Nhận xét tranh của trẻ mầm non mà không chấm điểm nghĩa là nói về chính bức tranh và quá trình vẽ, thay vì phán xét đẹp hay xấu: mô tả điều mình thấy ("con dùng rất nhiều màu xanh ở đây"), hỏi câu mở ("con kể cô nghe về bức tranh này nhé"), nhắc đến nỗ lực và lựa chọn cụ thể của trẻ, và lắng nghe câu chuyện trẻ kể. Cách nói này cho trẻ biết người lớn thật sự nhìn tranh mình, nuôi ngôn ngữ và tư duy, và giữ cho trẻ tự tin tiếp tục vẽ.
Câu "đẹp quá" là phản xạ của hầu hết người lớn khi trẻ đưa tranh. Nó không có hại gì lớn, nhưng nó kết thúc cuộc trò chuyện ngay khi vừa bắt đầu, và lặp lại mãi thì trở nên vô nghĩa với trẻ. Bài này trình bày vì sao các nhà giáo dục mỹ thuật khuyên đổi cách nhận xét, những câu hỏi cụ thể có thể dùng ngay, và cách áp dụng trong lớp học lẫn ở nhà.
Vì sao "đẹp quá" chưa đủ
Khi trẻ đưa tranh và người lớn nói "đẹp quá", trẻ nhận được một thông điệp: tranh được đánh giá theo đẹp hay không đẹp, và người lớn là người quyết định. Lâu dần, trẻ vẽ để được khen đẹp, và bắt đầu lo lắng khi không chắc tranh mình có "đẹp" không. Một số trẻ còn học cách chép lại những hình từng được khen để chắc chắn được khen tiếp.
Lời khen chung chung cũng không cho trẻ thông tin gì. Trẻ không biết điều gì trong tranh khiến người lớn thích, nên không biết phát triển tiếp theo hướng nào. Với những trẻ nhạy cảm, lời khen lặp lại cho mọi tranh dễ bị hiểu là người lớn không thật sự nhìn.
Các nghiên cứu của Carol Dweck và cộng sự về lời khen cho thấy khen năng lực có thể khiến trẻ ngại thử thách, còn khen nỗ lực và cách làm giúp trẻ bền bỉ hơn. Trong mỹ thuật, điều này có nghĩa là thay "con vẽ giỏi quá" bằng những câu nói về việc trẻ đã làm: thử màu mới, kiên nhẫn tô kín, nghĩ ra một chi tiết lạ.
Bốn cách nói thay cho lời khen chung
Mô tả điều mình thấy. "Con vẽ nhiều vòng tròn chồng lên nhau", "bầu trời của con có cả màu cam và màu tím", "những đường này đi rất mạnh". Mô tả cho trẻ biết người lớn nhìn kỹ, và cho trẻ thêm từ ngữ để nói về tranh.
Hỏi câu mở. "Con kể cô nghe về bức tranh này nhé", "chuyện gì đang xảy ra ở đây vậy con", "con muốn ai xem bức tranh này". Câu mở không có đúng sai, mời trẻ nói nhiều hơn một từ.
Nói về quá trình và lựa chọn. "Con đã thử pha màu xanh lá rồi đấy", "con chờ màu khô rồi mới vẽ tiếp, nên màu không bị lem", "con chọn giấy đen để sáp trắng nổi lên". Trẻ học rằng việc mình làm có ý nghĩa.
Nói về cảm xúc của chính mình. "Nhìn tranh này cô thấy vui vì có nhiều màu ấm", "cô thích chú mèo đang nhảy này". Người lớn chia sẻ cảm nhận như một người xem, không như một giám khảo.
Những câu nên tránh và câu thay thế
Một số câu người lớn nói theo thói quen có thể khiến trẻ thu mình, dù không có ý xấu.
| Câu nên tránh | Vì sao | Nên nói |
|---|---|---|
| "Con vẽ gì đây?" | Ngầm đòi tranh phải là một vật cụ thể; trẻ đang khám phá nét có thể lúng túng | "Con kể cô nghe về tranh này nhé" |
| "Sao cây lại màu tím?" | Nghe như chỉ ra lỗi sai | "Cây màu tím, cô chưa thấy bao giờ, kể cô nghe với" |
| "Vẽ lại cho đẹp hơn đi" | Phủ nhận công sức, khiến trẻ chán | "Con muốn thêm gì vào tranh không?" |
| "Bạn vẽ đẹp hơn con" | So sánh làm tổn thương, sinh ganh đua | Không so sánh; nói riêng về tranh của từng trẻ |
| "Để mẹ vẽ cho" | Trẻ hiểu tranh của người lớn mới đúng | "Con muốn vẽ thế nào, mẹ giữ giấy cho con nhé" |
Không cần nhớ hết. Chỉ cần nhớ một nguyên tắc: nói như một người tò mò muốn hiểu bức tranh, không như một người chấm bài.
Ba câu hỏi của phương pháp tư duy thị giác
Phương pháp Chiến lược tư duy thị giác, do nhà tâm lý học Abigail Housen và nhà giáo dục bảo tàng Philip Yenawine phát triển, được dùng rộng rãi trong các bảo tàng và trường học để giúp người xem, kể cả trẻ nhỏ, trò chuyện về tác phẩm nghệ thuật. Cốt lõi của phương pháp là ba câu hỏi mở rất đơn giản.
Câu thứ nhất: "Chuyện gì đang diễn ra trong bức tranh này?". Câu thứ hai: "Con thấy điều gì khiến con nói vậy?". Câu thứ ba: "Còn gì nữa mà mình có thể tìm thấy?". Người dẫn lắng nghe, nhắc lại ý của người nói bằng lời khác, chỉ vào chỗ trong tranh mà người nói nhắc đến, và nối các ý kiến với nhau mà không phán xét đúng sai.
Với lớp mầm non, ba câu hỏi này dùng được cho cả tranh của hoạ sĩ lẫn tranh của chính các bạn trong lớp. Câu hỏi thứ hai đặc biệt có giá trị: nó dạy trẻ dựa vào bằng chứng nhìn thấy để nói, một kỹ năng tư duy hữu ích trong mọi lĩnh vực. Trẻ năm, sáu tuổi thường rất hào hứng khi được hỏi "con thấy gì khiến con nói vậy".
Ghi lại lời trẻ: biến tranh thành câu chuyện
Một việc rất đơn giản mà hiệu quả là ghi lại lời trẻ kể về tranh, nguyên văn, ở mặt sau hoặc trên một mảnh giấy dán cạnh tranh. Trẻ thấy lời mình được trân trọng, ba mẹ hiểu tranh con hơn, và giáo viên có tư liệu quý cho hồ sơ phát triển.
Khi ghi, người lớn hỏi trẻ "con muốn cô viết gì về tranh này?" và viết đúng lời trẻ, không sửa câu cho "đúng ngữ pháp". Với trẻ nhỏ, câu chuyện có thể chỉ vài từ: "mẹ, mưa, ô". Với trẻ lớn, câu chuyện có thể dài, có nhân vật và diễn biến.
Đọc lại những dòng ghi chép này sau vài tháng, người lớn thường thấy rõ sự phát triển của ngôn ngữ và trí tưởng tượng của trẻ song song với sự phát triển hình vẽ. Đây cũng là một cầu nối tự nhiên giữa mỹ thuật và chuẩn bị đọc viết.
Nhận xét trong giờ chia sẻ của cả lớp
Giờ chia sẻ cuối buổi vẽ là lúc trẻ học nói về tranh của mình và nghe bạn nói. Giáo viên đặt quy tắc từ đầu: mỗi bạn được nói về tranh mình nếu muốn, các bạn khác lắng nghe, ai muốn nhận xét tranh bạn thì nói điều mình thích hoặc hỏi một câu.
Giáo viên làm mẫu cách nhận xét: "Cô thích cách bạn An vẽ những giọt mưa rơi chéo, trông như có gió", "Bạn Bình ơi, con chó trong tranh tên gì vậy?". Trẻ bắt chước cách nói này rất nhanh. Những câu chê bai được nhẹ nhàng chuyển hướng: "Mình thử tìm một điều mình thích trong tranh của bạn nhé".
Không phải trẻ nào cũng muốn chia sẻ trước lớp. Trẻ nhút nhát có thể chia sẻ riêng với giáo viên, hoặc chỉ cầm tranh đứng cạnh giáo viên trong khi giáo viên mô tả. Ép trẻ nói trước lớp khi chưa sẵn sàng dễ khiến trẻ gắn giờ vẽ với cảm giác căng thẳng.
Khi trẻ hỏi thẳng: "Con vẽ có đẹp không?"
Đến khoảng năm, sáu tuổi, nhiều trẻ bắt đầu hỏi thẳng người lớn câu này, thường kèm ánh mắt chờ đợi. Đây là lúc lời khuyên "đừng khen chung chung" dễ bị hiểu sai thành né tránh. Trẻ hỏi thì cần được trả lời thật, nhưng có thể trả lời theo cách giữ được sự tự tin và tò mò của trẻ.
Một cách là trả lời bằng cảm nhận cụ thể: "Cô thích bức tranh này, nhất là chỗ con vẽ những con sóng cuộn tròn, nhìn như biển đang có gió." Câu trả lời vừa khẳng định, vừa cho trẻ biết người lớn thích điều gì. Một cách khác là hỏi lại: "Con thấy chỗ nào con thích nhất?" — câu hỏi giúp trẻ tự đánh giá và nói về lựa chọn của mình, một năng lực quan trọng khi trẻ lớn lên.
Nếu trẻ tỏ ra thất vọng về tranh mình ("con vẽ xấu lắm"), người lớn không vội phủ nhận ("không, đẹp mà"), vì trẻ thường không tin. Thay vào đó, ghi nhận cảm xúc rồi hỏi trẻ muốn thay đổi điều gì: "Con thấy chưa giống ý con à? Con muốn con mèo trông thế nào?". Cuộc trò chuyện chuyển từ phán xét sang tìm cách, và trẻ học rằng một bức tranh chưa vừa ý là điểm bắt đầu, không phải thất bại.
Với những trẻ hay so sánh tranh mình với tranh bạn, giáo viên nhắc lại một điều đơn giản mà trẻ hiểu được: mỗi người vẽ một kiểu, và lớp mình thích xem nhiều kiểu khác nhau. Treo tranh của cả lớp cạnh nhau và cùng tìm điểm khác biệt thú vị giữa chúng là một cách nói điều đó bằng hành động.
Nhận xét theo từng độ tuổi
Với trẻ hai, ba tuổi, phần lớn tranh là khám phá nét và màu, nên nhận xét tốt nhất là mô tả hành động và cảm giác: "con vẽ vòng vòng mãi", "màu đỏ này mạnh quá", "con ấn bút mạnh nên nét đậm". Câu hỏi mở với trẻ nhỏ cần thật đơn giản, và người lớn nên chấp nhận câu trả lời một từ hay chỉ một cái chỉ tay.
Với trẻ bốn tuổi, khi tranh bắt đầu có hình và có tên, người lớn hỏi về nhân vật, về hành động: "bạn này đang làm gì", "con chó này đi đâu". Đây là tuổi trẻ thích được ghi lại lời kể, và thích nghe người lớn đọc to câu chuyện của mình.
Với trẻ năm, sáu tuổi, nhận xét có thể đi sâu hơn vào lựa chọn nghệ thuật: vì sao con chọn màu này cho bầu trời, con muốn người xem nhìn vào đâu trước, nếu vẽ lại con sẽ thêm gì. Trẻ ở tuổi này bắt đầu có khả năng nhìn lại tranh mình như một người xem, và những câu hỏi như vậy nuôi khả năng tự đánh giá mà không cần đến điểm số.
Ở mọi độ tuổi, giọng điệu quan trọng ngang lời nói. Một câu mô tả nói bằng giọng hờ hững vẫn kém một câu khen đơn giản nói bằng sự thích thú thật. Trẻ nhỏ đọc giọng nói và nét mặt người lớn rất giỏi, và nhận ra ngay khi người lớn chỉ khen cho xong.
Câu hỏi thường gặp
Khen tranh của con là đẹp có sai không?
Không sai, và một lời khen chân thành thỉnh thoảng là điều tốt. Chỉ là nếu lúc nào cũng chỉ có "đẹp quá", trẻ không biết người lớn thích điều gì và dễ vẽ để được khen. Kết hợp lời khen với mô tả cụ thể sẽ có giá trị hơn nhiều.
Con không chịu kể về tranh thì làm sao?
Không cần ép. Người lớn có thể tự mô tả điều mình thấy, rồi để một khoảng lặng. Nhiều trẻ sẽ tự thêm vào sau đó. Có những tranh chỉ là khám phá màu và nét, không có câu chuyện nào, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Có nên góp ý để con vẽ tốt hơn không?
Có thể góp ý về kỹ thuật khi trẻ đang gặp khó và muốn được giúp, ví dụ màu bị lem, giấy bị rách. Góp ý nên ở dạng gợi ý một cách làm, không phải sửa tranh. Về nội dung, bố cục, màu sắc, nên để trẻ tự quyết định.
Phương pháp tư duy thị giác có dùng được cho trẻ mầm non không?
Được, với điều chỉnh nhỏ: chọn tranh có nhiều chi tiết, rõ ràng, nhóm nhỏ, thời gian ngắn. Ba câu hỏi mở giúp trẻ quan sát kỹ, nói dựa trên những gì nhìn thấy và lắng nghe ý kiến bạn. Trẻ năm, sáu tuổi thường tham gia rất sôi nổi.
Trong lớp có trẻ chê tranh của bạn, giáo viên nên xử lý thế nào?
Giáo viên bình tĩnh chuyển hướng, mời trẻ tìm một điều mình thích trong tranh bạn, và nhắc quy tắc của lớp. Sau đó giáo viên trò chuyện riêng với trẻ về cảm xúc của bạn bị chê. Làm mẫu nhiều lần cách nhận xét tích cực giúp cả lớp dần quen.
