Lớp năng khiếu bổ sung tốt nhất cho chương trình mầm non khi nó không chạy song song như một thế giới riêng, mà được nối với những gì trẻ trải qua trong ngày ở lớp chính: cùng chủ đề, cùng nề nếp, cùng cách nói chuyện với trẻ, và giáo viên hai bên trao đổi quan sát về từng bé. Khi đó, một khái niệm, một từ mới, một kỹ năng xuất hiện ở nhiều nơi với nhiều hình thức, và trẻ hiểu sâu hơn hẳn so với gặp nó một lần.
Ngược lại, ngoại khoá rời rạc dễ thành gánh nặng: trẻ phải làm quen thêm một bộ luật, một kiểu giáo viên, một nhịp khác; ba mẹ khó thấy lớp học thêm đóng góp gì cho sự phát triển chung. Bài này nói về những cách nối cụ thể, những điều không nên nối (như dạy trước chương trình lớp 1), và ba mẹ nhìn vào đâu để biết hai phần đang đi cùng nhau.
Vì sao ngoại khoá cần nối với chính khoá
Chương trình giáo dục mầm non hiện hành của Việt Nam tổ chức việc chăm sóc, giáo dục trẻ quanh năm lĩnh vực phát triển: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Lớp năng khiếu không thay thế mà chạm vào nhiều lĩnh vực cùng lúc, nhất là thể chất và thẩm mỹ; bài này không đi lại nội dung chương trình chính mà chỉ bàn chỗ hai phần gặp nhau.
Lý do sâu xa của việc nối là cách trẻ nhỏ học. Trẻ mầm non chưa tự chuyển kiến thức từ hoàn cảnh này sang hoàn cảnh khác giỏi như người lớn. Một từ như "cao" học ở giờ toán (tháp khối cao), gặp lại ở giờ nhạc (nốt cao) và ở giờ dance (giơ tay lên cao) sẽ có nghĩa phong phú và bền hơn nhiều so với chỉ học ở một nơi. Các nhà tâm lý học nhận thức gọi điều này là học trong nhiều bối cảnh: càng gặp một ý ở nhiều hình thức, càng dễ dùng nó linh hoạt.
Ngoài ra còn có lý do về cảm xúc. Trẻ mầm non cần sự nhất quán để cảm thấy an toàn. Khi lớp năng khiếu dùng cùng câu hiệu lệnh, cùng cách khen, cùng quy ước xếp hàng với lớp chính, trẻ không phải tốn sức thích nghi lại từ đầu, và có thêm năng lượng cho chính việc học.
Nối qua chủ đề: một tuần, nhiều cánh cửa
Nhiều trường mầm non tổ chức hoạt động theo chủ đề kéo dài một hoặc vài tuần. Lớp năng khiếu có thể bám vào chủ đề ấy để trẻ khám phá cùng một nội dung qua nhiều giác quan. Ví dụ với chủ đề "Nước và mùa mưa":
| Lớp | Hoạt động gợi ý | Điều trẻ nhận được thêm |
|---|---|---|
| Vẽ tranh | Vẽ mưa bằng nét chấm, nét gạch; in giọt nước bằng bọt biển | Cảm nhận đường nét, nhịp lặp lại trong hình |
| Âm nhạc, organ | Mô phỏng mưa nhỏ, mưa to bằng tiếng gõ nhẹ, gõ mạnh; nghe một đoạn nhạc tả mưa | Cường độ âm thanh, nhịp nhanh chậm |
| Dance | Làm giọt mưa rơi, vũng nước lan ra, dòng sông uốn lượn | Diễn tả bằng cơ thể, không gian và hướng |
| Vovinam | Bước chân tránh vũng nước, tư thế vững khi sàn trơn (mô phỏng) | Thăng bằng, an toàn cơ thể |
| Toán mầm non | So sánh cốc nhiều nước, ít nước; đếm giọt nước rơi | Đo lường, so sánh, đếm có ý nghĩa |
| Trình diễn | Dựng tiểu phẩm ngắn "Chiếc ô của bạn Thỏ" | Kể chuyện, biểu cảm, làm việc nhóm |
Không cần mọi lớp năng khiếu đều theo sát mọi chủ đề, điều đó vừa khó vừa gò bó. Chỉ cần thỉnh thoảng có những điểm chạm, trẻ sẽ cảm nhận được ngày học là một tổng thể chứ không phải những mảnh rời.
Điểm chạm cũng có thể đi ngược lại: một bài hát học ở lớp nhạc được cô giáo lớp chính dùng làm bài hát chuyển hoạt động, một bức tranh ở lớp vẽ được treo ở góc chủ đề của lớp chính.
Nối qua nề nếp và ngôn ngữ
Cùng tín hiệu chú ý. Nếu lớp chính dùng tiếng vỗ tay theo nhịp hoặc một câu hát ngắn để gom chú ý, giáo viên năng khiếu dùng y như thế. Trẻ phản ứng ngay, không cần học lại.
Cùng quy ước đồ dùng. Cách lấy đồ, cất đồ, rửa tay sau giờ vẽ giống nhau giữa các lớp giúp nề nếp thành thói quen thật, không phải luật riêng của từng cô.
Cùng cách phản hồi. Khi lớp chính khen nỗ lực và mô tả cụ thể, còn lớp năng khiếu lại chấm sao, so bạn, trẻ nhận hai thông điệp trái ngược. Thống nhất cách nhìn về khen và nhận xét là việc nhà trường nên làm từ đầu.
Cùng cách xử lý mâu thuẫn. Trẻ quen một quy trình giải quyết tranh chấp ở lớp chính sẽ dùng được nó ở lớp năng khiếu nếu giáo viên năng khiếu biết và nhắc đúng những câu ấy.
Nối qua thông tin: giáo viên hai bên nói chuyện với nhau
Giáo viên lớp chính ở với trẻ cả ngày, biết trẻ ngủ ngon không, ăn có ngon không, vừa có chuyện gì với bạn. Giáo viên năng khiếu gặp trẻ trong một hoạt động đặc thù, thường thấy những mặt khác: một bé ít nói ở lớp lại rất hào hứng khi gõ trống, một bé hiếu động lại ngồi yên rất lâu bên giá vẽ. Khi hai bên chia sẻ quan sát, mỗi người hiểu trẻ đầy đủ hơn.
Trao đổi không cần cầu kỳ. Một cuốn sổ chung, vài dòng tin nhắn trong nhóm giáo viên, một cuộc nói chuyện ngắn cuối tuần là đủ. Điều quan trọng là thông tin đi theo hai chiều và được dùng: giáo viên năng khiếu biết hôm nay bé Na vừa khóc nhớ mẹ nên nhẹ nhàng hơn; giáo viên lớp chính biết bé Tin vừa lần đầu tự xung phong trình diễn nên nhắc lại để khen trước cả lớp.
Với trẻ cần hỗ trợ đặc biệt, việc trao đổi càng quan trọng, vì cách tiếp cận cần nhất quán giữa mọi người lớn làm việc với trẻ; khi đó giáo viên năng khiếu nên được biết những mục tiêu và cách hỗ trợ trẻ đang dùng ở các nơi khác.
Ba mẹ cũng là một mắt xích. Khi ba mẹ kể cho giáo viên về những gì con thích, con sợ, con hay nói ở nhà, cả hai lớp đều có thêm chất liệu để tiếp cận con.
Nối qua nhịp một ngày
Lớp năng khiếu trong trường mầm non thường diễn ra vào buổi chiều, sau giấc ngủ trưa. Thời điểm này có ưu điểm: trẻ đã nghỉ, đã ăn xế. Nhưng cũng có những bẫy cần tránh. Lớp năng khiếu chen vào giờ ăn xế hoặc kéo dài sát giờ đón khiến trẻ vừa đói vừa nôn nóng; lớp vận động mạnh ngay sau khi thức dậy, khi trẻ còn lơ mơ, dễ gây té ngã.
Chuyển tiếp giữa lớp chính và lớp năng khiếu cũng cần chăm chút. Trẻ nhỏ khó chuyển hoạt động đột ngột. Một bài hát chuyển lớp, một lời báo trước vài phút, việc giáo viên năng khiếu đến đón tận lớp thay vì để trẻ tự đi, đều giúp trẻ bước vào lớp mới trong tâm thế sẵn sàng.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị quên là trang phục và đồ dùng. Lớp Vovinam cần võ phục, lớp dance cần giày mềm, lớp vẽ cần áo choàng chống bẩn. Nếu việc thay đồ diễn ra vội vàng, thiếu người giúp, trẻ mất một phần đáng kể thời lượng lớp và bước vào buổi học trong tâm trạng bị hối thúc. Nhà trường sắp xếp sẵn chỗ để đồ, người hỗ trợ thay đồ và thời gian đệm vài phút là cách tôn trọng nhịp của trẻ, đồng thời là cơ hội để trẻ tập tự phục vụ, một mục tiêu của chính chương trình chính.
Với những trẻ không học lớp năng khiếu nào hôm đó, nhà trường cũng cần có hoạt động có ý nghĩa, không để trẻ ngồi chờ bạn. Một ngày học trọn vẹn cho mọi trẻ là một phần của việc nối ngoại khoá với chính khoá.
Những điều không nên "nối"
Nối không có nghĩa là biến lớp năng khiếu thành giờ học bổ sung cho chương trình chính theo nghĩa học thêm kiến thức. Có vài kiểu nối sai thường gặp:
- Biến lớp năng khiếu thành giờ dạy chữ, dạy số sớm. Lớp toán tư duy mầm non mà dạy cộng trừ trên giấy như lớp 1, lớp vẽ mà bắt tô chữ cái là đi lệch khỏi mục tiêu của cả hai.
- Dạy trước chương trình lớp 1. Quy định hiện hành không cho phép dạy trước chương trình lớp 1 ở trường mầm non; về mặt phát triển, chuẩn bị vào lớp 1 tốt nhất là chuẩn bị nền như tập trung, tự phục vụ, giao tiếp, chứ không phải học trước bài.
- Lặp lại y hệt hoạt động của lớp chính. Nối là cùng chủ đề nhưng khác hình thức; lặp y hệt làm trẻ chán.
- Dùng lớp năng khiếu để "chữa" điều lớp chính than phiền. Bé ồn ào ở lớp chính không nên bị gửi sang lớp võ như một biện pháp kỷ luật.
Khi ranh giới rõ, lớp năng khiếu giữ được bản sắc riêng: là nơi trẻ khám phá năng khiếu bằng hứng thú, đồng thời đóng góp vào sự phát triển chung mà chương trình chính đặt ra.
Ba mẹ nhìn vào đâu để biết hai phần đang đi cùng nhau
Không phải trường nào cũng có thông tin chi tiết về cách tổ chức. Ba mẹ có thể tự quan sát và hỏi:
- Con có kể về lớp năng khiếu và lớp chính bằng những từ giống nhau không, như cùng tên một bài hát, cùng một chủ đề?
- Sản phẩm của lớp năng khiếu có xuất hiện ở lớp chính (tranh treo, bài hát dùng chung) không?
- Khi hỏi, giáo viên lớp chính có biết con học gì ở lớp năng khiếu và con thế nào ở đó không?
- Lịch lớp năng khiếu có làm con lỡ bữa xế, giấc ngủ hay giờ chơi ngoài trời không?
- Nhận xét về con từ hai phía có nhất quán về cách nhìn (nỗ lực, tiến bộ) chứ không chỉ về kết quả không?
Câu trả lời không cần hoàn hảo. Nhưng nếu hai lớp dường như không biết gì về nhau, ba mẹ có thể chủ động làm cầu nối và đề xuất với nhà trường. Ở hệ Global Star School, chương trình năng khiếu được thiết kế để đi cùng chính khoá ngay từ đầu, và ba mẹ luôn có thể hỏi nhà trường về cách hai phần này phối hợp cho con mình.
Câu hỏi thường gặp
Học năng khiếu trong trường và ở trung tâm ngoài khác nhau ở điểm nào về mặt phát triển?
Về mặt phát triển, lớp trong trường dễ nối với chính khoá hơn: giáo viên hai bên gặp nhau, trẻ học trong môi trường quen, ít mất thời gian di chuyển. Lớp ở ngoài có thể chuyên sâu hơn về bộ môn nhưng ba mẹ phải tự làm cầu nối nhiều hơn.
Lớp năng khiếu có giúp con chuẩn bị vào lớp 1 không?
Có, theo nghĩa chuẩn bị nền: tập trung, làm theo hướng dẫn, tự tin, phối hợp vận động tinh cho việc cầm bút sau này. Không nên kỳ vọng lớp năng khiếu dạy trước kiến thức lớp 1, vì điều đó không phù hợp với tuổi và quy định.
Nếu chủ đề lớp chính và lớp năng khiếu không khớp thì có sao không?
Không sao. Nối qua chủ đề là cách làm tốt nhưng không bắt buộc. Quan trọng hơn là sự nhất quán về nề nếp, cách khen và thông tin giữa giáo viên. Trẻ vẫn học tốt ở lớp năng khiếu dù chủ đề khác.
Có nên hỏi giáo viên năng khiếu về con ở lớp chính không?
Nên chia sẻ thông tin cần thiết như tính cách, điều con lo lắng, điều con thích, để giáo viên năng khiếu tiếp cận con tốt hơn. Đồng thời hỏi giáo viên lớp chính xem con có kể gì về lớp năng khiếu. Ba mẹ là người nối hai phía rất hiệu quả.
Ngoại khoá có làm con quá tải trong ngày học không?
Tuỳ cách sắp xếp và sức của từng trẻ. Lớp học ngắn, đúng giờ, không chen giờ ăn ngủ và con thích thì thường không gây quá tải. Nếu con mệt, cáu gắt nhiều vào ngày có lớp, nên trao đổi với nhà trường để điều chỉnh.
