Chơi tự do và nghỉ ngơi không phải là "thời gian trống" giữa các hoạt động có ích, mà là một phần cốt lõi của sự phát triển: khi chơi tự do, trẻ tự đặt mục tiêu, tự thương lượng với bạn, tự giải quyết vấn đề và tưởng tượng; khi ngủ và nghỉ, não bộ củng cố những gì đã học. Một lịch năng khiếu dày đến mức lấn mất hai thứ này có thể làm hại đúng những năng lực mà lớp năng khiếu muốn nuôi.
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trong báo cáo lâm sàng "The Power of Play" năm 2018, khuyến nghị bác sĩ nhi khoa chủ động nhắc ba mẹ về vai trò của chơi, như một phần của việc chăm sóc sức khoẻ trẻ. Bài này giải thích chơi tự do khác hoạt động có hướng dẫn ở đâu, nó nuôi những gì, giấc ngủ cần bao nhiêu, và những dấu hiệu cho thấy lịch của con đang quá tải, nhìn từ phía phát triển của trẻ chứ không từ phía đếm số lớp.
Chơi tự do khác hoạt động có hướng dẫn ở đâu
Lớp năng khiếu, dù vui đến đâu, vẫn là hoạt động do người lớn thiết kế: có mục tiêu, có trình tự, có người dẫn. Đó là điều tốt; trẻ cần được dẫn dắt để học những kỹ năng mà tự mình khó khám phá. Nhưng chơi tự do có những đặc điểm mà hoạt động có hướng dẫn không thể có: trẻ tự chọn chơi gì, chơi với ai, chơi bao lâu, theo luật nào, và có thể đổi luật bất cứ lúc nào.
Chính quyền tự quyết ấy tạo ra những bài học đặc biệt. Khi ba đứa trẻ cùng xây một "lâu đài" bằng gối, chúng phải tự thống nhất ai làm gì, xử lý khi lâu đài sập, tranh luận xem cửa đặt ở đâu. Không có người lớn đứng ra phân xử, trẻ phải dùng ngôn ngữ, thương lượng, nhượng bộ. Đó là bài tập về kỹ năng xã hội và chức năng điều hành mà không giáo án nào sắp đặt được hoàn toàn.
Các nhà nghiên cứu cũng phân biệt chơi tự do với "chơi có hướng dẫn", khi người lớn sắp đặt môi trường và gợi ý nhẹ nhưng trẻ vẫn dẫn dắt. Cả hai đều có giá trị. Điều đáng lo chỉ là khi gần như toàn bộ thời gian thức của trẻ do người lớn tổ chức, từ lớp chính tới lớp thêm, và trẻ hiếm khi có một khoảng thời gian thật sự là của mình.
Chơi tự do nuôi những gì
Bảng dưới gom những lợi ích của chơi tự do mà các tổng quan, trong đó có báo cáo của AAP năm 2018, thường nêu, kèm ví dụ cụ thể ở trẻ mầm non:
| Lĩnh vực | Trẻ làm gì khi chơi tự do | Năng lực được nuôi |
|---|---|---|
| Nhận thức | Thử xem nước chảy thế nào khi nghiêng chai, xếp khối cao đến khi đổ | Giải quyết vấn đề, suy luận nhân quả |
| Ngôn ngữ | Đóng vai bác sĩ, người bán hàng, kể chuyện cho búp bê | Vốn từ, kể chuyện, đối thoại |
| Xã hội | Thống nhất luật chơi, phân vai, cãi nhau rồi làm lành | Thương lượng, hợp tác, đồng cảm |
| Cảm xúc | Đóng vai đi tiêm, đi lạc rồi tìm được mẹ | Xử lý nỗi sợ, cảm giác làm chủ |
| Thể chất | Leo trèo, chạy đuổi, giữ thăng bằng trên gờ thấp | Vận động thô, đánh giá rủi ro |
| Tự chủ | Tự quyết định chơi gì, khi nào dừng | Động lực nội tại, tự điều chỉnh |
Nhiều lợi ích trong bảng trùng với mục tiêu của lớp năng khiếu: tự tin, tập trung, sáng tạo, kỹ năng xã hội. Điều đó cho thấy lớp năng khiếu và chơi tự do không cạnh tranh mà bổ sung cho nhau. Lớp năng khiếu cho trẻ kỹ năng và chất liệu mới; chơi tự do là nơi trẻ đem những thứ ấy ra dùng theo cách của mình.
Một đứa trẻ vừa học bài nhảy về con công ở lớp dance có thể về nhà tự dựng một "buổi biểu diễn" cho cả nhà xem, tự chọn nhạc, tự thêm động tác. Đó là lúc kỹ năng thành của riêng con.
Giấc ngủ và nghỉ ngơi: lúc não làm việc theo cách khác
Giấc ngủ không chỉ là lúc cơ thể nghỉ. Các nghiên cứu về trí nhớ cho thấy khi ngủ, não bộ củng cố những gì đã học trong ngày. Một số nghiên cứu trên trẻ mẫu giáo, chẳng hạn của nhóm Rebecca Spencer ở Đại học Massachusetts, ghi nhận trẻ nhớ bài học tốt hơn khi có ngủ trưa so với khi bị giữ thức. Thiếu ngủ thì ngược lại, ảnh hưởng tới sự chú ý, khả năng kiềm chế cảm xúc và hành vi.
Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM), trong khuyến nghị năm 2016 được AAP ủng hộ, đưa ra mức 10–13 giờ ngủ mỗi 24 giờ cho trẻ 3–5 tuổi, tính cả giấc ngủ ngày. Hướng dẫn của WHO năm 2019 cho trẻ 3–4 tuổi cũng nêu cùng khoảng ấy. Lịch học thêm buổi tối kéo dài, cộng thời gian di chuyển, có thể đẩy giờ ngủ muộn đi và khó bù lại vì giờ thức dậy buổi sáng cố định.
Nghỉ ngơi cũng không chỉ là ngủ. Những khoảng thời gian yên tĩnh, nằm nghe một bài hát, nhìn mây, ngồi trong lòng mẹ, giúp hệ thần kinh trẻ trở về cân bằng sau một ngày nhiều kích thích. Trẻ mầm non chưa tự biết mình mệt; người lớn phải đọc dấu hiệu thay con và chủ động tạo những khoảng lặng như vậy.
Dấu hiệu lịch hoạt động đang lấn chỗ chơi và nghỉ
Không có công thức chung về số giờ học thêm là vừa, vì mỗi trẻ một sức. Thay vì đếm, ba mẹ và giáo viên quan sát những dấu hiệu sau, nhất là khi chúng kéo dài nhiều tuần:
- Trẻ thường cáu gắt, khóc vì chuyện nhỏ vào buổi chiều tối, nhất là những ngày có lớp.
- Trẻ ngủ gật trên xe khi đi học thêm, hoặc khó dậy buổi sáng hơn trước.
- Trẻ không còn tự chơi, lúc rảnh chỉ đòi xem màn hình hoặc nằm một chỗ.
- Trẻ hay nói "con mệt", "con không muốn đi", kể cả với lớp từng rất thích.
- Giờ ăn bị dồn vội, bữa tối thường ăn trên xe hoặc muộn.
- Gia đình hiếm khi có một buổi chiều cuối tuần không có lịch gì.
Một hai dấu hiệu thoáng qua là chuyện bình thường. Khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện và kéo dài, đó là lúc nên nhìn lại toàn bộ lịch tuần của con, không chỉ riêng lớp năng khiếu, và trao đổi với giáo viên. Lớp năng khiếu tốt sẽ vui lòng góp ý, vì một trẻ quá tải cũng không học được gì trong lớp.
Chơi ngoài trời và những rủi ro vừa phải
Một phần quan trọng của chơi tự do diễn ra ngoài trời: chạy trên bãi cỏ, leo lên bậc thềm, đi thăng bằng trên mép bồn hoa, đào đất tìm giun. Ở đô thị như TP.HCM, nhiều trẻ mầm non dành phần lớn thời gian trong nhà, trong lớp có máy lạnh, trên xe. Khoảng thời gian ngoài trời bị thu hẹp không chỉ vì lịch học mà còn vì thiếu chỗ chơi và vì người lớn lo trẻ ngã, trẻ bẩn.
Các nhà nghiên cứu về chơi, như Ellen Sandseter ở Na Uy, mô tả khái niệm chơi có rủi ro: những hoạt động có chút cảm giác mạo hiểm như leo cao vừa phải, chạy nhanh, giữ thăng bằng. Qua đó trẻ học đánh giá rủi ro, biết giới hạn cơ thể mình, và vượt qua nỗi sợ theo nhịp của mình. Điều cần phân biệt là rủi ro vừa phải mà trẻ tự nhận ra và tự lựa chọn, với nguy hiểm thật như đường xe chạy, nước sâu, vật sắc mà trẻ không thể tự thấy; người lớn loại bỏ cái sau, còn cái trước thì để trẻ được thử.
Lớp Vovinam và dance có thể dạy trẻ cách ngã an toàn, cách giữ thăng bằng, nhưng chỉ thời gian chơi ngoài trời mới cho trẻ đủ cơ hội dùng những kỹ năng ấy trong muôn tình huống thật. Một buổi chiều ở công viên, vài lần ra sân chung cư, một chuyến về quê có ruộng vườn đều là những giờ học vận động mà không lớp nào thay được.
Buồn chán không phải kẻ thù
Nhiều ba mẹ cảm thấy có lỗi khi con kêu "con chán quá", và phản xạ đầu tiên là tìm ngay một hoạt động, một món đồ chơi, hoặc đưa điện thoại. Nhưng những khoảng buồn chán ngắn có giá trị riêng. Đó là lúc trẻ phải tự hỏi "mình muốn làm gì", một câu hỏi mà trẻ có lịch kín ít khi phải trả lời.
Một đứa trẻ quen được người lớn lấp đầy mọi khoảng trống sẽ khó tự khởi động khi không có ai sắp đặt. Ngược lại, trẻ có những khoảng thời gian tự do thường dần học cách tìm việc cho mình: lôi hộp bút màu ra, dựng nhà cho thú bông, ra ban công xem kiến. Những khoảnh khắc tự khởi động như vậy là nền tảng của sự chủ động và sáng tạo.
Người lớn có thể hỗ trợ bằng cách chuẩn bị môi trường thay vì lấp đầy thời gian: để sẵn vài món vật liệu mở trong tầm tay, cho con được ra sân, rồi lùi lại. Vài phút đầu con có thể than vãn; kiên nhẫn một chút, thường con sẽ tìm ra việc của mình.
Cân lịch tuần cho trẻ mầm non: vài nguyên tắc
Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng, giờ làm việc, khoảng cách đi lại khác nhau. Vài nguyên tắc sau giúp sắp lịch theo hướng tôn trọng nhu cầu phát triển của con:
- Giữ giấc ngủ làm mốc cố định. Xếp hoạt động sao cho giờ ngủ tối và giấc trưa không bị đẩy lùi thường xuyên.
- Mỗi ngày có thời gian chơi tự do. Không cần dài, nhưng là thời gian con quyết định, tốt nhất có lúc ở ngoài trời.
- Ưu tiên lớp con thật sự thích. Năng lực nền nảy nở trong hoạt động con hứng thú, không phải trong số lượng hoạt động.
- Tính cả thời gian di chuyển. Một lớp bốn mươi lăm phút cộng một giờ đi về là gần hai giờ của buổi chiều.
- Chừa ngày trống trong tuần. Ít nhất một buổi không có lịch để cả nhà chơi cùng hoặc con tự chơi.
- Xem lại theo mùa. Lịch hợp lý hồi đầu năm có thể không còn hợp khi con chuyển lớp, đổi giờ ngủ, hay gia đình bận hơn.
Lớp năng khiếu học ngay trong trường mầm non, như mô hình của hệ Global Star, có lợi thế là bớt thời gian di chuyển và giữ trẻ trong môi trường quen. Nhưng dù học ở đâu, nguyên tắc vẫn vậy: lớp học phục vụ sự phát triển của con, không phải ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Cho con chơi tự do thì người lớn có cần ngồi cạnh không?
Người lớn cần đảm bảo an toàn và có mặt khi con cần, nhưng không cần dẫn dắt. Có thể ngồi gần, quan sát, đáp lại khi con mời chơi cùng. Tránh liên tục đề xuất, sửa cách chơi hay biến giờ chơi thành giờ học.
Xem hoạt hình có tính là chơi tự do không?
Không. Xem màn hình là hoạt động tiếp nhận thụ động, trẻ không tự đặt mục tiêu, không vận động, không tương tác với bạn. Thời gian màn hình nên được tính riêng và giới hạn theo khuyến cáo cho lứa tuổi.
Con không chịu ngủ trưa nữa, có nên ép không?
Nhu cầu ngủ trưa giảm dần ở tuổi mẫu giáo lớn và khác nhau giữa các trẻ. Nếu con không ngủ nhưng buổi chiều vẫn vui vẻ, tỉnh táo, có thể thay bằng thời gian nghỉ yên tĩnh. Nếu con cáu gắt, mệt mỏi, nên giữ giấc trưa hoặc cho đi ngủ tối sớm hơn.
Học năng khiếu vào cuối tuần có làm mất thời gian chơi không?
Tuỳ cách sắp. Một lớp buổi sáng cuối tuần mà con thích, phần còn lại của ngày để gia đình chơi cùng, thường không gây quá tải. Điều cần tránh là cuối tuần kín lịch như ngày thường, khiến con không có ngày nào thật sự nghỉ.
Chơi tự do ngoài trời có cần đồ chơi đắt tiền không?
Không cần. Cát, nước, lá cây, sỏi, que gỗ, một khoảng sân rộng là đủ để trẻ chơi hàng giờ. Những vật liệu tự nhiên, không có công dụng định sẵn thường kích thích trí tưởng tượng hơn đồ chơi chỉ làm được một việc.
