Trẻ nhỏ cần chạy nhảy để học tốt hơn vì ở tuổi mầm non, vận động và nhận thức phát triển gắn liền với nhau: trẻ hiểu thế giới qua cơ thể (khái niệm trên dưới, nhanh chậm, xa gần), những vùng não điều khiển vận động cũng tham gia vào chú ý và lập kế hoạch, và sau khi được vận động, nhiều trẻ chú ý và kiềm chế tốt hơn. Bắt trẻ ngồi yên lâu không làm trẻ học tốt hơn; cho trẻ vận động có chủ đích mới làm được điều đó.
Tuy vậy, cũng cần tỉnh táo với những lời hứa kiểu "bài tập kích hoạt não" hay "vận động giúp tăng IQ". Bài này đi qua cơ chế được hiểu khá rõ, những bằng chứng mạnh và chỗ còn hạn chế, và gợi ý cách lồng vận động vào ngày học ở trường lẫn ở nhà cho trẻ 3–6 tuổi.
Cơ thể là công cụ học đầu tiên
Jean Piaget gọi hai năm đầu đời là giai đoạn cảm giác – vận động: trẻ hiểu thế giới bằng cách nắm, ném, bò, nếm. Sau giai đoạn ấy, vận động không mất vai trò mà tiếp tục là nền cho tư duy. Một trẻ bốn tuổi hiểu "dưới gầm bàn" rõ nhất khi tự chui xuống gầm bàn; hiểu "nhiều hơn" khi tự bê hai giỏ đồ nặng nhẹ khác nhau; hiểu "nhanh" khi tự chạy và cảm thấy gió.
Những khái niệm không gian và số lượng này là nền của toán học sau này. Nhiều hoạt động trong lớp toán tư duy mầm non vì thế cho trẻ đứng dậy: nhảy theo số bước, xếp hàng theo chiều cao, đi tìm đồ vật theo chỉ dẫn "bên trái", "phía sau". Ngôn ngữ cũng gắn với vận động: trẻ học động từ (nhảy, lăn, bò, xoay) nhanh nhất khi được làm chính động tác ấy.
Ở lớp năng khiếu, mỗi bộ môn đều có thành phần vận động. Vẽ cần vận động tinh của bàn tay; đàn cần ngón tay độc lập; dance và Vovinam là vận động toàn thân; catwalk cần tư thế và nhịp bước. Trẻ được vận động phong phú có thêm nhiều "chất liệu cơ thể" để hiểu các khái niệm trừu tượng về sau.
Vận động và chú ý dùng chung một số "bộ máy"
Năm 2000, Adele Diamond công bố trên tạp chí Child Development một bài tổng quan được trích dẫn rộng rãi, lập luận rằng phát triển vận động và phát triển nhận thức đan xen chặt chẽ hơn người ta từng nghĩ. Tiểu não, vốn được biết là vùng điều phối vận động, cũng tham gia vào một số chức năng nhận thức; vỏ não trước trán, trung tâm của chức năng điều hành, cũng hoạt động mạnh khi ta học một chuỗi động tác mới. Hai vùng này có kết nối với nhau và đều phát triển kéo dài qua thời thơ ấu.
Hàm ý thực tế là: những vận động đòi hỏi suy nghĩ như học một bài nhảy mới, nhớ thứ tự thế võ, dừng đúng lúc khi nghe hiệu lệnh không chỉ rèn cơ bắp. Chúng huy động chính những bộ máy mà trẻ dùng khi tập trung vào bài học. Ngược lại, vận động lặp đi lặp lại đã thuần thục (chạy vòng quanh sân) tốt cho thể lực nhưng ít thách thức nhận thức hơn.
Điều này cũng giải thích vì sao trẻ có vấn đề về phối hợp vận động đôi khi cũng gặp khó ở việc tổ chức, lập kế hoạch, dù không phải lúc nào cũng vậy. Với giáo viên năng khiếu, đây là lời nhắc đừng xem lớp vận động là "phần phụ" bên cạnh các lớp tư duy: một chuỗi động tác dance mà trẻ phải tự nhớ, tự sắp xếp là bài tập lập kế hoạch thật sự.
Ở trẻ khó ngồi yên, có một hiện tượng nhiều giáo viên đã thấy: sau vài phút vận động mạnh, trẻ ngồi xuống chú ý tốt hơn. Điều này phù hợp với các nghiên cứu ở trẻ tuổi học đường cho thấy những quãng vận động ngắn trong giờ học có thể cải thiện hành vi tập trung ngay sau đó, dù mức độ khác nhau giữa các nghiên cứu.
Các loại vận động trong lớp năng khiếu và điều chúng rèn
Vận động không phải một khối đồng nhất. Bảng sau phân loại những kiểu vận động trẻ gặp trong lớp năng khiếu mầm non, cùng phần nhận thức đi kèm:
| Loại vận động | Ví dụ trong lớp | Điều đi kèm về nhận thức |
|---|---|---|
| Vận động thô | Chạy, nhảy lò cò, bò qua đường hầm ở lớp dance, Vovinam | Nhận biết không gian, lập kế hoạch đường đi |
| Thăng bằng | Đứng một chân, đi trên vạch, tư thế tấn | Tập trung, điều chỉnh liên tục |
| Vận động tinh | Cầm cọ, xé giấy, bấm phím đàn, xếp hạt | Phối hợp mắt tay, kiên trì |
| Vận động theo nhịp | Vỗ tay, bước theo nhạc, gõ trống | Dự đoán thời điểm, chú ý thính giác |
| Vận động theo chuỗi | Bài nhảy nhiều bước, chuỗi thế võ | Trí nhớ làm việc, ghi nhớ trình tự |
| Vận động có hiệu lệnh | Dừng khi tắt nhạc, đổi hướng khi nghe trống | Kiểm soát ức chế, linh hoạt |
Một buổi dance hay Vovinam tốt cho trẻ mầm non thường đi qua nhiều ô trong bảng. Ba mẹ nhìn bảng sẽ thấy vì sao một lớp "chỉ chạy nhảy" vẫn có thể rất có ích cho việc học, nếu được thiết kế có chủ đích.
Bằng chứng đến đâu, và những gì nên dè chừng
Phần chắc chắn nhất là lợi ích sức khoẻ: trẻ vận động đủ có tim mạch, xương, cân nặng, giấc ngủ tốt hơn, đây là cơ sở cho các khuyến cáo quốc tế. Ở người lớn và động vật, các nhà khoa học đã ghi nhận vận động làm tăng một số chất hỗ trợ sự phát triển của tế bào thần kinh; những phát hiện này giải thích phần nào cơ chế, nhưng phần lớn đến từ thí nghiệm trên chuột, không nên chuyển thẳng thành lời hứa cho trẻ.
Về tác động lên nhận thức ở trẻ em, phần lớn các thử nghiệm có đối chứng được làm với trẻ tuổi tiểu học. Chẳng hạn chương trình FITKids do nhóm Charles Hillman ở Đại học Illinois thực hiện, công bố năm 2014 trên tạp chí Pediatrics, ghi nhận trẻ 8–9 tuổi tham gia chương trình vận động sau giờ học trong một năm học cải thiện một số chỉ số chức năng điều hành so với nhóm chờ. Ở tuổi mầm non, bằng chứng còn ít hơn và không đồng nhất.
Cũng cần cảnh giác với những chương trình thương mại bán "bài tập kích hoạt não" với lời giải thích như "kết nối hai bán cầu não" hay "mở khoá tiềm năng". Các tổng quan độc lập không tìm thấy cơ sở cho những tuyên bố ấy. Vận động tốt cho trẻ vì những lý do đơn giản và chắc chắn hơn nhiều: trẻ khoẻ hơn, ngủ ngon hơn, vui hơn, và học được qua cơ thể mình.
Trẻ cần vận động bao nhiêu, và thực tế ở thành phố
Khuyến cáo năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới về vận động, ít vận động và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi đặt mục tiêu cho trẻ 3–4 tuổi là tổng cộng khoảng ba giờ vận động mỗi ngày, trải đều nhiều mức độ, trong đó có một giờ vận động khá mạnh, đồng thời khuyên không để trẻ bị giữ một chỗ (ngồi xe đẩy, ghế ăn) quá một giờ liền. Ba giờ nghe nhiều, nhưng nó tính cả những lúc trẻ đi lại, leo lên ghế, chơi đuổi bắt trong nhà.
Ở đô thị, đạt mức ấy không dễ. Trẻ đi học bằng xe máy, ô tô; trường nhiều khi sân hẹp; về nhà lại ở căn hộ; buổi tối gia đình mệt, màn hình dễ thành lựa chọn. Lớp dance, Vovinam trong trường mầm non là một cách bù đắp, nhưng chỉ là một phần nhỏ của con số trong khuyến cáo.
Vì vậy, nhìn vận động như một phần của cả ngày chứ không phải một lớp học. Đi bộ đoạn ngắn thay vì chở tận cổng, cho con tự leo cầu thang, chơi vận động mười phút trước giờ tắm, cuối tuần ra công viên: cộng dồn lại, những việc nhỏ này quan trọng không kém lớp năng khiếu.
An toàn trước, rồi mới đến thử thách
Vận động có ích nhất khi trẻ được thử thách vừa sức, mà muốn thử thách thì trước hết phải an toàn. Với lớp dance và Vovinam mầm non, các giáo viên có kinh nghiệm thường chú ý vài điểm: sàn tập không trơn, có thảm ở khu vực tập ngã; trẻ đi chân trần hoặc giày mềm vừa chân; khoảng cách giữa các trẻ đủ rộng để vung tay không chạm bạn; nước uống trong tầm tay; phòng đủ thoáng, nhất là trong những tháng nóng.
Khởi động là phần không được bỏ qua dù trẻ nhỏ có vẻ "lúc nào cũng sẵn sàng". Với trẻ mầm non, khởi động không cần là các bài giãn cơ kiểu người lớn mà là những vận động nhẹ tăng dần: đi chậm, đi nhanh, xoay khớp tay chân qua hình ảnh như cối xay gió, con mèo vươn mình. Cuối buổi có phần thả lỏng để nhịp tim và cảm xúc hạ xuống. Không ép trẻ uốn dẻo, xoạc chân hay giữ tư thế khó quá lâu; cơ thể trẻ đang lớn cần được tôn trọng giới hạn.
Ở nhà, an toàn cũng đơn giản: dọn bớt đồ có cạnh sắc khỏi khu vực con chạy nhảy, dùng nệm cũ làm chỗ lộn nhào, ở gần khi con thử leo trèo cao hơn thường lệ. Khi môi trường đã an toàn, người lớn có thể bớt câu "cẩn thận" lặp đi lặp lại, để con tự tin khám phá khả năng cơ thể mình.
Lồng vận động vào ngày học: gợi ý cho giáo viên và ba mẹ
Không cần thêm lớp mới để trẻ vận động nhiều hơn. Có thể lồng vận động vào những việc đang làm:
- Trong lớp toán tư duy, cho trẻ nhảy theo số, đi tìm đồ vật theo hình, xếp hàng theo quy luật thay vì chỉ thao tác trên bàn.
- Trong lớp vẽ, thỉnh thoảng vẽ trên khổ giấy lớn dán tường hoặc trải sàn để trẻ dùng cả cánh tay, cả cơ thể.
- Chèn quãng vận động ngắn vài phút giữa các hoạt động ngồi: vươn vai như cây lớn, nhảy như ếch, đứng im như tượng.
- Dùng bài hát có động tác khi chuyển hoạt động, khi xếp hàng, khi chờ đợi.
- Ở nhà, biến việc nhà thành vận động: bê đồ chơi về chỗ, lau bàn, tưới cây bằng bình nhỏ.
- Dành một khoảng trong nhà an toàn để con được lăn, bò, nhảy mà không bị nhắc "ngồi yên đi".
Điều cốt lõi là thay đổi cách nhìn: trẻ ngọ nguậy không phải là trẻ không học, và trẻ ngồi yên không chắc đang học. Với trẻ mầm non, được vận động là điều kiện để học, chứ không phải phần thưởng sau khi học xong.
Câu hỏi thường gặp
Con hiếu động quá, có nên cho học thêm lớp vận động để "xả năng lượng" không?
Lớp vận động có cấu trúc như dance, Vovinam có thể giúp trẻ hiếu động vừa được vận động, vừa tập kiểm soát qua hiệu lệnh và luật lớp. Nhưng nên nhìn vào tổng lượng vận động cả ngày: nhiều trẻ hiếu động chỉ đơn giản là chưa được vận động đủ.
Vận động ngay trước giờ học có làm trẻ quá phấn khích không?
Vận động mạnh rồi chuyển đột ngột sang ngồi yên có thể khó với trẻ nhỏ. Giáo viên thường kết thúc phần vận động bằng động tác chậm, thả lỏng, vài nhịp thở để hạ nhiệt trước khi vào hoạt động tĩnh. Cách chuyển tiếp quan trọng ngang với bản thân vận động.
Con chậm vận động hơn bạn, có ảnh hưởng tới việc học không?
Trẻ phát triển vận động theo nhịp khác nhau và phần lớn bắt kịp theo thời gian. Nếu con chậm rõ so với bạn cùng tuổi ở nhiều kỹ năng, hay vấp ngã, khó cầm nắm, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp.
Bài tập vận động trên mạng quảng cáo giúp trẻ thông minh có nên theo không?
Các hoạt động vận động vui, an toàn thì đều có ích cho trẻ, nhưng những lời hứa kiểu kích hoạt não, tăng chỉ số thông minh không có cơ sở vững. Ba mẹ cứ cho con vận động vì sức khoẻ và niềm vui, không cần mua chương trình đặc biệt.
Vận động tinh hay vận động thô quan trọng hơn cho trẻ mầm non?
Cả hai đều cần và hỗ trợ lẫn nhau. Vận động thô giúp ổn định thân người, vai, cánh tay, làm nền cho vận động tinh của bàn tay. Một trẻ ngồi chưa vững sẽ khó cầm bút khéo. Vì thế không nên bỏ chạy nhảy để dồn sức cho tô vẽ, viết.
