Trẻ mầm non học màu sắc qua vẽ theo ba lớp chồng lên nhau: khám phá màu bằng tay và mắt (thấy màu loang, màu chồng, màu đổi khi trộn), học gọi tên màu (thường chắc chắn dần trong khoảng ba đến năm tuổi), và cảm nhận màu (màu nào tươi, màu nào dịu, màu nào hợp với cảm xúc của tranh). Cách dạy hiệu quả nhất không phải là thẻ màu, mà là cho trẻ tự pha màu với bảng màu hạn chế, gọi tên màu tự nhiên trong lúc làm, và trò chuyện về cảm giác màu gợi ra.
Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi con ba tuổi đã biết hàng chục con vật nhưng vẫn gọi lẫn xanh với đỏ. Điều đó không lạ: gọi tên màu là một trong những việc học từ ngữ khó với trẻ nhỏ. Bài này giải thích vì sao, rồi gợi ý một lộ trình học màu qua hoạt động vẽ cho lớp mỹ thuật mầm non và cho gia đình.
Vì sao trẻ thấy màu sớm nhưng gọi tên màu muộn
Khả năng phân biệt màu của trẻ phát triển rất sớm trong năm đầu đời. Trẻ vài tháng tuổi đã nhìn lâu hơn vào những vật có màu tương phản mạnh. Nhưng việc gắn đúng từ "đỏ", "xanh", "vàng" với màu tương ứng lại thường đến muộn hơn nhiều so với việc học tên đồ vật. Không ít trẻ ba tuổi vẫn gọi lẫn tên màu dù nhìn màu hoàn toàn bình thường.
Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trẻ em đưa ra một lý do hợp lý: tên màu là một loại từ trừu tượng. Khi người lớn chỉ vào quả bóng và nói "đỏ", trẻ phải hiểu rằng từ ấy không chỉ quả bóng, không chỉ hình tròn, không chỉ cái để chơi, mà chỉ một thuộc tính chung của nhiều đồ vật khác nhau. Trẻ cần gặp từ ấy với rất nhiều đồ vật mới rút ra được điều chung.
Một lý do nữa là ranh giới giữa các màu không rõ ràng như ranh giới giữa các đồ vật. Màu xanh lá chuyển dần sang xanh dương; cam nằm giữa đỏ và vàng. Ngôn ngữ cũng chia màu khác nhau: tiếng Việt dùng "xanh" cho cả lá cây và bầu trời trong nhiều cách nói, nên trẻ Việt còn phải học thêm khi nào nói "xanh lá", khi nào nói "xanh dương".
Lớp thứ nhất: khám phá màu bằng tay và mắt
Trước khi học tên, trẻ cần được chơi với màu. Màu ngón tay, màu nước, sáp, giấy màu cho trẻ thấy màu thay đổi theo cách dùng: màu nước loang trên giấy ướt, sáp tô mạnh thì đậm, tô nhẹ thì nhạt, hai màu chồng lên nhau tạo màu thứ ba. Những phát hiện này khiến màu trở thành thứ sống động, không phải một danh sách để thuộc.
Ở giai đoạn này, giáo viên chọn bảng màu ít nhưng tươi, khoảng hai, ba màu mỗi buổi, để trẻ không bị rối và thấy rõ từng màu. Những hoạt động như in bàn tay, chấm màu bằng tăm bông, nhỏ màu nước bằng ống nhỏ giọt lên giấy thấm vừa vui vừa cho trẻ quan sát màu loang, màu gặp nhau.
Người lớn mô tả điều trẻ đang làm bằng ngôn ngữ màu một cách tự nhiên: "màu vàng đang chạy sang chỗ màu xanh rồi", "chỗ này con tô đậm quá". Không đố, không kiểm tra; trẻ chỉ cần được nghe từ ngữ màu gắn với trải nghiệm thật nhiều lần.
Lớp thứ hai: gọi tên màu tự nhiên
Khi trẻ đã quen chơi với màu, việc học tên màu diễn ra dễ hơn nếu người lớn dùng tên màu như một tính từ đi kèm đồ vật: "đưa mẹ cái cốc màu đỏ", "con muốn cái áo xanh hay áo vàng", thay vì chỉ hỏi "đây là màu gì". Cách nói này giúp trẻ hiểu tên màu là thuộc tính của đồ vật.
Bắt đầu với vài màu tương phản rõ, như đỏ, vàng, xanh dương, rồi thêm dần. Trong lớp vẽ, giáo viên mời trẻ chọn màu bằng tên: "con lấy màu nào cho ông mặt trời?". Nếu trẻ gọi sai, người lớn nhắc lại đúng một cách nhẹ nhàng, không chỉnh sửa gắt: "à, con lấy màu cam, màu cam giống quả cam nhỉ".
Hoạt động tìm màu quanh lớp, đi dạo tìm "những thứ màu vàng" trong sân, phân loại giấy vụn theo màu là những hoạt động vừa vui vừa củng cố. Không cần vội; đến khoảng năm tuổi, phần lớn trẻ gọi đúng các màu thông dụng. Trẻ nào vẫn nhầm lẫn kéo dài giữa một số cặp màu nhất định, như đỏ và xanh lá, có thể cần được kiểm tra thị lực màu.
Lớp thứ ba: pha màu — trẻ tự khám phá màu mới
Pha màu là một trong những hoạt động mỹ thuật trẻ mầm non thích nhất, vì nó giống như phép màu. Trong mỹ thuật cho trẻ, người ta thường dùng ba màu gốc đỏ, vàng, xanh dương làm điểm xuất phát.
| Pha | Kết quả | Gợi ý hoạt động |
|---|---|---|
| Vàng + xanh dương | Xanh lá | Vẽ cây, lá; cho trẻ tự trộn trên đĩa giấy và đặt tên cho màu mình pha |
| Đỏ + vàng | Cam | Vẽ quả cam, hoàng hôn; so sánh cam nhiều đỏ và cam nhiều vàng |
| Đỏ + xanh dương | Tím | Vẽ hoa, quả nho; thường ra tím đục, là dịp nói về màu không như mong đợi |
| Màu + trắng | Màu nhạt hơn | Làm dải màu từ đậm đến nhạt, gọi là "màu sáng dần" |
| Trộn quá nhiều màu | Nâu, xám đục | Không phải lỗi: hỏi trẻ màu này giống gì (đất, đá, thân cây) |
Trong khoa học về màu, cách phân chia màu gốc còn phụ thuộc vào ánh sáng hay sắc tố, và máy in dùng những màu khác. Với trẻ mầm non, ba màu đỏ, vàng, xanh dương chỉ là điểm xuất phát thuận tiện để khám phá, không phải định luật cần học thuộc.
Khi pha màu, giáo viên cho trẻ dùng một lượng nhỏ trên đĩa giấy hoặc khay, một cọ cho mỗi màu hoặc rửa cọ giữa các lần. Kết quả "hỏng" như nâu đục cũng được đón nhận như một khám phá.
Màu sáng, màu tối và cảm nhận màu
Khi trẻ lớn hơn, khoảng năm, sáu tuổi, giáo viên có thể giới thiệu ý niệm màu sáng và màu tối bằng cách thêm trắng hoặc thêm một chút đen vào một màu. Trẻ làm một dải màu từ nhạt đến đậm và thấy cùng một màu có thể có nhiều "giọng" khác nhau. Đây là nền cho cảm nhận màu tinh hơn sau này.
Cảm nhận màu cũng có thể được gợi qua trò chuyện. Giáo viên cho trẻ xem hai bức tranh của hoạ sĩ, một bức nhiều màu đỏ, cam, vàng và một bức nhiều màu xanh, tím, rồi hỏi: "bức nào làm con thấy ấm, bức nào làm con thấy mát?", "nếu bức tranh này là một bài hát, nó sẽ là bài hát vui hay buồn?". Không có câu trả lời đúng; điều quan trọng là trẻ được nói về cảm giác.
Cần lưu ý rằng mối liên hệ giữa màu và cảm xúc phần lớn mang tính văn hoá và cá nhân. Không nên dạy trẻ những công thức cứng như "đỏ là giận", "đen là buồn", và càng không nên đọc tâm lý của trẻ qua màu trẻ chọn. Một bé vẽ nhiều màu đen có thể chỉ vì thích màu ấy hôm đó.
Hoạt động học màu theo độ tuổi
Danh sách dưới gợi ý những hoạt động phù hợp với từng nhóm tuổi, dùng được ở lớp mỹ thuật lẫn ở nhà.
- 2–3 tuổi: màu ngón tay với hai màu; in bàn tay; tô sáp to trên giấy khổ lớn; người lớn gọi tên màu tự nhiên khi chơi.
- 3–4 tuổi: phân loại đồ vật theo màu; vẽ với một màu chủ đạo; nhỏ màu nước lên giấy thấm; đi tìm màu quanh lớp.
- 4–5 tuổi: pha hai màu thành màu mới; vẽ tranh chỉ với màu nóng hoặc chỉ với màu lạnh; cắt dán giấy màu theo chủ đề.
- 5–6 tuổi: làm dải màu nhạt – đậm; so sánh tranh hoạ sĩ dùng màu khác nhau; tự chọn bảng màu cho tranh theo cảm xúc muốn thể hiện.
Ở mọi độ tuổi, nguyên tắc chung là học qua làm, gọi tên màu tự nhiên, và đón nhận mọi kết quả. Một bức tranh với cây tím, trời đỏ không phải là sai màu; đó là lựa chọn của trẻ, và có thể là khởi đầu cho một câu chuyện thú vị.
Những lỗi hay gặp khi dạy màu cho trẻ nhỏ
Dạy tên màu như dạy thuộc lòng. Giơ thẻ và hỏi "màu gì đây" nhiều lần trong ngày dễ biến màu thành bài kiểm tra. Trẻ có thể trả lời đúng với tấm thẻ mà vẫn lúng túng khi gặp cùng màu ấy trên chiếc áo. Tên màu gắn với nhiều đồ vật thật trong lúc chơi bền hơn nhiều.
Đưa quá nhiều màu cùng lúc. Hộp sáp hai mươi bốn màu trông hấp dẫn với người lớn, nhưng với trẻ ba tuổi, nhiều màu gần giống nhau khiến trẻ khó phân biệt và khó gọi tên. Bắt đầu với ít màu tương phản rồi thêm dần là cách chắc chắn hơn.
Sửa màu trong tranh của trẻ. Câu như "lá cây phải màu xanh chứ" dạy trẻ một quy tắc về thực tế nhưng đồng thời nói với trẻ rằng lựa chọn của mình là sai. Ở lớp mỹ thuật, màu trong tranh là lựa chọn biểu đạt; việc học màu thật của đồ vật có thể diễn ra trong những hoạt động khác như quan sát, phân loại.
Sợ bẩn nên không cho pha màu. Pha màu là hoạt động khiến trẻ thật sự hiểu màu, chứ không chỉ thuộc tên. Với chuẩn bị đơn giản như đĩa giấy, áo choàng, khăn ướt, phần bẩn hoàn toàn kiểm soát được, còn điều trẻ học được thì rất lớn.
Khi nào cần để ý đến khả năng nhìn màu
Một tỷ lệ nhỏ trẻ em có khiếm khuyết nhìn màu, phổ biến nhất là khó phân biệt một số sắc đỏ và xanh lá, và tình trạng này gặp ở bé trai nhiều hơn bé gái vì liên quan đến di truyền. Trẻ có khiếm khuyết nhìn màu vẫn vẽ, vẫn thưởng thức màu, chỉ là nhìn một số màu khác người khác.
Những dấu hiệu có thể gợi ý: trẻ đã lớn, đã gọi đúng nhiều màu khác nhưng nhầm lẫn kéo dài và nhất quán giữa đỏ với xanh lá hoặc nâu, hay chọn màu "lạ" một cách đều đặn cho những vật quen như lá cây. Khi thấy những dấu hiệu này, giáo viên báo cho gia đình để đưa trẻ đi khám mắt, không tự kết luận.
Trong lớp mỹ thuật, trẻ có khiếm khuyết nhìn màu cần được hỗ trợ tế nhị: ghi tên màu trên hộp, không chế giễu khi trẻ chọn màu khác thường, và nhấn mạnh rằng trong mỹ thuật không có màu nào là sai.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi vẫn gọi sai tên màu, có phải chậm không?
Không nhất thiết. Gọi tên màu là việc học từ ngữ khá khó với trẻ nhỏ, nhiều trẻ ba tuổi vẫn nhầm lẫn. Đến khoảng năm tuổi, phần lớn trẻ gọi đúng các màu thông dụng. Nếu trẻ lớn hơn vẫn nhầm nhất quán giữa một số cặp màu, nên cho trẻ đi khám mắt.
Có nên dùng thẻ màu để dạy trẻ không?
Thẻ màu có thể dùng thỉnh thoảng, nhưng hiệu quả hơn là gọi tên màu tự nhiên trong lúc vẽ, chơi và sinh hoạt. Trẻ học tốt khi tên màu gắn với nhiều đồ vật và trải nghiệm thật, không chỉ với một tấm thẻ.
Pha màu cho trẻ mầm non có bẩn quá không?
Có thể hạn chế bằng cách dùng lượng màu nhỏ, đĩa giấy hoặc khay, áo choàng, giấy lót bàn, khăn ướt. Một ít bẩn là một phần của trải nghiệm. Pha màu cũng có thể làm sạch hơn bằng túi zip chứa hai màu để trẻ bóp trộn từ bên ngoài.
Con hay tô màu "lạ" như cây màu tím, có nên sửa không?
Không cần sửa. Ở tuổi mầm non, trẻ thường chọn màu theo sở thích và cảm xúc, chưa theo màu thật. Có thể hỏi con vì sao chọn màu ấy, thường sẽ nghe được một câu chuyện thú vị. Màu theo thực tế sẽ đến tự nhiên khi trẻ lớn.
Màu trẻ chọn có nói lên tâm trạng của trẻ không?
Không nên đọc tâm lý trẻ qua màu trẻ chọn. Trẻ chọn màu vì nhiều lý do: màu có sẵn gần tay, màu yêu thích, màu bạn đang dùng. Nếu lo lắng về cảm xúc của trẻ, hãy trò chuyện và quan sát hành vi hằng ngày, và hỏi ý kiến chuyên gia khi cần.
Nên bắt đầu với những màu nào?
Thường bắt đầu với vài màu tươi, tương phản rõ như đỏ, vàng, xanh dương, rồi thêm xanh lá, cam, tím, trắng, đen. Mỗi buổi chỉ cần hai, ba màu để trẻ thấy rõ từng màu và dễ khám phá khi pha.
