận, một bức con bỏ dở rồi quay lại hoàn thành đều là một phần câu chuyện. Hồ sơ không phải bộ sưu tập thành tích.
Ghi ngày và lời con: cách làm đơn giản
Một tác phẩm không có ghi chú sau vài năm thành bức tranh không rõ nguồn gốc. Ghi chú chỉ cần vài dòng, viết ở mặt sau hoặc trên một mẩu giấy dán kèm:
- Ghi ngày tháng năm. Bước quan trọng nhất và dễ quên nhất.
- Ghi tuổi của con. "Bốn tuổi ba tháng" giúp sau này nhìn lại dễ hình dung.
- Ghi lời con kể nguyên văn. Hỏi "con kể mẹ nghe về tranh này nhé" rồi ghi lại đúng từ ngữ của con, kể cả những câu ngộ nghĩnh, sai ngữ pháp. Đó là phần quý nhất.
- Ghi bối cảnh nếu cần. Vẽ ở lớp hay ở nhà, sau sự kiện gì, dùng chất liệu gì.
- Ghi nhận xét ngắn của ba mẹ. Một điều mới con thử, không phải đánh giá đẹp xấu.
Cẩn thận viết nhẹ tay hoặc dùng giấy dán để không làm hỏng tranh. Với tranh màu nước còn ướt, đợi khô hẳn rồi mới ghi và cất.
Cất ở đâu: các cách và ưu nhược
Mỗi gia đình chọn cách hợp với không gian và thói quen của mình; nhiều nhà kết hợp vài cách:
| Cách lưu | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Bìa hồ sơ hoặc cặp lớn theo từng năm | Giữ bản gốc, dễ lật xem cùng con | Tốn chỗ nếu giữ nhiều; tranh dày, có dán vật liệu khó cất |
| Hộp kỷ niệm | Cất được cả tác phẩm ba chiều nhỏ (đất nặn, đồ thủ công) | Dễ bị đè, khó xem lại theo thứ tự |
| Chụp ảnh, lưu thư mục theo năm | Gọn, lưu được rất nhiều, dễ chia sẻ với ông bà ở xa | Mất cảm giác chất liệu thật; cần sao lưu cẩn thận |
| Làm thành sách ảnh cuối năm | Đẹp, con rất thích lật xem, làm quà ý nghĩa | Tốn công và chi phí |
| Treo trưng bày luân phiên | Con thấy tác phẩm của mình được tôn trọng mỗi ngày | Chỉ trưng được một số ít mỗi lúc |
Một cách kết hợp phổ biến: chụp ảnh mọi tác phẩm đáng nhớ, giữ bản gốc của một số ít bức chọn lọc trong bìa hồ sơ theo năm học, và làm một bức tường hoặc dây treo trong nhà để trưng bày luân phiên.
Khi chụp ảnh, đặt tranh trên nền trơn, đủ sáng, chụp thẳng từ trên xuống, và đặt tên tệp có ngày tháng để sau này dễ tìm.
Lưu cả những tác phẩm không phải trên giấy
Năng khiếu của trẻ không chỉ là tranh. Một bài hát con tự nghĩ ra lời, một điệu nhảy con dàn dựng cho cả nhà xem, một đoạn đàn con tập được, một bài võ con thuộc lòng, một ngôi nhà con xếp bằng khối gỗ rồi sẽ phải dỡ ra, tất cả đều là tác phẩm, chỉ là không cầm lên được.
Điện thoại giúp lưu những tác phẩm ấy dễ dàng: một đoạn ghi âm con hát, một đoạn quay ngắn con nhảy, một tấm ảnh công trình khối gỗ. Như với tranh, ghi kèm ngày và lời con nói. Sau vài tháng, mở lại đoạn ghi âm bài hát đầu tiên con học ở lớp nhạc, so với bây giờ, cả nhà sẽ thấy rõ sự thay đổi.
Một lưu ý: đừng để việc quay phim chiếm chỗ của việc xem. Nếu lúc nào con biểu diễn, ba mẹ cũng giơ điện thoại lên, con thấy màn hình chứ không thấy mắt ba mẹ. Thỉnh thoảng quay, còn phần lớn thời gian, cứ ngồi xem và vỗ tay.
Cùng con nhìn lại: biến hồ sơ thành bài học
Hồ sơ tác phẩm chỉ thật sự có ý nghĩa khi được mở ra. Chọn một vài dịp trong năm như cuối học kỳ, sinh nhật, kỳ nghỉ Tết để cùng con lật xem. Đặt bức tranh đầu năm cạnh bức tranh cuối năm, mở đoạn ghi âm cũ cạnh bản mới, hỏi con: "Con thấy mình khác đi thế nào?"
Câu trả lời của con thường cho thấy con tự nhận ra tiến bộ của mình: "hồi đó con vẽ người không có tay", "giờ con đánh nhanh hơn". Khoảnh khắc ấy là bằng chứng mạnh mẽ nhất cho niềm tin rằng mình có thể học và lớn lên, mạnh hơn mọi lời khen của người lớn.
Nhìn lại cũng là lúc chia sẻ ký ức. Bức tranh vẽ chuyến về quê thăm ông bà gợi lại cả một câu chuyện gia đình. Trẻ thích được nghe về chính mình khi còn nhỏ hơn, và qua đó hiểu mình là một phần của dòng chảy gia đình.
Khi nhìn lại, ba mẹ cũng có thêm hiểu biết về con. Con hay vẽ đề tài gì, hay dùng màu gì, bài hát nào con thuộc lâu nhất, điệu nhảy nào con tự nghĩ ra nhiều lần: đó là những dấu vết về sở thích và thế mạnh của con. Những quan sát này có ích khi trao đổi với giáo viên năng khiếu ở trường, giúp cô hiểu con ở nhà ra sao và gợi ý hoạt động hợp hơn.
Một bức tường của con trong nhà
Ngoài hồ sơ cất trong tủ, nhiều gia đình dành một khoảng tường, một mặt tủ lạnh, một sợi dây căng ngang hành lang làm "phòng triển lãm" của con. Tác phẩm treo ở đó được thay đổi luân phiên: bức mới lên, bức cũ vào hồ sơ. Con tự chọn bức nào được treo, tự gỡ bức nào muốn cất.
Bức tường ấy có tác dụng lớn hơn vẻ ngoài của nó. Mỗi ngày đi qua, con thấy tác phẩm của mình ở chỗ trang trọng trong nhà, giữa những thứ của người lớn. Khi khách đến chơi, con có thể dẫn khách đi xem và kể về từng bức, một cơ hội tập nói trước người khác rất tự nhiên.
Treo ở tầm mắt của con chứ không chỉ tầm mắt người lớn. Dùng kẹp, dây hoặc băng keo giấy để không làm hỏng tường và dễ thay. Có thể thêm một tấm thẻ nhỏ ghi tên tác phẩm do con đặt và ngày vẽ, như cách bảo tàng ghi chú tranh. Trẻ rất thích được đối xử như một hoạ sĩ thật.
Với tác phẩm ba chiều như đất nặn, đồ thủ công từ hộp giấy, một kệ nhỏ hay mặt bàn thấp làm "bục trưng bày" là đủ. Khi kệ đầy, cùng con chọn món để chụp ảnh rồi cất, nhường chỗ cho tác phẩm mới.
Trước khi chia sẻ tác phẩm của con lên mạng
Khoe tranh, video của con với người thân là niềm vui tự nhiên. Nhưng khi đăng công khai, có vài điều đáng cân nhắc:
- Hỏi ý con, kể cả khi con còn nhỏ. "Mẹ đăng tranh này cho các bác xem nhé?" Tôn trọng nếu con không muốn.
- Ưu tiên chia sẻ trong nhóm gia đình, nhóm riêng hơn là đăng công khai.
- Tránh đăng kèm thông tin nhận dạng như tên trường, lớp, địa chỉ, đồng phục có logo, nhất là với video có mặt con rõ.
- Không đăng những hình ảnh con có thể thấy xấu hổ khi lớn lên.
- Nhớ rằng đăng là để chia sẻ niềm vui, không phải để so sánh với con nhà khác hay để nhận lượt thích.
Tác phẩm của con thuộc về con. Lưu giữ, trân trọng và cẩn thận khi chia sẻ là cách ba mẹ dạy con điều đó từ sớm.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ tranh của con đi có làm con buồn không?
Nếu con thấy ba mẹ bỏ tranh vào thùng rác, con có thể buồn. Cách nhẹ nhàng hơn là cùng con chọn bức giữ lại, chụp ảnh những bức không giữ, và giải thích rằng ảnh vẫn được cất. Nhiều trẻ chấp nhận khi được tham gia quyết định.
Nên bắt đầu lưu tác phẩm từ khi nào?
Từ những nét vẽ nguệch ngoạc đầu tiên đã đáng lưu vài tờ. Nhưng không bao giờ là quá muộn: bắt đầu từ hôm nay, với bức tranh tiếp theo con vẽ, cũng đủ để tạo một hồ sơ có ý nghĩa sau vài năm.
Trường đã có hồ sơ tác phẩm, ở nhà có cần làm thêm không?
Hồ sơ ở trường thường tập trung vào tiến bộ trong lớp và có thể không được trả về đầy đủ. Hồ sơ ở nhà lưu cả những tác phẩm con tự làm, những ký ức gia đình. Hai thứ bổ sung cho nhau; ba mẹ có thể xin chụp lại hồ sơ ở trường.
Có nên đóng khung tranh của con treo trong nhà?
Đó là cách tuyệt vời để con cảm thấy tác phẩm của mình được trân trọng. Chọn một hai bức con thích nhất, đóng khung đơn giản, treo ở nơi cả nhà thấy. Thay tranh mới theo thời gian để con có động lực vẽ tiếp.
Làm sao để ảnh chụp tác phẩm không bị mất khi đổi điện thoại?
Sao lưu lên một dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc ổ cứng riêng, đặt tên thư mục theo năm học và tên con. Định kỳ mỗi học kỳ kiểm tra lại bản sao lưu. Ảnh không được sao lưu dễ mất hơn tranh giấy cất trong tủ.
