Ông bà nuôi dưỡng năng khiếu của cháu tốt nhất bằng chính những gì mình có sẵn: những câu hát ru, bài đồng dao, chuyện cổ tích, những nghề tay như gấp giấy, đan lát, làm bánh, chăm vườn, và nhất là thời gian thong thả mà ba mẹ bận rộn khó có được. Đó là nền âm nhạc, ngôn ngữ, trí tưởng tượng và vận động tinh rất phong phú, lại mang theo văn hoá gia đình mà không lớp học nào dạy thay được.
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà là người đưa đón, chăm cháu hằng ngày. Thay vì xem ông bà chỉ là người trông, ba mẹ có thể giúp ông bà thấy giá trị của những gì ông bà vẫn làm, và cùng thống nhất vài nguyên tắc nhỏ để cách nuôi dạy ở nhà và ở lớp năng khiếu không đi ngược nhau. Bài này gợi ý những gì ông bà làm được, cách xử lý khi quan điểm khác nhau, và cách giữ kết nối khi ông bà ở xa.
Kho tàng ông bà có sẵn
Nhiều ông bà nghĩ mình "không biết gì về năng khiếu", vì thời của ông bà không có lớp vẽ, lớp đàn cho trẻ con. Nhưng nhìn kỹ, ông bà mang theo một kho tàng mà thế hệ ba mẹ trẻ đôi khi đã quên. Ông bà thuộc những câu hát ru đã ru cả một thế hệ ngủ, những bài đồng dao vừa hát vừa vỗ tay, những câu chuyện cổ tích kể đi kể lại mà mỗi lần lại thêm một chi tiết.
Ông bà còn có đôi tay quen việc: gấp con thuyền giấy, tết sợi dây, cắt hoa giấy, gói bánh, nặn bột, chăm cây, sửa đồ. Với trẻ mầm non, những việc này là lớp học vận động tinh, sự kiên nhẫn và cảm thụ cái đẹp, lại gắn với đời sống thật chứ không phải bài tập.
Và ông bà có thời gian. Ba mẹ đi làm về mệt, thường chỉ kịp lo cơm nước, tắm rửa. Ông bà, nếu sức khoẻ cho phép, có thể ngồi cả buổi chiều xem cháu vẽ, nghe cháu hát, chờ cháu loay hoay gấp hình. Sự thong thả ấy là điều kiện để trẻ được làm chậm, được thử, được sai mà không bị giục, đúng thứ mà sự phát triển năng khiếu cần.
Cũng có những ông bà còn giữ một nghề, một thú chơi nghệ thuật: chơi đàn nguyệt, thổi sáo, viết thư pháp, hát cải lương, vẽ tranh thuỷ mặc. Với trẻ, được thấy ông bà say mê một điều gì đó là bài học lớn: nghệ thuật không phải thứ chỉ học ở lớp rồi bỏ, mà có thể đi cùng con người suốt đời.
Hát ru và đồng dao: âm nhạc đầu đời
Hát ru là một trong những hình thức âm nhạc lâu đời nhất của loài người. Các nhà nghiên cứu về âm nhạc ở trẻ nhỏ, như Sandra Trehub, nhận thấy hát ru ở các nền văn hoá rất khác nhau lại có những nét chung: nhịp chậm, giai điệu đơn giản, lặp lại, giọng mềm. Trẻ nhỏ rất nhạy với giọng hát trực tiếp của người thân, và hát ru gắn âm nhạc với cảm giác an toàn.
Mỗi vùng ở Việt Nam có lối ru riêng: ru con miền Bắc, hò ru miền Trung, lời ru "ầu ơ" của Nam Bộ. Khi ông bà ru cháu bằng lối ru của quê mình, cháu được nghe những làn điệu, những thang âm và cách luyến láy mà nhạc thiếu nhi phổ thông ít có. Đó là vốn âm nhạc quý cho đôi tai của trẻ.
Đồng dao lại là âm nhạc của vận động và tập thể: "Nu na nu nống", "Chi chi chành chành", "Rồng rắn lên mây". Mỗi bài đi kèm một hoạt động chơi dân gian có luật, có nhịp, có lượt. Trẻ vừa hát vừa giữ nhịp bằng tay, bằng bước chân, vừa tập chờ lượt và theo luật chung. Ông bà dạy cháu những bài này là đang dạy nhịp điệu, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội cùng một lúc.
Ba mẹ có thể khuyến khích bằng cách hỏi ông bà hát lại những bài ông bà thuộc, ghi âm giữ lại, và để cháu mang một bài đồng dao tới lớp nhạc chia sẻ với cô và các bạn.
Kể chuyện: trí tưởng tượng và ngôn ngữ
Ông bà kể chuyện khác với đọc sách. Không có tranh minh hoạ, trẻ phải tự hình dung cô Tấm, cây khế, con chim ăn khế trả vàng. Chính việc tự dựng hình ảnh trong đầu là bài tập tưởng tượng mạnh mẽ. Giọng kể thay đổi lúc to lúc nhỏ, lúc nhanh lúc chậm, những đoạn ông bà dừng lại hỏi "rồi cháu đoán xem chuyện gì xảy ra" đều nuôi ngôn ngữ và tư duy của trẻ.
Những câu chuyện ông bà kể về chính đời mình cũng có giá trị đặc biệt: hồi xưa ông đi học thế nào, bà làm ruộng ra sao, quê mình có lễ hội gì. Trẻ tò mò về một thế giới khác hẳn thế giới của mình, và hiểu mình thuộc về một dòng chảy gia đình dài hơn.
Sau khi nghe kể, mời cháu vẽ lại câu chuyện, hoặc đóng vai cùng ông bà. Một buổi chiều ông làm ông Bụt, cháu làm cô Tấm, bà làm người dẫn chuyện là một buổi kịch gia đình, nơi trí tưởng tượng, ngôn ngữ và tình cảm cùng lớn lên.
Nghề tay ông bà dạy được và điều cháu học
Những việc thủ công quen thuộc của ông bà là lớp học vận động tinh và kiên nhẫn rất tốt. Bảng gợi ý một số việc, kèm lưu ý an toàn cho trẻ mầm non:
| Việc ông bà làm | Cháu học được gì | Lưu ý cho trẻ 3–6 tuổi |
|---|---|---|
| Gấp giấy: thuyền, máy bay, con hạc | Làm theo trình tự, phối hợp hai tay, khái niệm hình học | Bắt đầu từ mẫu ít bước, ông bà làm mẫu chậm |
| Tết dây, xâu hạt, đan đơn giản | Vận động tinh, quy luật màu sắc, kiên trì | Hạt to, không để trẻ nhỏ ngậm hạt |
| Làm bánh, nặn bột | Cảm nhận chất liệu, đo lường, tạo hình | Tránh khu vực bếp nóng, dao sắc |
| Chăm cây, làm vườn | Quan sát, trách nhiệm, chờ đợi kết quả | Dụng cụ nhỏ, rửa tay sau khi làm |
| Cắt dán hoa giấy, làm lồng đèn | Thẩm mỹ, phối màu, khéo tay | Kéo đầu tròn, ông bà làm phần cần dao |
| Sửa đồ, đóng đinh nhỏ (có trông) | Phối hợp mắt tay, giải quyết vấn đề | Chỉ với trẻ lớn, có người lớn sát bên |
Điều quý nhất không phải sản phẩm mà là quá trình ông cháu cùng làm. Trẻ học từ cách ông bà kiên nhẫn làm lại khi hỏng, cách ông bà xem một việc nhỏ cũng cần làm cẩn thận.
Những nghề tay này còn nối thẳng với lớp năng khiếu: một trẻ quen gấp giấy với bà sẽ tự tin hơn ở giờ thủ công trong lớp vẽ; một trẻ quen nặn bột sẽ dễ cầm đất nặn và tạo hình.
Khi cách nuôi dạy của ông bà và ba mẹ khác nhau
Khác biệt thế hệ là chuyện bình thường. Một vài điểm hay gây vướng trong việc nuôi dưỡng năng khiếu, và cách nói chuyện nhẹ nhàng:
- Cách khen. Ông bà hay khen "cháu giỏi nhất", "cháu thông minh". Ba mẹ có thể chia sẻ thêm cách khen cụ thể vào việc cháu làm, như một gợi ý chứ không phải sửa sai.
- Làm thay. Thương cháu, ông bà hay gấp giùm, tô giùm cho đẹp. Ba mẹ có thể nhờ ông bà "làm mẫu một cái rồi để cháu tự làm cái của cháu".
- So sánh. "Hồi ba con bằng tuổi này đã…" là câu ông bà hay nói. Có thể nhẹ nhàng chia sẻ rằng cháu đang nhạy cảm với so sánh.
- Màn hình. Ông bà mệt có thể dùng điện thoại để giữ cháu ngồi yên. Ba mẹ có thể chuẩn bị sẵn các hoạt động thay thế để ông bà đỡ vất vả.
- Ép học. Có ông bà muốn cháu học nhiều, tập nhiều cho giỏi. Ba mẹ chia sẻ về nhịp phát triển của trẻ mầm non và niềm vui khi học.
Nguyên tắc chung là tôn trọng. Ông bà đã nuôi lớn cả một thế hệ, và tình thương của ông bà dành cho cháu là thật. Những trao đổi nên diễn ra riêng giữa người lớn, không trước mặt cháu, với thái độ "mình cùng tìm cách tốt cho cháu" hơn là "ông bà làm sai".
Ông bà ở xa: giữ kết nối qua âm nhạc và tranh vẽ
Không phải gia đình nào ông bà cũng sống gần. Với ông bà ở quê, ở tỉnh khác hay ở nước ngoài, các cuộc gọi video là cách giữ kết nối. Đây cũng là kiểu thời gian màn hình mà các khuyến cáo về trẻ nhỏ đánh giá khác với xem video thụ động, vì có tương tác hai chiều thật.
Có thể biến những cuộc gọi thành buổi biểu diễn nhỏ: cháu hát cho ông bà nghe bài vừa học ở lớp nhạc, đánh một đoạn đàn, múa một điệu, khoe bức tranh mới vẽ. Ông bà hát lại một câu ru, kể nốt câu chuyện còn dang dở hôm trước. Trẻ có khán giả yêu thương, ông bà được tham gia vào hành trình của cháu.
Gửi tranh của cháu cho ông bà, qua bưu điện hay ảnh chụp, và đề nghị ông bà gửi lại một bức vẽ, một tấm ảnh vườn nhà, một đoạn ghi âm hát ru. Những trao đổi nhỏ ấy giữ sợi dây giữa các thế hệ, và cho trẻ thêm lý do để vẽ, để hát.
Khi về thăm quê, những ngày ở cạnh ông bà là dịp đặc biệt. Cháu được theo ông ra vườn, theo bà ra chợ, nghe tiếng gà, tiếng ếch, nhìn cánh đồng, con sông, những thứ hiếm có ở thành phố. Mời cháu mang theo một cuốn sổ vẽ nhỏ, vẽ lại những gì thấy ở quê, rồi về nhà kể cho cô giáo và các bạn nghe.
Ba mẹ làm cầu nối: vài việc cụ thể
Ông bà thường sẵn lòng, chỉ cần ba mẹ mở lời và tạo điều kiện:
- Nói với ông bà rằng những bài hát ru, đồng dao, chuyện kể của ông bà có giá trị lớn với cháu, và nhờ ông bà dạy cháu.
- Chia sẻ với ông bà cháu đang học gì ở lớp năng khiếu, để ông bà hỏi han, khen đúng chỗ.
- Chuẩn bị sẵn một hộp vật liệu (giấy màu, kéo đầu tròn, hồ dán, bút sáp) ở nhà ông bà.
- Mời ông bà dự buổi biểu diễn cuối khoá hay buổi trưng bày tranh của cháu nếu có dịp.
- Ghi âm, quay lại những lúc ông bà hát ru, kể chuyện; đó là tài sản gia đình cho cả các cháu sau này.
Khi ông bà, ba mẹ và nhà trường cùng nhìn về một hướng, trẻ được nuôi dưỡng trong một vòng tròn gắn bó. Năng khiếu lớn lên không chỉ trong lớp học, mà trong cả những buổi chiều ngồi gấp giấy bên hiên nhà bà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không biết vẽ, không biết nhạc thì giúp được gì?
Ông bà không cần biết vẽ hay biết nhạc theo kiểu lớp học. Hát ru, kể chuyện, dạy đồng dao, làm thủ công, chăm cây đều nuôi dưỡng năng khiếu. Và quan trọng không kém là ông bà ngồi xem, lắng nghe, hỏi han khi cháu vẽ, hát.
Ông bà dạy cháu những bài hát ru, đồng dao cũ, cháu có thấy lạc hậu không?
Trẻ mầm non thường rất thích đồng dao vì nhịp vui, lời dễ nhớ, có kèm động tác. Hát ru gắn với cảm giác được ôm ấp. Trẻ chỉ thấy lạ nếu người lớn quanh mình coi chúng là lạc hậu. Vốn âm nhạc dân gian còn giúp tai trẻ phong phú hơn.
Ông bà chiều cháu quá, cái gì cũng làm giùm thì sao?
Đó là biểu hiện của tình thương. Ba mẹ có thể nhẹ nhàng chia sẻ rằng cháu cần tự làm để khéo tay và tự tin, và gợi ý ông bà làm mẫu rồi để cháu thử. Ghi nhận khi ông bà kiên nhẫn chờ cháu tự làm.
Ông bà ở xa, gọi video hằng ngày có tính vào thời gian màn hình không?
Gọi video có tương tác thật với người thân được các khuyến cáo nhìn nhận khác với xem video thụ động. Vẫn nên giữ cuộc gọi vừa phải và ưu tiên những hoạt động có tương tác như hát cùng, khoe tranh, kể chuyện.
Có nên để ông bà đưa cháu đi học năng khiếu không?
Nếu sức khoẻ và thời gian cho phép, ông bà đưa đón cũng là dịp để ông bà biết cháu học gì, gặp giáo viên, xem cháu tiến bộ. Ba mẹ nên chia sẻ trước với giáo viên rằng ông bà là người đưa đón để thông tin hai chiều không bị đứt.
