Lớp mỹ thuật mầm non không chỉ có vẽ: cắt dán, nặn và in hình là ba nhóm hoạt động tạo hình giúp trẻ đi từ đường nét sang mảng, khối và kết cấu, đồng thời luyện bàn tay theo những cách mà bút vẽ không làm được. Cắt dán luyện ngón tay qua xé, cắt, sắp xếp, và dạy trẻ về bố cục; nặn đưa trẻ vào thế giới ba chiều; in hình cho trẻ khám phá sự lặp lại, hoa văn và bất ngờ. Ba hoạt động này đặc biệt có ích với những trẻ chưa thích cầm bút.
Bài này đi qua từng nhóm hoạt động: chúng nuôi năng lực gì, trẻ ở tuổi nào làm được gì, cách tổ chức trong lớp, lưu ý an toàn, cùng vài hoạt động mẫu. Cuối bài là gợi ý nối các hoạt động tạo hình với nhau và với vẽ trong một chủ đề.
Vì sao cần nhiều hơn vẽ
Vẽ là một ngôn ngữ của mỹ thuật, nhưng không phải ngôn ngữ duy nhất. Trong chương trình mầm non, các hoạt động tạo hình thường gồm vẽ, nặn, cắt xé dán, in và xây dựng từ vật liệu. Mỗi hoạt động cho trẻ một cách nghĩ khác về hình: vẽ là đường nét trên mặt phẳng; cắt dán là những mảng có thể di chuyển, sắp xếp lại; nặn là khối có mặt trước mặt sau; in là dấu vết của một vật thật.
Đa dạng hoạt động cũng là đa dạng cửa vào. Một trẻ ngại vẽ vì sợ "vẽ xấu" có thể rất tự tin khi xé giấy dán thành bức tranh, vì xé giấy không có đúng sai. Một trẻ hiếu động khó ngồi vẽ lâu có thể say mê khi được bóp, đập, lăn đất nặn. Một trẻ mê quy luật thích in hình lặp lại thành hoa văn.
Về kỹ năng, các hoạt động tạo hình luyện bàn tay toàn diện hơn: xé giấy luyện sự phối hợp hai tay, cắt luyện ngón tay mở đóng nhịp nhàng, nặn luyện lực và cảm nhận, in luyện kiểm soát lực ấn. Tất cả đều chuẩn bị cho việc cầm bút viết sau này.
Cắt xé dán: từ xé tay đến cắt kéo
Với trẻ hai, ba tuổi, xé giấy bằng tay là bước đầu. Giấy mỏng như giấy báo, giấy màu mỏng dễ xé; trẻ xé thành mẩu, rồi dán lên giấy đã quét hồ. Kết quả là những bức tranh mảng màu tự do, có khi giáo viên gợi ý thành chủ đề như "cơn mưa giấy", "vườn hoa".
Kéo đến sau, thường bắt đầu khoảng ba tuổi với kéo đầu tròn dành cho trẻ. Kỹ năng cắt phát triển theo trình tự khá rõ: ban đầu là cắt nhát — một nhát cắt vào mép giấy hẹp; rồi cắt đứt một dải giấy; rồi cắt theo đường thẳng; rồi theo đường cong; khoảng năm, sáu tuổi nhiều trẻ cắt được hình đơn giản như hình tròn. Giáo viên nên chuẩn bị giấy cắt phù hợp từng bước: dải giấy hẹp, giấy dày vừa, có kẻ đường đậm.
Dán cũng là kỹ năng: quét hồ vừa đủ, đặt mảnh giấy, vuốt cho phẳng. Hồ khô dạng thỏi ít bẩn, hồ nước bám tốt hơn với giấy dày. Khi đã quen, trẻ có thể làm tranh cắt dán có chủ đề, kết hợp vẽ thêm chi tiết bằng bút.
Hoạ sĩ minh hoạ sách thiếu nhi Eric Carle nổi tiếng với kỹ thuật tự sơn màu lên giấy mỏng rồi cắt dán thành tranh. Đây là một hoạt động rất hợp với lớp mầm non: buổi đầu trẻ tô màu nước lên giấy, buổi sau cắt xé chính giấy ấy để dán thành con vật.
Nặn: làm quen với khối
Nặn đưa trẻ vào thế giới ba chiều. Với trẻ hai, ba tuổi, nặn chủ yếu là khám phá: bóp, đập, véo, chọc lỗ, lăn thành "con giun". Không cần sản phẩm. Trẻ bốn tuổi bắt đầu vo viên, lăn dài, ấn dẹt, ghép các phần lại thành con vật hay đồ ăn đơn giản. Trẻ năm, sáu tuổi có thể dựng được hình đứng vững, thêm chi tiết bằng que, kể chuyện bằng các nhân vật nặn.
Thử thách thú vị nhất của nặn là làm cho hình đứng được: con vật có bốn chân nhỏ thường đổ, trẻ phải nghĩ cách làm chân to hơn, hay cho con vật nằm. Đây là bài học về cân bằng và cấu trúc mà vẽ không có. Giáo viên gợi ý bằng câu hỏi thay vì sửa hộ: "Làm sao để chú voi không bị ngã nhỉ?".
Vật liệu thường dùng là đất nặn mềm dành cho trẻ, đất nặn bột tự làm, hoặc đất sét với lớp có điều kiện. Dụng cụ đơn giản: que gỗ, con lăn, khuôn, nắp chai. Sản phẩm nặn khó giữ lâu, nên chụp ảnh lại để lưu vào hồ sơ của trẻ.
In hình: lặp lại, hoa văn và bất ngờ
In là hoạt động mà trẻ mầm non rất thích vì kết quả luôn có phần bất ngờ: nhấc khuôn lên mới thấy hình. Những cách in đơn giản cho trẻ nhỏ gồm in bàn tay, ngón tay; in bằng rau củ cắt đôi như nửa quả ớt chuông, đầu bó cải, củ khoai tây khắc hình đơn giản do người lớn chuẩn bị; in lá cây; in bằng nắp chai, ống giấy, miếng xốp.
In giúp trẻ khám phá sự lặp lại và hoa văn: in một hình nhiều lần thành hàng, xen kẽ hai màu, xoay khuôn theo nhiều hướng. Đây là cầu nối tự nhiên sang toán tư duy, nơi trẻ học về quy luật. In cũng dạy kiểm soát lực: ấn nhẹ hình mờ, ấn mạnh màu lem; quét màu dày quá hình nhoè, mỏng quá hình đứt.
In còn là dịp kể cho trẻ về một nghề truyền thống của Việt Nam: tranh dân gian Đông Hồ ở Bắc Ninh được làm bằng ván khắc gỗ, in từng lớp màu lên giấy dó. Cho trẻ năm, sáu tuổi xem tranh gà, tranh lợn, rồi tự in hình con vật bằng khuôn xốp là một cách nối hoạt động mỹ thuật với văn hoá quen thuộc.
Hoạt động tạo hình theo độ tuổi
Bảng dưới gợi ý những hoạt động phù hợp với từng nhóm tuổi. Mỗi trẻ có nhịp riêng; giáo viên điều chỉnh theo lớp.
| Tuổi | Cắt xé dán | Nặn | In hình |
|---|---|---|---|
| 2–3 | Xé giấy mỏng, dán lên giấy đã quét hồ | Bóp, đập, chọc, lăn tự do | In bàn tay, ngón tay, bọt biển to |
| 3–4 | Cắt nhát dải giấy hẹp bằng kéo đầu tròn, dán theo chủ đề | Vo viên, lăn dài, ấn dẹt | In rau củ, nắp chai, lá cây |
| 4–5 | Cắt đường thẳng, đường cong đơn giản; tranh cắt dán kết hợp vẽ | Ghép các phần thành con vật, đồ vật | In hoa văn lặp lại, xen kẽ màu |
| 5–6 | Cắt hình đơn giản; cắt dán giấy tự tô màu | Dựng hình đứng vững, thêm chi tiết bằng que | Khuôn xốp tự khắc bằng bút chì, in nhiều màu |
Cột tuổi chỉ là gợi ý; một trẻ bốn tuổi chưa cắt được đường cong vẫn hoàn toàn bình thường. Điều quan trọng là mỗi trẻ được thử ở mức vừa sức và tiến dần lên.
An toàn và tổ chức lớp tạo hình
Hoạt động tạo hình có nhiều dụng cụ và vật liệu hơn vẽ, nên cần chuẩn bị kỹ hơn để trẻ tự do khám phá mà vẫn an toàn.
- Kéo: dùng kéo đầu tròn dành cho trẻ; dạy cách cầm, cách đưa kéo cho bạn (cầm lưỡi, đưa cán), không đi lại khi cầm kéo; giáo viên giám sát sát với trẻ mới tập.
- Vật nhỏ: hạt, cúc, giấy vụn nhỏ có thể gây hóc với trẻ dưới ba tuổi; chỉ dùng khi có giám sát chặt hoặc thay bằng vật lớn hơn.
- Rau củ để in: người lớn cắt, khắc trước; trẻ không dùng dao.
- Đất nặn tự làm: chứa nhiều muối, không để trẻ ăn, giữ xa thú nuôi; hỏi gia đình về dị ứng bột mì.
- Hồ dán, màu: loại dành cho trẻ em, không độc; rửa tay sau hoạt động.
- Tổ chức: mỗi bàn một khay vật liệu, chia nhóm nhỏ, có chỗ để sản phẩm khô, có thời gian dọn dẹp trong kế hoạch.
Với hoạt động nhiều bước như in nhiều màu, giáo viên có thể chia lớp thành các trạm: trạm quét màu, trạm in, trạm phơi. Trẻ luân phiên qua các trạm, đỡ chen chúc và học được trình tự.
Tạo hình từ vật liệu tái chế và thiên nhiên
Ngoài giấy, đất và màu, lớp tạo hình mầm non có thể dùng rất nhiều vật liệu sẵn có: hộp giấy, lõi giấy vệ sinh, nắp chai, vỏ hộp sữa đã rửa sạch, vải vụn, len, lá khô, cành nhỏ, sỏi, vỏ ốc. Những vật liệu này mời trẻ xây dựng và lắp ghép, một dạng tạo hình ba chiều khác với nặn: trẻ phải nghĩ cách nối, cách dán, cách làm cho đứng vững.
Một góc vật liệu tái chế được sắp xếp gọn gàng theo loại, đặt ở tầm tay trẻ, có thể trở thành nơi trẻ tự nghĩ ra những công trình riêng: con robot từ hộp giấy, chiếc thuyền từ vỏ hộp sữa, bức tranh lá cây. Cần kiểm tra vật liệu sạch, không có cạnh sắc, không có vật quá nhỏ với trẻ dưới ba tuổi.
Vật liệu thiên nhiên còn gắn hoạt động tạo hình với giờ đi dạo, quan sát: trẻ nhặt lá rụng, cành khô, hạt cây ở sân trường rồi dùng chúng làm tranh. Trẻ học về màu, hình, kết cấu của tự nhiên trong lúc làm mỹ thuật.
Nối tạo hình với vẽ trong một chủ đề
Các hoạt động tạo hình phát huy tốt nhất khi được nối với nhau trong một chủ đề kéo dài vài buổi. Ví dụ chủ đề "Dưới đáy biển" cho trẻ năm tuổi: buổi đầu vẽ quan sát vỏ ốc, vỏ sò thật; buổi hai tô màu nước loang lên giấy làm nước biển; buổi ba cắt xé giấy màu dán thành cá, rong; buổi bốn in hình bong bóng bằng nắp chai và nặn những con cua nhỏ đặt lên tranh. Cuối chủ đề, cả lớp có một bức tranh biển chung nhiều lớp chất liệu.
Cách làm theo chủ đề giúp trẻ thấy mỗi kỹ thuật là một công cụ để thể hiện ý tưởng, và giúp trẻ đi sâu vào một đề tài thay vì mỗi buổi một thứ rời rạc. Nó cũng tạo ra sản phẩm chung, nơi mỗi trẻ góp phần của mình — một trải nghiệm hợp tác quý ở tuổi mầm non.
Ba mẹ có thể tiếp nối ở nhà bằng những vật liệu sẵn có: giấy báo cũ để xé dán, hộp giấy để làm nhà, lá cây để in, bột để làm đất nặn. Mỹ thuật cho trẻ nhỏ không cần đồ đắt tiền; cần thời gian, không gian và người lớn sẵn lòng cho con làm bẩn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì trẻ dùng kéo được?
Nhiều trẻ bắt đầu tập cắt nhát bằng kéo đầu tròn dành cho trẻ từ khoảng ba tuổi, có người lớn giám sát. Kỹ năng cắt theo đường thẳng, đường cong phát triển dần đến năm, sáu tuổi. Trước đó, xé giấy bằng tay là cách tốt để luyện phối hợp hai tay.
Con không thích vẽ nhưng rất thích nặn, có nên cho học lớp mỹ thuật không?
Có. Lớp mỹ thuật mầm non tốt có nhiều hoạt động tạo hình, không chỉ vẽ. Thích nặn là một cửa vào mỹ thuật rất tốt; nhiều trẻ dần thích vẽ hơn khi được vẽ những thứ mình đã nặn, hoặc vẽ trang trí cho sản phẩm nặn.
In rau củ có lãng phí thực phẩm không?
Có thể dùng những phần rau củ thường bỏ đi như gốc cải, đầu cần tây, phần cuống ớt chuông, hay củ khoai đã mọc mầm. Cũng có thể thay bằng nắp chai, ống giấy, miếng xốp, lá cây rụng. Hoạt động vẫn giữ nguyên giá trị.
Sản phẩm nặn và cắt dán khó giữ, làm sao lưu lại?
Chụp ảnh sản phẩm kèm ngày và lời trẻ kể là cách đơn giản nhất, sau đó đưa vào hồ sơ tác phẩm. Tranh cắt dán có thể ép phẳng dưới sách nặng khi hồ khô. Trẻ thường rất thích xem lại ảnh sản phẩm của mình theo thời gian.
Làm tranh cắt dán ở nhà cần chuẩn bị gì?
Chỉ cần giấy màu hoặc giấy báo, tạp chí cũ, hồ dán dành cho trẻ, kéo đầu tròn, một tờ giấy nền dày và khăn lau. Ba mẹ có thể cùng con chọn chủ đề, xé hoặc cắt mảnh, rồi để con tự sắp xếp trước khi dán.
