Trẻ mầm non chỉ vẽ một thứ lặp đi lặp lại — khủng long, công chúa, ô tô, ngôi nhà — là hiện tượng rất phổ biến và phần lớn là lành mạnh: lặp lại giúp trẻ làm chủ một hình vẽ, cảm thấy tự tin, và theo đuổi sâu một điều mình say mê. Thay vì cấm hay ép trẻ vẽ thứ khác, người lớn mở rộng từ chính sở thích ấy: đặt hình quen vào bối cảnh mới, thêm chất liệu mới, thêm câu chuyện mới. Chỉ khi sự lặp lại đi kèm căng thẳng hay cứng nhắc rõ rệt ở nhiều mặt của cuộc sống, người lớn mới cần tìm hiểu thêm.
Ba mẹ và giáo viên mỹ thuật thường băn khoăn: con vẽ mãi một thứ có làm hạn chế sự phát triển không, có nên can thiệp không. Bài này giải thích vì sao trẻ lặp lại, những gì trẻ học được từ sự lặp lại, và một loạt cách mở rộng cụ thể dùng được ở lớp và ở nhà.
Vì sao trẻ vẽ đi vẽ lại một thứ
Lý do đầu tiên là làm chủ. Vẽ được một hình mình thích là một thành tựu với trẻ nhỏ. Lặp lại hình ấy nhiều lần giúp trẻ vẽ nhanh hơn, chắc tay hơn, và mang lại cảm giác "mình giỏi việc này". Người lớn cũng làm vậy khi học một kỹ năng mới: lặp lại cho đến khi thuần thục rồi mới thử cái khác.
Lý do thứ hai là say mê. Ở tuổi mầm non, nhiều trẻ có những chủ đề mê mẩn kéo dài nhiều tuần hay nhiều tháng: khủng long, xe cứu hoả, động vật biển, nhân vật trong truyện. Tranh vẽ là một trong những cách trẻ sống cùng chủ đề ấy, bên cạnh hoạt động chơi, sách truyện, câu hỏi. Vẽ đi vẽ lại một con khủng long cũng giống như đọc đi đọc lại một cuốn truyện yêu thích.
Lý do thứ ba là an toàn. Khi đứng trước tờ giấy trắng, việc vẽ một thứ quen thuộc giúp trẻ bắt đầu dễ dàng. Với trẻ hay lo lắng hoặc sợ sai, hình quen là chỗ dựa. Lý do thứ tư là được khen: nếu một hình từng được người lớn khen nhiều, trẻ có thể lặp lại để được khen tiếp — đây là lý do người lớn nên cẩn trọng với lời khen chung chung.
Lặp lại dưới góc nhìn phát triển: các "sơ đồ hành động"
Nhà giáo dục mầm non người Anh Chris Athey, dựa trên khái niệm sơ đồ của Jean Piaget, đã nghiên cứu những mẫu hành vi lặp lại ở trẻ nhỏ trong một dự án kéo dài nhiều năm, trình bày trong cuốn Extending Thought in Young Children năm 1990. Bà mô tả những "sơ đồ" như quỹ đạo (thích ném, vẽ đường thẳng), bao bọc (thích bọc đồ, vẽ vòng tròn quanh vật), xoay tròn (thích bánh xe, vẽ xoắn ốc), kết nối (thích nối dây, vẽ đường nối các vật).
Theo cách nhìn này, khi một trẻ vẽ mãi vòng tròn bao quanh mọi thứ, hay vẽ mãi những đường thẳng phóng đi, trẻ có thể đang theo một sơ đồ tư duy đang phát triển, thể hiện cùng lúc trong hoạt động chơi, trong cách xếp đồ, trong tranh. Nhận ra sơ đồ giúp người lớn chọn hoạt động nương theo: trẻ mê xoay tròn có thể thích vẽ bằng bánh xe đồ chơi lăn qua màu, thích làm chong chóng.
Khái niệm sơ đồ được nhiều giáo viên mầm non ở Anh và một số nước dùng như một ống kính quan sát. Nó không phải là một bài kiểm tra hay một cách phân loại trẻ, và không phải mọi sự lặp lại đều cần được gọi tên. Giá trị chính của nó là giúp người lớn nhìn sự lặp lại với sự tò mò thay vì lo lắng.
Những gì trẻ học được khi vẽ lặp lại
Nhìn kỹ một loạt tranh vẽ cùng một thứ trong vài tháng, người lớn thường thấy chúng không giống hệt nhau. Sự lặp lại có những thay đổi nhỏ, và chính những thay đổi ấy là việc học.
- Chi tiết tăng dần: con khủng long đầu tiên chỉ có thân và chân, vài tuần sau có thêm gai lưng, móng, răng.
- Tư thế đa dạng hơn: ô tô từ chỗ chỉ nhìn ngang đã được vẽ đang quay đầu, đang lên dốc.
- Bối cảnh xuất hiện: công chúa bắt đầu có lâu đài, vườn hoa, bầu trời.
- Câu chuyện dài hơn: trẻ kể nhiều hơn về nhân vật quen, đặt tên, tạo bạn bè, tạo sự kiện.
- Kỹ thuật chắc hơn: nét tự tin, tô màu đều hơn, bố cục hợp lý hơn trên trang giấy.
- Kiến thức về chủ đề: trẻ mê khủng long thường biết tên nhiều loài, so sánh to nhỏ, ăn cỏ ăn thịt — vẽ giúp củng cố hiểu biết ấy.
Đặt các bức tranh theo thứ tự thời gian trong hồ sơ tác phẩm của trẻ sẽ thấy rõ những thay đổi này. Đây cũng là cách rất thuyết phục để cho ba mẹ thấy con không "đứng yên" dù vẽ cùng một thứ.
Cách mở rộng từ chính sở thích của trẻ
Đặt hình quen vào bối cảnh mới. "Con khủng long của con hôm nay đi đâu chơi?" — ra biển, lên núi, đi siêu thị, đi học. Hình không đổi, nhưng trẻ phải nghĩ thêm về không gian, về nhân vật khác, về hành động.
Đổi chất liệu. Vẽ ô tô bằng màu nước, nặn ô tô bằng đất, cắt dán ô tô từ giấy màu, in bánh xe bằng nắp chai. Cùng một chủ đề nhưng trẻ học kỹ thuật mới.
Đổi kích thước và góc nhìn. Một con khủng long khổng lồ trên cuộn giấy dài cả hành lang; một con khủng long tí hon trên mẩu giấy nhỏ. Khủng long nhìn từ trên xuống, từ dưới lên.
Thêm quan sát thật. Mang mô hình, ảnh, sách về chủ đề để trẻ quan sát chi tiết. Trẻ mê ô tô có thể ra cổng trường xem xe thật, đếm bánh, nhìn đèn.
Thêm câu chuyện và nhân vật. Mời trẻ vẽ gia đình của nhân vật, bạn của nhân vật, ngôi nhà của nhân vật. Một nhân vật quen trở thành cả một thế giới.
Nối sang chủ đề gần. Từ khủng long sang các loài thằn lằn, cá sấu đang sống ngày nay; từ công chúa sang trang phục của các dân tộc; từ ô tô sang các phương tiện khác.
Một ví dụ mở rộng trong lớp: từ chiếc ô tô đỏ
Để dễ hình dung, hãy theo một ví dụ giả định. Bé B, bốn tuổi rưỡi, vẽ chiếc ô tô đỏ trong hầu hết các buổi vẽ suốt hai tháng. Giáo viên không cấm, mà ghi lại các bức tranh theo thứ tự và để ý: ô tô luôn nhìn ngang, bốn bánh tròn, không có người lái, không có đường.
Tuần đầu, giáo viên hỏi: "Ô tô của con chở ai vậy?". Bé B vẽ thêm một người lái và một con chó ngồi sau. Tuần sau, giáo viên hỏi ô tô đi đâu, và bé vẽ một con đường cong dẫn đến nhà bà. Tuần thứ ba, lớp có buổi in hình; giáo viên gợi ý bé in bánh xe bằng nắp chai, và bé làm cả một bãi đỗ xe với hàng chục bánh xe in. Tuần thứ tư, lớp nặn; bé nặn ô tô và phát hiện ra bánh xe nặn tròn rất khó đứng, phải ấn dẹt xuống.
Sau một tháng, chiếc ô tô vẫn là nhân vật chính, nhưng xung quanh nó đã có người, con vật, đường, nhà, và bé đã thử bốn chất liệu khác nhau. Bé không bị ép rời khỏi sở thích, nhưng sở thích đã trở thành một cửa vào rộng hơn nhiều.
Sở thích vẽ, văn hoá đại chúng và khuôn mẫu
Nhiều sở thích vẽ lặp lại của trẻ đến từ phim hoạt hình, đồ chơi, nhân vật nổi tiếng. Điều này bình thường: trẻ vẽ những gì đang có mặt trong thế giới của mình. Các nhà giáo dục mỹ thuật như Brent Wilson và Marjorie Wilson đã chỉ ra rằng văn hoá hình ảnh xung quanh là một nguồn học vẽ tự nhiên của trẻ, không phải thứ cần loại bỏ.
Điều người lớn nên để ý là khuôn mẫu. Khi một bé gái chỉ được khuyến khích vẽ công chúa, một bé trai chỉ được khen khi vẽ siêu xe, trẻ dần học rằng có những đề tài "của con gái", "của con trai". Lớp mỹ thuật mầm non tốt mở mọi đề tài cho mọi trẻ, và đón nhận khi một bé trai muốn vẽ váy áo hay một bé gái say mê máy xúc.
Với nhân vật hoạt hình, giáo viên có thể dùng chính sở thích ấy để mở rộng: vẽ nhân vật trong một câu chuyện mới do trẻ nghĩ ra, vẽ nhân vật ở một nơi trẻ từng đến, hay tạo một nhân vật hoàn toàn mới là bạn của nhân vật quen.
Những điều không nên làm
Không nên cấm. Câu "hôm nay không được vẽ khủng long nữa" thường khiến trẻ mất hứng vẽ, hoặc vẽ miễn cưỡng một thứ không thích. Trẻ có thể kết luận rằng điều mình yêu thích là không được chấp nhận. Nếu muốn trẻ thử đề tài khác trong một buổi học có chủ đề chung, giáo viên có thể mời trẻ đưa nhân vật quen vào đề tài ấy.
Không nên chê bai hay tỏ ra chán. Những câu như "lại khủng long à", "vẽ mãi một thứ chán lắm" làm trẻ xấu hổ về sở thích của mình. Người lớn có thể thấy lặp lại, nhưng với trẻ, mỗi bức tranh là một lần mới.
Không nên khen quá mức một hình duy nhất. Nếu mỗi lần trẻ vẽ công chúa đều được khen rối rít, trong khi tranh khác ít được chú ý, trẻ có lý do để chỉ vẽ công chúa. Hãy quan tâm đều tới mọi bức tranh, và nói cụ thể về những điều mới trẻ đã thử.
Khi nào sự lặp lại cần được chú ý thêm
Phần lớn sự lặp lại trong tranh của trẻ mầm non là bình thường. Có một số trường hợp người lớn nên quan sát kỹ hơn: trẻ rất khó chịu, thậm chí hoảng hốt, khi không được vẽ đúng thứ mình muốn hoặc khi tranh bị thay đổi một chút; sự lặp lại rất cứng nhắc, không có biến tấu gì qua nhiều tháng; và đi kèm những đặc điểm khác như khó giao tiếp, khó chơi cùng bạn, hay phản ứng rất mạnh với thay đổi trong sinh hoạt.
Thấy những dấu hiệu ấy chưa đủ để nói trẻ gặp khó khăn gì; đó chỉ là tín hiệu để giáo viên trao đổi với gia đình và, khi cần, với chuyên gia phát triển trẻ em. Đánh giá thuộc về chuyên gia; giáo viên mỹ thuật chỉ ghi lại mô tả cụ thể những gì quan sát được.
Cũng cần nói rằng những trẻ có sở thích đặc biệt rất sâu, kể cả trẻ có nhu cầu hỗ trợ riêng, thường phát triển kỹ năng vẽ đáng kể nhờ chính sở thích ấy. Sở thích là một cửa vào quý, không phải một vấn đề cần dập tắt.
Câu hỏi thường gặp
Con vẽ khủng long suốt ba tháng nay, có nên bắt con vẽ thứ khác không?
Không cần bắt. Ba tháng say mê một chủ đề là bình thường ở tuổi mầm non. Có thể mở rộng bằng cách đặt khủng long vào bối cảnh mới, đổi chất liệu, thêm quan sát thật. Thường sau một thời gian, trẻ tự chuyển sang chủ đề mới.
Vẽ lặp lại có làm chậm sự phát triển kỹ năng vẽ không?
Thường là ngược lại. Lặp lại giúp trẻ làm chủ một hình và tăng dần chi tiết, kỹ thuật. Nhìn một loạt tranh theo thời gian sẽ thấy sự tiến bộ. Chỉ cần người lớn tạo thêm cơ hội để trẻ áp dụng kỹ năng ấy vào bối cảnh và chất liệu mới.
Con chỉ vẽ một kiểu ngôi nhà mái tam giác giống hệt nhau, có sao không?
Đây là hình vẽ rất phổ biến, thường học từ bạn bè, sách vở. Có thể mời con đi dạo nhìn những ngôi nhà thật quanh khu phố, chụp ảnh lại, rồi vẽ ngôi nhà mình thích nhất. Quan sát thật thường giúp hình rập khuôn trở nên phong phú hơn.
Khi nào vẽ lặp lại là dấu hiệu cần đi khám?
Khi sự lặp lại rất cứng nhắc, trẻ phản ứng rất mạnh nếu bị thay đổi, và đi kèm khó khăn khác về giao tiếp, chơi cùng bạn hay thích nghi với thay đổi. Khi đó nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá đầy đủ.
Có nên khen khi con vẽ thứ mới để khuyến khích không?
Có thể mô tả hào hứng điều mới con đã thử, nhưng cũng nên quan tâm đều đến những tranh quen. Nếu chỉ khen tranh mới, con có thể nghĩ sở thích cũ của mình là không tốt. Điều quan trọng là con thấy mọi bức tranh đều được nhìn.
