Với trẻ mầm non, vẽ là một ngôn ngữ: trẻ dùng tranh để kể lại điều đã xảy ra, tưởng tượng điều chưa có, và bày tỏ những cảm xúc mà lời nói chưa diễn đạt được. Tranh cho người lớn biết trẻ đang quan tâm điều gì, nhớ chi tiết nào, nghĩ về các mối quan hệ ra sao — nhưng chỉ khi người lớn hỏi và lắng nghe trẻ kể. Tranh không nên được "giải mã" theo những công thức tâm lý phổ biến trên mạng; một bức tranh nhiều màu đen hay một gia đình thiếu người không tự nó nói lên vấn đề gì.
Bài này nói về hai chức năng của tranh trẻ em — kể chuyện và bày tỏ cảm xúc — từ góc nhìn của giáo viên mầm non: vì sao trẻ cần vẽ để nói, những gì có thể học được từ tranh của trẻ, những gì không nên suy diễn, và cách tổ chức hoạt động vẽ kể chuyện trong lớp.
Vì sao tranh là ngôn ngữ của trẻ nhỏ
Ở tuổi mầm non, vốn từ và khả năng sắp xếp câu chuyện bằng lời còn đang phát triển. Một đứa trẻ bốn tuổi có thể có rất nhiều điều muốn kể về chuyến về quê, nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu và nói thế nào. Khi được vẽ, trẻ có một công cụ khác: đặt ông bà, con trâu, cánh đồng lên giấy, và từ tranh, câu chuyện bằng lời trở nên dễ hơn.
Nhà giáo dục Loris Malaguzzi, người đặt nền móng cho cách tiếp cận Reggio Emilia ở Ý, viết bài thơ nổi tiếng về "một trăm ngôn ngữ của trẻ em", ý nói trẻ có rất nhiều cách để biểu đạt — vẽ, nặn, xây, múa, hát, đóng vai — và nhà trường thường chỉ trân trọng một hai ngôn ngữ là nói và viết. Các trường Reggio vì vậy có xưởng mỹ thuật và giáo viên mỹ thuật làm việc cùng giáo viên lớp.
Vẽ cũng giúp trẻ suy nghĩ. Khi vẽ một chuyến đi, trẻ phải nhớ lại, chọn chi tiết, sắp xếp thứ tự. Khi vẽ một điều tưởng tượng, trẻ thử nghiệm ý tưởng. Tranh không chỉ ghi lại suy nghĩ mà còn là nơi suy nghĩ diễn ra.
Tranh kể chuyện: trẻ kể gì và kể thế nào
Tranh kể chuyện của trẻ mầm non thường có vài đặc điểm. Trẻ vẽ những gì quan trọng với mình, không nhất thiết theo thứ tự hay tỷ lệ thật: người thân to hơn, con vật yêu thích được vẽ kỹ hơn. Một tranh có thể chứa nhiều thời điểm: trẻ vẽ mình đi ra cổng, rồi đến biển, rồi về nhà, tất cả trên cùng một trang.
Điều quan trọng là câu chuyện thường nằm trong lời trẻ kể nhiều hơn trong hình vẽ. Một bức tranh trông như vài vòng tròn và đường kẻ có thể đi kèm một câu chuyện dài, nhiều nhân vật. Vì thế người lớn không nên đánh giá tranh kể chuyện chỉ bằng mắt; phải nghe trẻ kể.
Trẻ cũng hay vừa vẽ vừa nói, thậm chí vừa vẽ vừa tạo tiếng động như tiếng xe chạy, tiếng mưa rơi. Đó không phải là mất tập trung mà là cách trẻ "diễn" câu chuyện trong lúc vẽ. Người lớn lắng nghe những lời lẩm bẩm ấy sẽ hiểu tranh hơn rất nhiều.
Tranh và cảm xúc: trẻ bày tỏ điều gì qua vẽ
Trẻ nhỏ thường vẽ những gì đang chiếm tâm trí mình: em bé mới sinh, con chó ốm, ngày đầu đi học, chuyến xe đông người. Vẽ giúp trẻ đặt những trải nghiệm ấy ra ngoài, nhìn vào chúng và nói về chúng. Một trẻ đang lo lắng về việc chuyển nhà có thể vẽ đi vẽ lại ngôi nhà cũ; vẽ là một cách trẻ tự xoa dịu.
Cảm xúc cũng hiện ra trong cách vẽ, không chỉ trong nội dung: nét mạnh, nhanh khi trẻ hào hứng hay bực; nét chậm, cẩn thận khi trẻ bình tĩnh. Nhưng những biểu hiện này rất khác nhau giữa các trẻ và giữa các ngày, nên chỉ có ý nghĩa khi người lớn biết rõ trẻ và quan sát lâu.
Người lớn có thể giúp trẻ dùng tranh để nói cảm xúc bằng những câu hỏi nhẹ nhàng: "Bạn nhỏ trong tranh đang cảm thấy thế nào?", "Nếu con là chú mèo này, con sẽ nói gì?". Hỏi về nhân vật trong tranh thường dễ hơn cho trẻ so với hỏi trực tiếp "con thấy thế nào".
Điều đọc được và điều không nên suy diễn
Trên mạng có rất nhiều bài "đọc tâm lý trẻ qua tranh" với những công thức như màu đen là buồn, vẽ mặt trời nhỏ là thiếu tình thương. Phần lớn những công thức này không có cơ sở đáng tin.
| Có thể học được từ tranh (khi kết hợp với lời trẻ) | Không nên tự suy diễn |
|---|---|
| Trẻ đang quan tâm đến chủ đề, sự kiện gì | Trẻ có vấn đề tâm lý vì dùng nhiều màu tối |
| Trẻ nhớ chi tiết nào của một trải nghiệm | Gia đình có vấn đề vì trẻ không vẽ một người thân |
| Trẻ hình dung các mối quan hệ thế nào, theo lời trẻ kể | Kích thước người trong tranh phản ánh tình cảm của trẻ |
| Ngôn ngữ và trí tưởng tượng của trẻ phát triển ra sao qua thời gian | Bất kỳ kết luận nào từ một bức tranh đơn lẻ |
Có những bài kiểm tra tâm lý dùng tranh vẽ, như vẽ người, vẽ nhà – cây – người, nhưng chúng chỉ được dùng bởi chuyên gia được đào tạo, kết hợp với nhiều nguồn thông tin khác, và giá trị của chúng vẫn còn được tranh luận trong giới chuyên môn. Ba mẹ và giáo viên không nên tự dùng các công thức đọc tranh để kết luận về trẻ.
Trẻ không vẽ một người thân có thể đơn giản vì hết chỗ trên giấy, vì người đó đi làm lúc trẻ vẽ, hay vì trẻ thấy vẽ con mèo vui hơn. Hỏi trẻ một câu thường cho câu trả lời giản dị hơn mọi suy diễn.
Khi nào tranh là tín hiệu cần chú ý
Dù không nên suy diễn từ một bức tranh, có những trường hợp tranh, cùng với các dấu hiệu khác, là lý do để người lớn chú ý hơn. Ví dụ, trẻ lặp đi lặp lại một chủ đề đáng lo ngại trong thời gian dài và tỏ ra căng thẳng khi vẽ; trẻ kể những câu chuyện về việc bị làm đau gắn với người cụ thể; hoặc thay đổi đột ngột trong tranh đi kèm thay đổi rõ trong hành vi, giấc ngủ, ăn uống.
Trong những trường hợp này, điều quan trọng là bình tĩnh, lắng nghe trẻ, không hỏi dồn, không gợi ý câu trả lời, ghi lại nguyên văn lời trẻ, và trao đổi với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Người lớn không tự kết luận, và cũng không bỏ qua.
Phần lớn tranh của trẻ, kể cả những tranh có quái vật, có đánh nhau, có người khóc, là cách trẻ chơi với những ý tưởng mạnh và xử lý cảm xúc bình thường của tuổi thơ. Những chủ đề "đáng sợ" xuất hiện trong tranh không có nghĩa trẻ đang gặp vấn đề.
Tranh, lời kể và chuẩn bị đọc viết
Vẽ kể chuyện có liên hệ tự nhiên với việc học đọc viết sau này. Khi trẻ vẽ rồi kể, và người lớn viết lại lời trẻ, trẻ thấy rằng điều mình nói có thể được ghi thành chữ, và chữ có thể đọc lại thành lời. Đây là một trong những hiểu biết nền tảng trước khi học đọc, được hình thành một cách hoàn toàn tự nhiên, không cần dạy chữ.
Tranh kể chuyện cũng giúp trẻ làm quen với cấu trúc câu chuyện: có nhân vật, có nơi chốn, có chuyện xảy ra, có kết thúc. Truyện tranh ba ô với trẻ năm, sáu tuổi là cách đơn giản để luyện trình tự đầu – giữa – cuối. Nhiều trẻ tự thêm những ký hiệu, những "chữ" tự chế vào tranh như cách bắt chước người lớn viết.
Điều cần tránh là biến hoạt động này thành giờ tập viết sớm. Ở tuổi mầm non, mục tiêu là trẻ thấy niềm vui của việc kể và được ghi lại, không phải là trẻ tự viết đúng chữ. Giáo viên là người viết hộ, trẻ là tác giả.
Hoạt động vẽ kể chuyện trong lớp mầm non
Một số hoạt động giúp trẻ dùng tranh để kể chuyện và nói cảm xúc, phù hợp với lớp mỹ thuật mầm non.
- Vẽ một ngày của con: sau cuối tuần, trẻ vẽ điều đáng nhớ nhất, giáo viên ghi lời trẻ kể bên cạnh.
- Truyện tranh ba ô: với trẻ năm, sáu tuổi, giấy chia ba ô để vẽ đầu – giữa – cuối của một câu chuyện ngắn.
- Vẽ tiếp truyện: giáo viên kể đến đoạn giữa một câu chuyện, trẻ vẽ điều trẻ nghĩ sẽ xảy ra tiếp.
- Vẽ theo nhạc: nghe một đoạn nhạc vui, một đoạn nhạc buồn, vẽ điều mình cảm thấy, rồi so sánh.
- Gương mặt cảm xúc: vẽ những gương mặt vui, buồn, giận, sợ, rồi kể khi nào mình có cảm xúc ấy.
- Vẽ, kể rồi đóng kịch: trẻ vẽ và kể một câu chuyện ngắn, rồi cả lớp cùng đóng câu chuyện đó, gần với cách làm của nhà giáo dục Vivian Gussin Paley với câu chuyện của trẻ.
Ở mọi hoạt động, mục tiêu không phải là tranh đẹp mà là câu chuyện và cảm xúc được nói ra. Những bức tranh này, cùng lời trẻ kể, là phần quý giá nhất trong hồ sơ tác phẩm của trẻ.
Ba mẹ dùng tranh để trò chuyện với con ở nhà
Ở nhà, ba mẹ có thể biến giờ vẽ thành giờ trò chuyện. Sau một ngày ở trường, thay vì hỏi "hôm nay con học gì", có thể rủ con vẽ điều vui nhất hoặc điều làm con không vui ở trường. Nhiều trẻ kể qua tranh dễ hơn kể bằng câu trả lời trực tiếp.
Khi con kể, ba mẹ lắng nghe, nhắc lại lời con, hỏi thêm về nhân vật trong tranh, và tránh phán xét. Nếu con kể một chuyện không vui, ba mẹ ghi nhận cảm xúc của con trước ("chắc con buồn lắm") rồi mới tìm cách giải quyết.
Ba mẹ cũng có thể vẽ cùng con, mỗi người một tranh về cùng một chuyện, rồi kể cho nhau nghe. Con thấy ba mẹ cũng dùng tranh để kể, và thấy cùng một chuyện có thể được nhìn theo nhiều cách. Không cần ba mẹ vẽ giỏi; một hình người que đơn giản kèm câu chuyện thú vị là đủ.
Giữ lại những bức tranh kể chuyện có ghi ngày và lời con kể. Vài năm sau, chúng trở thành một cuốn nhật ký bằng hình ảnh của tuổi thơ, quý giá cho cả gia đình và cho chính trẻ khi lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Con hay vẽ quái vật, đánh nhau, có đáng lo không?
Thường là không. Quái vật, siêu anh hùng, đánh nhau là chủ đề phổ biến trong tranh và hoạt động chơi của trẻ mầm non, giúp trẻ khám phá những ý tưởng về sức mạnh, sợ hãi và an toàn. Chỉ cần chú ý khi chủ đề đi kèm căng thẳng kéo dài hoặc thay đổi hành vi rõ.
Có thể đọc được tâm lý của trẻ qua màu sắc trong tranh không?
Không nên. Trẻ chọn màu vì nhiều lý do đơn giản như màu có sẵn, màu yêu thích, màu bạn đang dùng. Các công thức phổ biến như màu đen là buồn không có cơ sở đáng tin. Muốn hiểu cảm xúc của trẻ, hãy trò chuyện và quan sát hằng ngày.
Con vẽ gia đình mà thiếu ba, có phải con không thương ba?
Rất khó kết luận như vậy. Trẻ có thể quên, hết chỗ, hoặc vẽ những người đang ở cạnh lúc đó. Cách tốt nhất là hỏi con một cách tự nhiên về những người trong tranh. Câu trả lời thường đơn giản hơn nhiều so với lo lắng của người lớn.
Làm sao để con chịu kể về tranh?
Hỏi câu mở về nhân vật hoặc sự việc trong tranh thay vì hỏi "con vẽ gì", mô tả điều mình thấy rồi chờ, và không vội chen ý của người lớn. Đề nghị ghi lại câu chuyện của con cũng khiến nhiều trẻ hào hứng kể hơn.
Khi nào nên nhờ chuyên gia xem tranh của con?
Khi tranh đi kèm những dấu hiệu khác như thay đổi đột ngột về hành vi, giấc ngủ, ăn uống, hoặc trẻ kể những chuyện đáng lo ngại. Lúc đó, nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia tâm lý trẻ em, những người đánh giá dựa trên nhiều nguồn thông tin, không chỉ tranh.
